Żona modna Ignacego Krasickiego

Przyjaciel winszuje panu Piotrowi ślubu, a ten odpowiada tylko „Bóg zapłać”. Na pytanie, czy małżeństwo już mu się sprzykrzyło, Piotr mówi, że pierwsze czasy są „cukrowe”, ale przyznaje, że jest w goryczy. Przyjaciel radzi mu milczeć i znosić los cierpliwie, jak inni mężowie, którzy są panami tylko z tytułu, a w domu rządzi żona.

Piotr wylicza zalety żony: ma piękne talenty, jest piękna, grzeczna i rozumna, a w posagu wniosła „cztery wsie dziedziczne”. Na „Tym lepiej” przyjaciela odpowiada „Tym gorzej”: wszystko obróciło się na złe, bo żona była wychowana w mieście. Woli żonę ze wsi, a z miasta – „Broń Boże!”.

Piotr zaczyna opowieść. Już przy pierwszym spotkaniu przeczuwał coś złego, ale wszystko tłumaczył sobie na dobre. Wzdychał do panny jak pasterz z sielanki („Wiejski Tyrsys, wzdychałem do mojej Filidy”), a zaloty szły „drogą romansów”, czyli według wzorów z modnych powieści. Widział jednak, że źle gra tę rolę, a „Modna Filis gardziła sercem domatora”.

Dlaczego się ożenił? Mówi szczerze: przez punkt honoru, a jeszcze bardziej przez ponętę wiosek, które graniczyły z jego majątkiem. To one wprawiły go w „te okowy śliczne”. Od początku widać, że małżeństwo było interesem.

Przed ślubem spisano intercyzę, czyli umowę przedślubną. Kolejne punkty to żądania przyszłej żony: gdy zachoruje, ma mieszkać w mieście przy francuskiej opiekunce; każdą zimę ma spędzać w stolicy; ma mieć własny powóz; trzeba wynająć wygodny dom z paradnymi apartamentami, osobnymi dla niej i dla męża. Punkt piąty przewiduje nawet rozstanie małżonków.

Piotr przeraża się i mówi, że węzeł małżeński kończy tylko śmierć – a obecni śmieją się z jego „wieśniackiej” prostoty. Tak, płacąc wolnością za niewczesne, czyli podjęte nie w porę, zaloty, został, jak mówi, „wpisany w bractwo braci żałujących”, czyli dołączył do żonatych, którzy żałują swego wyboru.

Wyjazd na wieś. Żona jest w złym humorze i nie chce jechać zwykłą karetą, tylko na resorach, więc Piotr kupuje angielską karetę od kasztelanica, który przegrał w grze wszystko do ostatniego grosza. Podróż odkłada się, bo jejmość jest słaba.

Wreszcie wsiada razem z ulubioną suczką, a za nią ładują skrzynki, woreczki, pachnące wódki, tabakę, pudło czepków, kanarka w klatce, srokę, kotkę z kociętami i mysz na łańcuszku. Dla męża nie ma miejsca: jedzie z klatką pod pachą i suczką na nogach, a sroka wrzeszczy. Wyliczenie tych rzeczy jest przesadne i komiczne – to karykatura modnej damy.

W drodze żona wypytuje o służbę. Gdy Piotr mówi do niej „moje serce”, karci go, że to „koncept z kalendarza”, i każe mu oduczyć się takich prostactw. Swojski kucharz, poddany Piotra, ma zostać oddany sąsiadce albo księdzu; furman nie wystarczy, trzeba stangreta „od parady”, cudzoziemskich kucharzy, modnych pasztetników i cukiernika, serwisu ze zwierciadłami i porcelanowych figurek.

Gdy Piotr mówi, że ich nie ma, żona z ironią wylicza wiejskie wety: piramidy słodyczy, kandyzowane przyprawy i pozłacany toruński piernik. Udaje, że to piękne, i mówi, że jest „niegodna tych parad” – w rzeczywistości kpi z wiejskich zwyczajów. Piotr milczy.

Ledwie wjeżdżają we wrota, a żona krytykuje parkan, bo woli modne sztakiety. Odpycha starego szafarza Franciszka, któremu stają łzy w oczach, na powitanie księdza plebana rzuca krótkie „Kłaniam”. Izba, w której jedzą, jest dla niej za mała, bo nie zmieści czterdziestu gości – na te słowa klucznica ucieka ze strachu. Żona żąda osobnych pokoi do spania, strojenia się, książek, muzyki i zabaw.

Najśmieszniejszy jest ogród. Grządki z bukszpanu i ligustru każe wyrzucić, bo to „niemczyzna”, a w ich miejsce chce gaików cyprysowych, strumyków, kiosku, meczeciku, domku pustelnika i świątyni Diany, wszystko „jak od niechcenia”. Tam zamierza rozmyślać nad nieszczęściem Pameli albo Heloizy, bohaterek sentymentalnych powieści. Piotr nie wytrzymuje i ucieka.

Jejmość obejmuje rządy. W jednym tygodniu posyła do Warszawy trzech gońców, a po dwóch tygodniach domu nie można poznać. Ze stołowej izby wyrzuca stare belki i każe zrobić sufit z malowidłem przedstawiającym ofiarę dla Wenery, sypialnię zdobi złocona alkowa, pokój do strojenia się – sztuczny marmur z gipsu.

Znikają słoje z domowej apteczki i konfitury, a pojawiają się mahoniowe szafy pełne książek, „A wszystko po francusku”, globus, porcelana, marmurowe stoliki i ściany z luster. Skromny dwór przewyższa warszawskie pałace, a pan domu siedzi w kącie i płacze.

Zjeżdżają się goście: wykwintni kawalerowie i modne panie. Jest bal, maski, trąby i kotły. Szambelan wznosi toasty za zdrowie jejmości, adiutant wypija stare wino gospodarza, a żona, siedząc w kącie ze starościną, patrzy na męża, śmieje się i mruga, gdy on uwija się jak sługa.

Po kolacji odbywa się fajerwerk. Ognista raca wpada między zabudowania gospodarskie i stodoła staje w płomieniach. Piotr biegnie gasić, ratuje i płacze, a trębacze grają coraz głośniej na wiwat. Gdy wraca zmęczony z pogorzeliska, czekają go nowe żarty i przymówki. Kontrast między zabawą a nieszczęściem gospodarza jest gorzki i zabawny zarazem.

Gości przybywa, a Piotr nieśmiało zwraca uwagę na zbyt wielkie wydatki. Żona odpowiada mu, przypominając swoje cztery wsie, a on pokornie odpowiada, że i osiem by nie wystarczyło. Żona proponuje więc powrót do miasta. Piotr się zgadza i od kilku tygodni żyją tam w zbytku.

Ostatnie słowa należą do niego: dobrze mu tak, choć martwi się bardzo, bo „Próżny żal, jak mówią, po szkodzie”. Przyznaje, że sam wybrał żonę dla posagu i teraz ponosi skutki. Puenta przypomina znane przysłowie o Polaku, który mądrzeje dopiero po szkodzie.