Antygona Sofoklesa

Jest świt po nocy, w której wojska Argiwów odstąpiły od Teb. Antygona wywołuje z domu siostrę Ismenę, bo chce jej powierzyć coś, czego nikt nie może usłyszeć. Opowiada o rozkazie Kreona, który objął władzę po śmierci obu braci: Eteokles, poległy w obronie miasta, został pochowany z czcią, a ciało Polinika ma leżeć bez łez i bez grobu, na pastwę ptaków i psów. Kto je pogrzebie, zostanie ukamienowany. Antygona prosi siostrę, by razem z nią opatrzyła zwłoki brata.

Ismena odmawia. Przypomina, jak zginęła ich rodzina: ojciec Edyp oślepił się, gdy wyszły na jaw jego winy, matka, będąca zarazem jego żoną, odebrała sobie życie, a bracia zabili się nawzajem. Twierdzi, że dwie słabe kobiety nie mogą walczyć z mężczyzną i władcą, więc będzie posłuszna, prosząc zmarłych o wybaczenie. Antygona odpowiada, że nie chce już jej pomocy, pogrzebie brata sama i zginie z chlubą, bo dłużej trzeba się podobać zmarłym niż żywym. Gdy Ismena radzi, by przynajmniej ukryła swój zamiar, Antygona każe jej mówić o nim głośno. Rozstają się w niezgodzie, choć Ismena dodaje, że siostra pozostaje „miłym” miła.

Chór starców wita wschodzące słońce nad Tebami, uwolnionymi od oblężenia. Opowiada, jak Polinik przyprowadził pod siedem bram miasta wrogie wojsko, jak Zeus, który nie znosi pychy, piorunem powalił najzuchwalszego z napastników i jak przy każdej bramie mąż zmierzył się z mężem. Przy jednej bramie nie ma jednak łupów zwycięstwa, bo tam brat podniósł rękę na brata i obaj legli obok siebie.

Starcy wzywają, by zapomnieć o rzezi, iść do świątyń i świętować z Bakchusem. Na końcu zapowiadają nadejście Kreona, nowego władcy, który zwołał ich na naradę.

Kreon przemawia do starców jako nowy król. Wykłada swoje zasady: władca ma śmiało mówić, co myśli, dobro miasta stawiać ponad przyjaciół i nigdy nie uważać wroga ojczyzny za przyjaciela. Z tych zasad wynika jego edykt: Eteokles, który bronił Teb, ma pogrzeb i ofiary, a Polinik, który przyszedł z wygnania palić miasto i jego świątynie, ma zostać niepochowany, by rozszarpały go psy i ptaki. Starcy przyjmują to bez sprzeciwu, ale straż nad zwłokami radzą powierzyć młodszym, a gdy Kreon żąda, by przeciwstawili się nieposłusznym, odpowiadają, że nikt nie jest tak głupi, by narażać się na śmierć.

Wtedy przychodzi Strażnik. Długo się tłumaczy, że szedł niechętnie i że sam niczego nie zrobił, zanim wyznaje, co się stało: ktoś przysypał ciało Polinika cienką warstwą ziemi i oddał mu cześć, nie zostawiając śladów narzędzi ani stóp. Strażnicy oskarżali się nawzajem, aż wylosowano jego, by zaniósł złą wieść. Gdy przodownik chóru sugeruje, że w sprawie mogą mieć udział bogowie, Kreon wybucha: bogowie nie czczą zbrodniarzy. Podejrzewa, że niechętni mu obywatele przekupili straże, wygłasza tyradę przeciw pieniądzowi i grozi strażnikom torturami i śmiercią, jeśli nie przyprowadzą sprawcy. Strażnik odchodzi, obiecując sobie, że już tu nie wróci.

Chór śpiewa pieśń o człowieku, największym z dziwów świata. Człowiek przepływa morza, orze ziemię, chwyta w sieci ptaki, zwierzęta i ryby, ujarzmia konie i tury, wynalazł mowę i myśl, ułożył życie we wspólnotę praw, buduje domy przed zimnem i deszczem. Na wszystko znajdzie radę, ale nie ucieknie przed śmiercią.

Swoją siłę może zwrócić ku dobru albo ku złu. Ojczyzna uczci tego, kto szanuje prawa i bogów, a odrzuci tego, kto bez boga sięga po zuchwałe czyny. Pieśń kończy się zdumieniem: oto strażnicy prowadzą Antygonę, schwytaną na łamaniu królewskiego rozkazu.

Strażnik wraca, choć przysięgał, że się nie pokaże, i przyprowadza Antygonę. Opowiada, jak strażnicy odgarnęli ziemię z ciała i usiedli na wzgórzu, a w południe zerwała się burza pyłowa. Gdy ucichła, zobaczyli dziewczynę, która zawodziła nad nagim ciałem jak ptak nad pustym gniazdem, przeklinała tych, co je obnażyli, sypała piasek i polewała zwłoki potrójnym płynem ofiarnym. Schwytana, niczego się nie wyparła.

Antygona przyznaje się i mówi, że znała zakaz. Tłumaczy, że nie ogłosił go Zeus ani Dike i że rozkaz człowieka nie może łamać niepisanych, wiecznych praw bogów; śmierci się nie boi, a cierpiałaby, gdyby zostawiła brata bez grobu. Kreon odpowiada, że najtwardsze żelazo pęka w ogniu, a on nie byłby mężczyzną, gdyby kobieta bezkarnie złamała jego prawo. W ostrej wymianie zdań Kreon przypomina, że Polinik napadł na kraj, którego bronił Eteokles, a Antygona odpowiada, że Hades żąda równych praw dla obu i że urodziła się, by współkochać, a nie współnienawidzić.

Kreon każe przyprowadzić Ismenę, którą widział w domu w rozpaczy. Ismena chce wziąć na siebie połowę winy i umrzeć z siostrą, lecz Antygona odrzuca to: miłość okazywana słowami nie jest miłością, Ismena wybrała życie, ona śmierć. Ismena przypomina Kreonowi, że Antygona jest narzeczoną jego syna Hajmona, ale król odpowiada brutalnie, że syn znajdzie inną. Każe zamknąć obie siostry w domu.

Chór śpiewa, że szczęśliwy jest ten, kogo nie dotknęło nieszczęście, bo gdy bóg uderzy w jakiś dom, klęski spadają na kolejne pokolenia, jak fale piętrzące się w burzy. Tak dzieje się od dawna z rodem Labdakidów, a teraz ostrze bogów sięga ostatniej latorośli rodu.

Starcy sławią potęgę Zeusa, którego nie zmoże ani sen, ani czas, i powtarzają odwieczne prawo: nikt nie przejdzie przez życie bez winy, a człowiek, któremu bóg pomieszał rozum, uważa złe czyny za dobre. Na końcu zapowiadają przyjście Hajmona, najmłodszego syna Kreona.

Kreon pyta syna, czy przychodzi rozgniewany wyrokiem na narzeczoną. Hajmon zaczyna pokornie, że idzie za radami ojca. Kreon wykłada mu swoje racje: syn ma słuchać ojca, zła kobieta to najgorszy towarzysz, a Antygona jako jedyna w mieście sprzeciwiła się prawu, więc musi zginąć. Kto nie utrzyma porządku we własnym domu, nie utrzyma go w państwie; nie ma większej klęski niż nieposłuszeństwo, a przegrać z kobietą to hańba.

Hajmon odpowiada spokojnie. Mówi, że słyszy to, czego ojciec nie słyszy, bo ludzie przy królu milkną ze strachu: miasto po cichu żałuje dziewczyny, która za najpiękniejszy czyn ginie marnie i raczej zasługuje na złotą nagrodę. Prosi, by ojciec nie uważał tylko swojego zdania za słuszne, i przypomina, że drzewo, które się ugnie przed nurtem, ocaleje, a uparte runie z korzeniami.

Kreon oburza się, że ma brać nauki od młokosa. Rozmowa przechodzi w kłótnię: Hajmon mówi, że państwo należące do jednego człowieka nie jest państwem i że ojciec pięknie rządziłby na pustyni, a Kreon zarzuca mu, że służy kobiecie. Gdy król mówi, że syn nie poślubi Antygony żywej, Hajmon odpowiada, że jej śmierć sprowadzi inną śmierć, co ojciec bierze za groźbę. Kreon chce zabić dziewczynę na oczach syna, a Hajmon wybiega, mówiąc, że ojciec więcej go nie zobaczy. Po namyśle Kreon oszczędza Ismenę, a dla Antygony wybiera inną karę: zostanie zamurowana żywcem w skalnej grocie, z odrobiną jedzenia, by miasto nie ściągnęło na siebie zmazy.

Chór śpiewa o potędze miłości, przed którą nie ucieknie ani bóg, ani człowiek, która sprowadza prawych na złą drogę i skłóciła także ten dom. Starcy przyznają, że i oni w duszy niemal buntują się przeciw ukazom, widząc, jak Antygona idzie ku grobowi.

Następuje lament Antygony, prowadzony na przemian z chórem. Dziewczyna żegna słońce i żali się, że odchodzi bez wesela i bez pieśni weselnej. Porównuje się do Niobe, zamienionej w skałę, a chór odpowiada, że tamta była z rodu bogów; Antygona czuje się wyśmiana. Chór mówi, że w swej zuchwałości uderzyła w tron Dike i że ściga ją przekleństwo rodu, a ona wspomina kazirodczy związek rodziców i nieszczęsne małżeństwo brata, od którego zaczęła się jej zguba. Starcy przyznają, że czcić zmarłych to rzecz godna, lecz władzy łamać nie wolno.

Kreon ucina skargi i każe zamknąć dziewczynę w grobie. Antygona nazywa grób swoją komnatą małżeńską, mówi, że idzie do ojca, matki i brata, którym oddała ostatnią posługę. Pyta, jakie prawo bogów złamała, i oświadcza, że jeśli to ona zawiniła, przyjmie karę, ale jeśli zawinili jej sędziowie, niech spotka ich kara nie mniejsza. Odchodzi jako ostatnia z rodu tebańskich królów.

Chór przywołuje mitycznych więźniów, by pokazać, że przed losem nie chronią ani pieniądz, ani siła, ani mury. Danae, choć z dobrego rodu i ukochana przez Zeusa, została zamknięta w okutej miedzią komnacie. Likurg, król Edonów, który szydził z Dionizosa, został zamurowany w skale i za późno pożałował swych słów. Synowie Fineusa zostali oślepieni przez macochę, choć ich matka była córką Boreasza.

Wszystkie te przykłady prowadzą do tego samego wniosku: nawet potomków bogów dosięga moc Mojry. Zaraz potem na scenę wchodzi ślepy wróżbita Tyrezjasz, prowadzony przez chłopca.

Tyrezjasz przypomina, że Kreon dotąd słuchał jego rad i dlatego dobrze sterował państwem, ale teraz stoi na krawędzi. Opowiada o złych znakach: ptaki wydawały dzikie, niezrozumiałe głosy i szarpały się szponami, a ofiara nie chciała płonąć. Przyczyną jest ciało Polinika, którego szczątki psy i ptaki zaniosły na ołtarze; bogowie nie przyjmują już modłów miasta. Wróżbita radzi łagodnie: każdy błądzi, ale mądry człowiek nie trwa w uporze, a znęcać się nad zmarłym to żadna chwała.

Kreon odpowiada, że wszyscy mierzą w niego jak łucznicy, a wróżbitów przekupiono; nie pozwoli na pogrzeb, nawet gdyby orły Zeusa zaniosły ciało przed tron boga. Oskarża Tyrezjasza o chciwość. Wtedy starzec wypowiada przepowiednię: zanim słońce wiele razy obiegnie niebo, Kreon odda trupa z własnej krwi za trupy, bo żywą zamknął w grobie, a umarłego trzyma na ziemi; ścigają go Erynie, a w jego domu rozlegną się jęki mężczyzn i kobiet. Tyrezjasz odchodzi.

Starcy przypominają, że wróżbita nigdy nie zwiastował miastu fałszu. Kreon, przerażony, po raz pierwszy prosi chór o radę i słyszy, że ma najpierw wypuścić dziewczynę z groty, a potem pochować ciało. Ustępuje, choć przychodzi mu to ciężko, i sam rusza z ludźmi uzbrojonymi w topory, by naprawić to, co zrobił.

Chór wzywa Bakchusa, syna Zeusa i Semeli, opiekuna Teb, czczonego w Italii, w Eleusis, na Parnasie i na Eubei. Starcy przypominają, że Teby są mu najdroższe ze wszystkich miast, i proszą, by przybył bronić miasta przygniecionego nieszczęściem.

To pieśń pełna nadziei, zaśpiewana tuż przed katastrofą: starcy wierzą, że Kreon zdąży naprawić swój błąd, i proszą boga o ratunek dla miasta. Kontrast między radosnym wezwaniem boga a wieścią, która nadchodzi zaraz potem, wzmacnia tragizm zakończenia.

Posłaniec przychodzi z wieścią, że Kreon, któremu niedawno wszyscy zazdrościli szczęścia, stracił wszystko: Hajmon nie żyje, zabił się sam, w gniewie na ojca. Słyszy to Eurydyka, żona Kreona, która wychodziła z domu do świątyni Pallady, i prosi o całą prawdę. Posłaniec opowiada, że najpierw z Kreonem obmyli i spalili szczątki Polinika i usypali mu kopiec, a potem poszli do groty. Z daleka usłyszeli jęki. W głębi grobu zobaczyli Antygonę powieszoną na muślinowej chuście i Hajmona, który obejmował ją i płakał. Syn rzucił się z mieczem na ojca, a gdy ten uskoczył, przebił się sam i konając, przytulił się do zmarłej.

Eurydyka bez słowa odchodzi do domu, a jej milczenie niepokoi starców. Wraca Kreon, niosąc ciało syna, i przeklina swoje zatwardziałe serce: przyznaje, że to jego obłęd zabił Hajmona. Drugi posłaniec przynosi kolejną wieść: Eurydyka przebiła się nożem przy ołtarzu, opłakując Hajmona i wcześniej poległego syna Megareusa, i przeklęła męża jako dzieciobójcę. Kreon prosi sługi, by go wyprowadzili, bo jest już niczym, i błaga o śmierć. Chór kończy tragedię nauką: rozum jest największym skarbem, a pychę bogowie karzą, ucząc człowieka rozwagi dopiero w późnym wieku.