Romantyzm · Wiersz (liryk okolicznościowy, wpis do pamiętnika)
Wiersz, który udaje, że nie jest wierszem: Juliusz Słowacki, poeta na emigracji, wpisuje go dziewczynce do pamiętnika i mówi, że najpiękniejsze wiersze opowiedzą jej kwiaty i gwiazdy w ojczyźnie, do której ona wraca, a on nie może. Na egzaminie ósmoklasisty utwór jest na liście lektur wykreślonych w 2024 roku, do których można się odwołać w krótkich odpowiedziach i w wypracowaniu. Znajdziesz tu cały tekst z numeracją wersów, omówienie strofa po strofie, budowę i środki stylistyczne.
Na liście lektur
Juliusz Słowacki napisał ten wiersz w 1844 roku w Paryżu do pamiętnika młodej Zofii Bobrówny, która wracała z rodziną w jego rodzinne strony, na Wołyń. Poeta żartobliwie odmawia jej wiersza: gdy Zośka wróci do ojczyzny, kwiaty i gwiazdy same opowiedzą jej najpiękniejsze wiersze, bo to one są najlepszymi poetami. Sam nauczył się od nich mówić, gdy był dzieckiem nad rzeką Ikwą. Na końcu prosi Zośkę, by przywiozła mu światło gwiazd i zapach kwiatów z kraju, do którego on, emigrant, nie może wrócić.
Juliusz Słowacki, W pamiętniku Zofii Bobrówny — tekst pochodzi z serwisu Wolne Lektury, na podstawie wydania: Antoni Mazanowski, Wypisy polskie na VII klasę gimnazyalną, nakł. Antoni Mazanowski, Kraków 1914. Utwór w domenie publicznej. Ten utwór w Wolnych Lekturach
Mówi dorosły poeta – „ja”, który wpisuje wiersz do pamiętnika, czyli albumu, do którego dawniej goście wpisywali wierszyki i życzenia. Adresatką jest Zośka, dziewczynka, która poprosiła go o wiersz. Poeta zwraca się do niej po imieniu, czule i trochę żartobliwie, a jednocześnie mówi o sobie coś bardzo smutnego.
Sytuacja jest prawdziwa: Juliusz Słowacki napisał ten wiersz w Paryżu 13 marca 1844 roku do pamiętnika Zofii Bobrówny, córki swojej przyjaciółki. Rodzina wyjeżdżała z Paryża w strony, w których poeta się urodził – w okolice Krzemieńca na Wołyniu. Zośka wracała do ojczyzny, a Słowacki zostawał w Paryżu, na emigracji.
Wiersz zaczyna się od żartobliwej odmowy: „Niechaj mnie Zośka o wiersze nie prosi”. Powód jest niezwykły – gdy Zośka wróci do ojczyzny, każdy kwiatek powie jej wiersze, a każda gwiazdka zanuci piosenkę. Przyroda jej kraju jest pełna poezji, więc wiersz poety nie jest potrzebny. Ostatnie dwa wersy strofy to zachęta: trzeba słuchać, zanim kwiat przekwitnie i gwiazda spadnie, bo kwiaty i gwiazdy to „najlepsi poeci”.
Paradoks polega na tym, że odmowa sama jest wierszem. Poeta, mówiąc, że wiersza nie napisze, właśnie go pisze – i to taki, który zostanie w pamiętniku na zawsze.
Druga strofa tłumaczy, skąd poeta to wie. Gwiazdy błękitne i kwiateczki czerwone będą składać Zośce całe poematy, a on powiedziałby to samo, co one, bo to od nich nauczył się mówić. Przyroda stron rodzinnych była jego pierwszą nauczycielką poezji.
W wersach 11–12 pada nazwa miejsca: „Bo tam, gdzie Ikwy srebrne fale płyną, / Byłem ja niegdyś, jak Zośka, dzieciną.” Ikwa to rzeka koło Krzemieńca, miasta, w którym urodził się Słowacki. Dorosły poeta porównuje się z dziewczynką: kiedyś był takim samym dzieckiem w tym samym kraju. Wspomnienie dzieciństwa łączy się z tęsknotą za ojczyzną.
Ostatnia strofa odwraca role. Najpierw to Zośka prosiła o wiersz, teraz poeta prosi ją o dar. Mówi, że „daleko pojechałem w gości”, a nieszczęśliwy los goni go jeszcze dalej – to łagodne określenie emigracji, z której nie może wrócić. Dlatego prosi dwa razy, powtarzając „Przywieź mi, Zośko”: niech przywiezie mu światło tamtych gwiazd i zapach tamtych kwiatów.
Potrzebuje ich, bo chce „odmłodnieć” – odzyskać choć trochę radości i świeżości dzieciństwa. Ostatni wers jest najpiękniejszą puentą: Zośka ma wrócić z kraju taka, „jakby z nieba”. Ojczyzna staje się w ten sposób rajem, a dziewczynka – kimś w rodzaju posłańca, który przyniesie wieść z utraconego raju.
personifikacjaw. 3
To każdy kwiatek powie wiersze Zosi
Kwiaty mówią wiersze jak ludzie. Przyroda ojczyzny jest żywa, rozumie człowieka i sama tworzy poezję.
metaforaw. 6
najlepsi poeci
Kwiaty i gwiazdy nazwane są poetami, i to najlepszymi: piękno przyrody przewyższa wiersze napisane przez człowieka.
zdrobnienie, epitetyw. 7
Gwiazdy błękitne, kwiateczki czerwone
Zdrobnienia i barwne epitety tworzą czuły, pogodny, trochę dziecięcy ton, dopasowany do małej adresatki.
epitetw. 11
srebrne fale
Rzeka z dzieciństwa jest w pamięci poety lśniąca i piękna – to obraz wyidealizowanego kraju lat dziecinnych.
porównaniew. 12
jak Zośka, dzieciną
Poeta porównuje swoje dzieciństwo do dzieciństwa Zośki; łączy ich ten sam kraj, choć dzieli wszystko inne.
eufemizmw. 13
daleko pojechałem w gości
Łagodne słowa o wizycie skrywają smutną prawdę: poeta jest wygnańcem i nie może wrócić do ojczyzny.
apostrofa, anaforaw. 15–16
Przywieź mi, Zośko
Powtórzone na początku dwóch wersów wezwanie brzmi jak gorąca prośba; poeta zwraca się do dziewczynki jak do kogoś, kto może mu pomóc.
porównaniew. 18
jakby z nieba
Powrót z ojczyzny ma być jak powrót z nieba: kraj dzieciństwa staje się dla wygnańca rajem.
Wiersz to delikatny żart, za którym kryje się smutek. Poeta odmawia napisania wiersza, ale odmowa jest właśnie wierszem: w trzech strofach mówi małej Zośce, że prawdziwą poezję znajdzie w przyrodzie ojczyzny. Kwiaty i gwiazdy są „najlepsi poeci”, a sam Słowacki nauczył się od nich mówić, gdy był dzieckiem nad Ikwą.
Najważniejszy jest temat tęsknoty za krajem. Słowacki żył na emigracji we Francji, a w wierszu mówi, że nieszczęśliwy los nie pozwala mu wrócić w rodzinne strony, do których wyjeżdżała Zośka. Dlatego w ostatniej strofie role się odwracają: dorosły poeta prosi dziecko, by przywiozło mu światło gwiazd i zapach kwiatów. Ojczyzna i dzieciństwo zlewają się w jeden obraz utraconego raju – Zośka ma wrócić „jakby z nieba”.
Wiersz łączy dwa ważne romantyczne przekonania: że przyroda jest źródłem natchnienia, a ojczyzna utracona przez wygnańca jest krainą idealną. Wyrażone są one jednak prostymi słowami, zdrobnieniami i czułym tonem, bo poeta mówi do dziewczynki. Ta prostota sprawia, że wiersz jest jednocześnie lekkim wpisem do albumu i poważnym wyznaniem człowieka, który prawie całe dorosłe życie spędził daleko od domu.
Poeta jest daleko, „w gości”, i nieszczęśliwy los nie pozwala mu wrócić. Zośka może pojechać tam, gdzie on się urodził, więc prosi ją o przywiezienie choć cząstki kraju: światła gwiazd i zapachu kwiatów. Ojczyzna jest dla wygnańca piękna i idealna jak niebo.
Kwiaty i gwiazdy są w wierszu „najlepsi poeci”. Słowacki mówi, że to od nich nauczył się mówić, czyli pisać wiersze. Przyroda stron rodzinnych jest pierwszą nauczycielką poety i źródłem natchnienia – to bardzo romantyczna myśl, bliska także innym poetom tej epoki.
Dorosły poeta wspomina, że był kiedyś „jak Zośka, dzieciną” nad Ikwą. Dzieciństwo w rodzinnym kraju jest dla niego czasem szczęścia i czystości. Prosząc o to, by mógł „odmłodnieć”, pragnie odzyskać choć na chwilę tamtą radość i beztroskę, której na wygnaniu mu brakuje.
Juliusz Słowacki (1809–1849) urodził się w Krzemieńcu na Wołyniu i jest jednym z największych poetów polskiego romantyzmu. W 1831 roku, w czasie powstania listopadowego, wyjechał z Warszawy za granicę i odtąd żył na emigracji, głównie we Francji; zmarł w Paryżu. Tęsknota za ojczyzną i krajobrazem dzieciństwa wraca w wielu jego utworach.
W XIX wieku popularne były pamiętniki, czyli albumy (sztambuchy), do których goście wpisywali wiersze, życzenia i sentencje. Słowacki wpisał ten wiersz 13 marca 1844 roku w Paryżu do albumu Zofii Bobrówny, córki swojej przyjaciółki Joanny Bobrowej. Rodzina wyjeżdżała z emigracji w okolice Krzemieńca – w strony, które poeta znał z dzieciństwa. Dlatego wiersz mówi o kwiatach i gwiazdach „tam, gdzie Ikwy srebrne fale płyną”.
Tytuł mówi, gdzie wiersz został zapisany: w pamiętniku Zofii Bobrówny. Pamiętnik nie oznacza tu dziennika, tylko album (sztambuch), w którym znajomi wpisywali wierszyki, życzenia i podpisy na pamiątkę. Tytuł podkreśla więc, że to wiersz okolicznościowy, napisany dla konkretnej osoby. W tekście pojawia się ona jako zdrobniała Zośka.
Zadanie 1. (0–1)
Zadanie 2. (0–1)
Zadanie 3. (0–1)
Zadanie 4. (0–1)
Zadanie 5. (0–1)
Zadanie 6. (0–1)
Odpowiedzi sprawdzone: 0/6
Zacznij od pierwszych zadań z darmowego arkusza (egzamin ósmoklasisty z języka polskiego): bez zegara, każde sprawdzisz od razu, z wyjaśnieniem. Potem możesz rozwiązać cały arkusz.
Tematy wypracowań z arkuszy CKE, do których ten utwór się nadaje, i co z niego wziąć. To nie gotowe wypracowania: argumentu i sytuacji z lektury szukaj sam.
Egzamin ósmoklasisty 2023, temat 1 · rozprawka
Czy zgadzasz się ze stwierdzeniem, że to, jakimi jesteśmy ludźmi, zależy od nas samych? Napisz rozprawkę, w której przedstawisz swoje stanowisko. W uzasadnieniu odwołaj się do lektury obowiązkowej oraz do innego utworu literackiego.
W tym temacie ten utwór może być lekturą obowiązkową, której wymaga polecenie.
Co wziąć z lektury
Wiersz pozwala dodać do rozprawki ważne zastrzeżenie: na to, jakimi jesteśmy ludźmi, wpływa nie tylko nasza wola, ale też miejsce, w którym dorastaliśmy. Słowacki pisze, że od kwiatów i gwiazd nad Ikwą nauczył się mówić – dzieciństwo w rodzinnym kraju uczyniło go poetą. Podaj autora i tytuł, przytocz krótko wers o Ikwie i pokaż, jak wspomnienie stron rodzinnych kształtuje człowieka nawet na emigracji. Pamiętaj, że to lektura wykreślona w 2024 roku, do której można się odwołać w wypracowaniu.Matura, poziom podstawowy 2025, temat 1
Źródło nadziei w czasach trudnych dla człowieka.
Ten utwór nie jest tu lekturą obowiązkową: posłuży jako inny utwór literacki.
Co wziąć z lektury
Na maturze każdy wiersz może być innym utworem literackim. Ten pokazuje, że w trudnym czasie wygnania źródłem nadziei bywa pamięć o ojczyźnie i dzieciństwie: poeta prosi dziewczynkę, by przywiozła mu światło gwiazd i zapach kwiatów z rodzinnych stron, bo potrzebuje „odmłodnieć”. Zestaw go z lekturą z listy, w której bohater szuka oparcia w pamięci o domu i o stronach, z których pochodzi.Odp.:Poeta wpisuje się do pamiętnika dziewczynki, która wraca do ojczyzny, i żartobliwie odmawia jej wiersza: w rodzinnym kraju najpiękniejsze wiersze opowiedzą jej kwiaty i gwiazdy. Sam nauczył się od nich mówić, gdy był dzieckiem nad Ikwą. Na końcu prosi ją, by przywiozła mu z kraju światło gwiazd i zapach kwiatów, bo on, emigrant, wrócić nie może. To wiersz o tęsknocie za ojczyzną i dzieciństwem.
Odp.:Podmiotem lirycznym jest dorosły poeta, emigrant, który mówi o sobie w pierwszej osobie („Byłem ja niegdyś”). Utożsamia się go ze Słowackim, bo wiersz jest prawdziwym wpisem do albumu. Adresatką jest Zośka, czyli Zofia Bobrówna, córka przyjaciółki poety, która wyjeżdżała z Paryża w rodzinne strony Słowackiego. Poeta zwraca się do niej po imieniu, czule i z humorem.
Odp.:Ikwa to rzeka na Wołyniu, płynąca koło Krzemieńca, miasta, w którym urodził się Juliusz Słowacki. Poeta wspomina, że nad nią był kiedyś dzieckiem, jak Zośka. Rzeka jest więc znakiem jego dzieciństwa i ojczyzny, za którą tęskni. Rodzina Zośki wyjeżdżała właśnie w okolice Krzemieńca, dlatego dziewczynka zobaczy miejsca, których poeta już nie zobaczy.
Odp.:Najważniejsze to personifikacja kwiatów i gwiazd, które mówią wiersze i nucą piosenki, metafora „najlepsi poeci”, zdrobnienia („kwiatek”, „gwiazdka”, „kwiateczki”), barwne epitety („srebrne fale”, „Gwiazdy błękitne”), porównania („jak Zośka, dzieciną”, „jakby z nieba”), eufemizm „pojechałem w gości” oznaczający emigrację oraz apostrofa i anafora „Przywieź mi, Zośko”.
Odp.:Wiersz ma trzy sześciowersowe strofy. Każdy wers liczy jedenaście sylab, ze średniówką po piątej sylabie. Rymy układają się w każdej strofie tak samo: ababcc, czyli cztery wersy rymowane krzyżowo i dwa parami. Pierwsza strofa to odmowa, druga – wspomnienie dzieciństwa, trzecia – prośba poety do Zośki.
Odp.:Od 2024 roku nie jest lekturą obowiązkową. Arkusz CKE wymienia go jednak wśród lektur wykreślonych, do których można się odwołać w zadaniach otwartych krótkiej odpowiedzi i w wypracowaniu; informator podaje, że dotyczy to lat 2025–2028. W arkuszach z lat 2023–2026 nie było zadań do tego wiersza.
Tę stronę napisaliśmy my, nie CKE. Stan na 22 października 2026.
22 października 2026Sprawdź się w arkuszu w formacie egzaminu ósmoklasisty: zadania do tekstów i wypracowanie z odwołaniem do lektury, ocenione według kryteriów CKE.