Podróże z Herodotem Ryszarda Kapuścińskiego

Książka zaczyna się od wspomnień z lat studiów na Wydziale Historycznym Uniwersytetu Warszawskiego, na początku lat pięćdziesiątych. Na wykładach z historii starożytnej młody student słyszy o Herodocie z Halikarnasu, greckim historyku z V wieku p.n.e., autorze Dziejów. Samej książki nie może jednak przeczytać: polski przekład jest gotowy, ale w ostatnich latach stalinizmu nie trafia do druku.

Autor zastanawia się, czego mogli się bać cenzorzy w dziele sprzed dwóch i pół tysiąca lat. Odpowiada, że w tamtych latach czytano wszystko jak zbiór aluzji: każde słowo mogło mieć drugie dno, a Dzieje pełne są opowieści o despotycznych władcach, o terrorze i o tym, że okrucieństwo możnych prędzej czy później zostaje ukarane. Przekład ukazuje się dopiero w 1955 roku, trzy lata później, niż mógł.

Po studiach Kapuściński pracuje jako reporter w młodzieżowej gazecie „Sztandar Młodych”. Wyjeżdżając w teren, trafia czasem do wsi przy granicy i kusi go, by zobaczyć, co jest po drugiej stronie. Dla młodego człowieka z zamkniętej Polski tamtych lat przejście granicy wydaje się czymś niemal mistycznym. Marzy skromnie: wystarczyłby mu wyjazd do sąsiedniej Czechosłowacji.

Redakcja postanawia jednak wysłać go znacznie dalej – do Indii. Przed wyjazdem redaktor naczelna daje mu w prezencie świeżo wydane Dzieje Herodota. Ta książka stanie się jego towarzyszem w kolejnych reporterskich wyprawach: będzie ją czytał w drodze, a jej opowieści zaczną mu się mieszać z tym, co sam ogląda.

Do Indii leci przez Rzym. Już tam czuje, że jest przybyszem z innego świata: jego garnitur z krajowego sklepu zdradza kogoś zza żelaznej kurtyny, a ludzie w kawiarni od razu widzą, że jest obcy. To pierwsze odkrycie podróżnika: granica nie przebiega tylko na mapie, nosi się ją w sobie.

W 1956 roku ląduje w Indiach, nie wiedząc o tym kraju prawie nic i nie znając angielskiego. Przytłacza go wielość ludzi i bogów, a każda rozmowa rozbija się o język. Zaczyna więc uczyć się angielskiego na miejscu, z uporem, bo rozumie, że im więcej słów zna, tym bogatszy świat może zobaczyć i opisać. Widok ludzi chodzących boso przypomina mu jego własne wojenne dzieciństwo, gdy nie miał butów: zamiast obcości czuje coś w rodzaju pokrewieństwa z biednymi. W Indiach uczy się pokory reportera, który musi przyznać, że nic nie wie.

Wkrótce potem jedzie do Chin jako korespondent „Sztandaru Młodych” w ramach wymiany z pekińską gazetą młodzieżową „Czungkuo”. Z Hongkongu dojeżdża kolejką do małej stacji w polu i stamtąd idzie pieszo, z walizką i torbą książek, przez krótki most nad na wpół wyschniętą rzeką do chińskiej bramy, gdzie strażnicy spisują jego paszport. W pociągu do Pekinu wszyscy pasażerowie są jednakowo ubrani i milczą, a dziewczyna w mundurze wygłasza przemówienie, po którym każdy dostaje kubek zielonej herbaty. Po trzech dniach podróży, na dworcu w Pekinie, witają go dwaj dziennikarze, a jeden z nich mówi o polityce stu kwiatów przewodniczącego Mao.

Narrator wyobrażał sobie pracę reportera: rozmowy, wyjazdy, naukę chińskiego. Tymczasem dostaje pokój, którego drzwi nie mają klamki ani zamka i są zawsze otwarte na korytarz, a naprzeciw mieszka jego opiekun, kolega Li. W redakcji nic nie zostaje ustalone. Wyprawa na Wielki Mur skłania go do rozważań: mur broni przed tym, co przychodzi z zewnątrz, ale pozwala też kontrolować tych, którzy są w środku, jest więc zarazem tarczą i pułapką.

Z każdym dniem mur coraz bardziej staje się dla niego Wielką Metaforą. Prasa jest tylko po chińsku, każdy artykuł w tłumaczeniu Li zaczyna się od nauk przewodniczącego Mao, na każdą prośbę o spotkanie albo podróż Li odpowiada, że przekaże ją redakcji, i odpowiedź nie przychodzi. Nie może wychodzić sam ani zadzwonić. Jedynym łącznikiem ze światem jest Li – i właśnie on okazuje się najszczelniejszą barierą.

W przerwach między wyprawami, a często także w ich trakcie, narrator czyta Dzieje i opowiada je czytelnikowi: streszcza, komentuje i porównuje z tym, co widzi. Herodot zapowiada na początku swojego dzieła, że spisuje wyniki badań, by czyny ludzi nie zatarły się w pamięci i by wyjaśnić, dlaczego Grecy i barbarzyńcy ze sobą walczyli. Osią Dziejów jest wojna Persji z Grecją, którą Kapuściński czyta jako starcie Azji z Europą, despotyzmu z demokracją i niewoli z wolnością.

Wraca do opowieści o królach perskich. Cyrus wyrusza przeciw Massagetom, których królowa Tomyris odrzuciła jego zaloty, a wojna kończy się zagładą i rozpaczą matki po śmierci syna. Dariusz zdobywa Babilon dzięki Zopyrosowi, który sam się okalecza, by jako rzekoma ofiara króla zdobyć zaufanie Babilończyków i otworzyć Persom bramy. Kserkses prowadzi na Grecję ogromną armię złożoną z wielu ludów, a mała Grecja zwycięża, bo jej obywatele czują się wolni. Narrator zauważa jednak, że Herodot nie idealizuje Greków: potrafią się kłócić nawet na polu bitwy.

Kolejne wyprawy prowadzą do Egiptu rządzonego przez Nasera i do Sudanu. W Chartumie narrator idzie na stadion, na którym gra Louis Armstrong. Muzyk śmieje się i gra na trąbce, a tłum słucha w milczeniu, bez żadnej reakcji. Reporter, który słyszał, że koncerty Armstronga wywołują entuzjazm, jest wstrząśnięty: oto spotkanie dwóch kultur, które nie potrafią przeżyć tego samego wzruszenia.

Książka pokazuje też Afrykę targaną wojnami domowymi po końcu epoki kolonialnej. W Kongu narrator relacjonuje konflikt i styka się z rebeliantami. W Etiopii, w wiosce, słucha opowieści przekazywanych ustnie, w których fakty mieszają się z mitami i legendami, i widzi w nich świat podobny do tego, jaki znał Herodot: świat, w którym niemal jedynym przechowawcą pamięci jest człowiek. Książka wspomina także o pobytach w Algierze i w Iranie.

W Dakarze, w Senegalu, odbywa się Festiwal Sztuki Czarnych. Narrator ogląda z czeskim korespondentem Jardą, którego poznał kiedyś w Kairze, afrykańskie maski i rzeźby, które w świetle ognisk wyglądają groźnie. Rozmawiają o tym, jak trudno opisać obcą sztukę słowami i pojęciami wyniesionymi z Europy. Narrator myśli, że gdyby żyli w czasach Herodota, byliby Scytami zamieszkującymi naszą część Europy, a Herodot wypytywałby ich o obyczaje i wierzenia.

Wieczorem, jeszcze przed wyjazdem z wyspy Gorée, Jarda odwiedza go i widzi na stoliku Dzieje. Narrator opowiada, jak dostał tę książkę na drogę i jak zaczął odbywać dwie podróże naraz: reporterską i drugą, śladami Herodota. Tłumaczy, że greckie słowo „historia” znaczyło raczej badania i dociekania niż dzieje, i że Herodot zbierał wiedzę, podróżując, wypytując ludzi i obserwując. Dla Herodota, jak dla każdego reportera, pierwszym działaniem jest droga.

Rozważania prowadzą dalej. Człowiek z natury woli osiąść na miejscu, a z własnej woli podróżuje niewielu. Pasja Herodota mogła się zacząć od pytania dziecka, skąd na horyzoncie biorą się statki. Herodot wie, że pamięć jest zawodna, bo ludzie pamiętają to, co chcą pamiętać, więc przeszłość istnieje tylko w różnych wersjach. Jego najważniejsze odkrycie brzmi: światów jest wiele, każdy jest inny i każdy ważny, a inne kultury są lustrami, w których lepiej rozumiemy siebie.

Pod koniec książki narrator mówi, że nawet gdy latami nie sięgał do Dziejów, pamiętał o ich autorze, a z czasem stworzył sobie własnego Herodota: bliskiego, z którym porozumiewa się w pół słowa. Wyobraża sobie, że Herodot przychodzi do niego nad brzeg morza, odkłada laskę, wytrząsa piasek z sandałów i od razu zaczyna rozmowę. Widzi w nim niestrudzonego gadułę, który musi opowiadać innym to, co zobaczył i usłyszał.

Ten portret jest zarazem autoportretem. Ludzie tacy jak Herodot są ciekawi wszystkiego i wszystko chłoną jak gąbki, ale niczego nie zatrzymują na długo. Pożyteczni dla innych, sami są w gruncie rzeczy samotni: nie przywiązują się do miejsc, nie zapuszczają korzeni, a zapytani, który kraj podoba im się najbardziej, nie umieją odpowiedzieć. Marzą tylko o tym, by znowu ruszyć w drogę.

Ostatnim etapem wędrówki jest Turcja, a w niej miejsce, w którym kiedyś stał Halikarnas, rodzinne miasto Herodota na wybrzeżu Azji Mniejszej. Tak podróż z Herodotem zatacza koło: reporter, który przez lata nosił Dzieje po Azji i Afryce, dociera do rodzinnego miasta ich autora. W ostatnich partiach książki wracają myśli, które towarzyszyły mu od początku: że Herodot podróżował, by ocalić pamięć ludzi przed zapomnieniem, i że przeszłość znamy tylko w jej różnych wersjach.