Tędy i owędy Melchiora Wańkowicza – wybrane reportaże

Narrator wspomina, jak jako chłopiec z Kresów przyjechał do Warszawy na egzamin wstępny do drugiej klasy gimnazjum Chrzanowskiego. Wyszedł z egzaminu przygnębiony, bo w rosyjskim dyktandzie napisał błędnie nazwę niezapominajek, i wtedy w cukierni po raz pierwszy w życiu dostał babkę śmietankową: kruchą z zewnątrz, z kremem w środku. Przez całe wakacje o niej marzył.

Jesienią przywiózł go do szkoły rządca, który zamiast do cukierni zaprowadził go do baru Satyr na Marszałkowskiej i długo tłumaczył kelnerowi, jak ma być przyrządzony befsztyk. Kiedy wreszcie kupił chłopcu sześć babek, nastąpiło rozczarowanie: wymarzona babka nie istniała, była tylko marzeniem.

Miasto zapaliło jednak inne gwiazdy: cukiernię Wedla, zabawy z rówieśnikami w parku Ujazdowskim, cukierki i lody od ulicznych sprzedawców. Przed szkołą na Smolnej lodziarz woził lody w wózku w kształcie okrętu ciągniętym przez psa; narrator zwabił psa kiełbasą i okręt wywrócił się na jezdni. Uczniowie wypatrywali pensjonarek idących parami na spacer, by się ukłonić, a stroili się, jak mogli: przed strajkiem szkolnym nosili mundury wzorowane na rosyjskich, potem szukali własnych pomysłów. Narrator opowiada też, jak dwaj spryciarze namówili handlarza dewocjonaliami Strakacza, by przymierzył szaty biskupie, a potem ukradli kasę – i kupiec w pontyfikalnym stroju gonił ich ulicą.

Gawęda o dorastaniu i o pamięci. Babka śmietankowa jest symbolem pierwszych zachwytów, których nie da się powtórzyć, a anegdoty o psotach i modzie pokazują Warszawę pod zaborem z perspektywy ucznia: z humorem, ale i z poczuciem, że obok szkoły toczy się prawdziwe, ciekawe życie.

Według omówienia Ewy Tierling-Śledź Wańkowicz opisuje tu przedwojenną podróż na północ od Wilna i wizytę u pana Pisanki, siedemdziesięciopięcioletniego ziemianina, któremu oddaje głos. Stary szlachcic jest, jak pisze autor, z tą Polską nie bardzo w zgodzie: żali się w kresowej mowie, że nie pozwalają mu wyrąbać własnego lasu, a skąd ma mieć pieniądze, jeśli nie z lasu.

Badaczka zauważa, że jego opowieść o tym, jak kresowi dziedzice oszukali rząd odrodzonej Polski, bardziej bawi, niż oburza. Reporter przyznaje, że przypadli sobie z panem Pisanką do serca, a pożegnanie ze staruszkiem wypada według badaczki jak pożegnanie z ostatnim z takich jak on ziemian.

Portret człowieka dawnej epoki, którego badaczka nazywa sarmacką skamieliną wrzuconą w XX wiek. Według badaczki Wańkowicz patrzy na niego z humorem i z sympatią, bo sam wyrósł na Kresach. Reportaż utrwala świat, który wkrótce zniknął, a przez gawędę starego ziemianina pokazuje stosunek Kresów do nowego państwa.

Rozdział otwiera motto z Władysława Broniewskiego o żołnierzu, który obszedł wiele krajów, a wciąż czuł pod stopą polską ziemię. Narrator, idąc ulicą Tel Awiwu, wpada na swojego siostrzeńca Andrzeja, dwumetrowego drągala, i pyta, jak tu dotarł. Andrzej opowiada, że szedł przez Słowację, gdzie były niemieckie komendantury, i przedostał się na Węgry.

Węgrzy złapali go z towarzyszami, poczęstowali winem, wiwatowali na cześć Polski, ale tłumaczyli, że przepuścić ich nie mogą, i odprowadzili do granicy. Chłopcy przesiedzieli w krzakach i poszli znowu; za drugim razem nie było wina ani wiwatów, za trzecim dostali cięgi i groźbę wydania Niemcom. A potem znów posiedzieli w krzakach – i dalej opowieść toczy się w kółko jak bajka o czapli. Narrator dodaje, że jak w kraju opowiadano sobie o ucieczkach we wrześniu, tak na emigracji każdy opowiadał, jak przechodził zielone granice.

Komiczna z pozoru opowieść o uporze młodych Polaków, którzy w czasie wojny przedzierali się przez obce granice. Tytuł nazywa ich żartobliwie turystami generała Sikorskiego, a wędrówka, powtarzana do skutku, pokazuje, że wolności trzeba szukać wytrwale. Rozdział łączy humor gawędy z dramatem wojennej tułaczki.

Według wstępu do szkolnego wydania ten rozdział opowiadają na przemian babcia, czyli żona Wańkowicza, i dziadek. Wańkowiczowie trafiają do Stanów Zjednoczonych zimą 1949 roku, gdy wnuczka Ania ma trzy lata, a Ewa półtora roku. Rodzina mieszka na farmie kur: ojciec dziewczynek pracuje nocami w fabryce dywanów, matka zajmuje się kurami, domem i dziećmi, babcia gotuje i sprząta, a dziadek pisze, a nocami pomaga czyścić jajka na sprzedaż.

Dalej, według wstępu, dziewczynki uczą się Ameryki, ale też polskich wierszyków, modlitw i Wigilii z opłatkiem. Dziadek zauważa, jak bardzo amerykański Santa Claus różni się od świętego Mikołaja. Potem rodzina przenosi się do dużego domu na Long Island, matka pracuje w redakcji „Time”, a babcia uczy wnuczki o Polsce przez bajki i zabawy; dziadek opowiada im między innymi bajkę o Piaście. Dziewczynki idą do szkoły i przedszkola, przebierają się na Halloween, pasjonują się kowbojami w telewizji, wreszcie wyjeżdżają na obóz polskich harcerzy.

Ciepła kronika emigracyjnej rodziny, w której trzy pokolenia łączą ciężką pracę z troską o polskość dzieci. Śmieszne i wzruszające sceny z życia wnuczek pokazują zderzenie dwóch kultur i rolę dziadków jako strażników pamięci. Według wstępu to też jedyna część książki, w której jako narratorka pojawia się żona pisarza.

Według wstępu do szkolnego wydania Wańkowiczowie mieszkają po powrocie do kraju w dwupokojowym mieszkaniu na piątym piętrze kamienicy na rogu Rakowieckiej i Puławskiej. Mieszkają tam głównie robotnicy – cieśle, betoniarze, posadzkarze – a pisarz widzi w kamienicy Polskę w miniaturze. Gospodarz domu, pan Franciszek, naliczył w niej sto czterdzieści jedno dziecko.

Dalej wstęp opowiada, że kiedy dzieci pomogły pisarzowi wnieść paczki i dostały cukierki, nie miał już spokoju. Chłopcy pilnują jego samochodu, wynoszą śmieci i informują go o zepsutej windzie, a on zabiera ich na wycieczki i lody. Z najstarszych tworzy sztab, służby i agencje – detektywistyczną, techniczną, widowiskową – z własnymi zadaniami. Dzieci proszą go o wpisy do albumików, a nawet o napisanie wypracowania o Zemście. Pokazuje im nowinki techniczne, opowiada historie, razem z żoną zabiera ich do cyrku i muzeum. Dzięki niemu zdobywają wiedzę i ogładę, a odwdzięczają się lojalnością.

Obraz PRL widziany z jednego podwórka: zwykli ludzie i ich dzieci, a pośrodku pisarz, który traktuje ich poważnie i z humorem. Rozdział pokazuje, że życzliwość i wspólne zabawy tworzą wspólnotę sąsiadów, a dorosły może wychowywać, nie pouczając, tylko dzieląc się z dziećmi tym, co sam wie.