Hamlet Williama Szekspira

Jest północ, zimna noc na tarasie zamku w Elsynorze. Bernardo zmienia na warcie Francisca, a wkrótce dołączają do niego oficer Marcellus i Horacy, przyjaciel królewicza Hamleta. Horacy nie wierzy w opowieść żołnierzy o zjawie, która dwie noce z rzędu przechodziła obok posterunku, i przyszedł sprawdzić ją na własne oczy.

Gdy Bernardo zaczyna opowiadać, zjawia się Duch w zbroi, łudząco podobny do zmarłego króla Hamleta. Horacy, jako człowiek uczony, zaklina go, by przemówił, ale Duch odchodzi w milczeniu. Pobladły Horacy przyznaje, że zjawa ma zbroję, w której król pobił Norwegów, i widzi w niej złą wróżbę dla kraju.

Marcellus pyta, po co w Danii trwają nocne warty, odlewanie dział i praca w stoczniach także w niedziele. Horacy tłumaczy: zmarły król, wyzwany do walki przez norweskiego króla Fortynbrasa, zabił go i na mocy umowy przejął część jego ziem, a teraz syn pokonanego, młody Fortynbras, zbiera gromadę najemnych włóczęgów, by te ziemie odebrać siłą. Przypomina też znaki, które poprzedziły śmierć Juliusza Cezara. Duch wraca, Horacy zastępuje mu drogę i kilka razy zaklina go, by przemówił, ale gdy pieje kur, zjawa znika. Postanawiają powiedzieć o wszystkim młodemu Hamletowi, bo do niego Duch może przemówić.

Król Klaudiusz w uroczystej mowie wyjaśnia dworowi, że choć świeżo opłakuje brata, poślubił jego wdowę, królową Gertrudę, za zgodą dworu. Młody Fortynbras domaga się zwrotu ziem utraconych przez ojca, więc Klaudiusz wysyła posłów, Korneliusza i Woltymanda, do starego, chorego króla Norwegii, stryja Fortynbrasa, by powstrzymał bratanka. Laertes, syn szambelana Poloniusza, prosi o pozwolenie na powrót do Francji, a ojciec za nim się wstawia; król się zgadza.

Hamlet, w czarnym stroju żałobnym, odpowiada królowi zgryźliwymi grami słów. Matka prosi, by przestał opłakiwać ojca, bo śmierć to rzecz pospolita, a on odpowiada, że jego żal nie jest grą pozorów, lecz tym, co naprawdę w nim jest. Klaudiusz poucza go, że uporczywy smutek jest grzechem przeciw naturze i niebu, ogłasza go najbliższym tronu i prosi, by nie wracał na studia do Wittenbergi. Hamlet obiecuje posłuszeństwo matce, a uradowany król zapowiada ucztę z toastami przy huku moździerzy.

Sam na sam Hamlet wyznaje, że gdyby Bóg nie zakazał samobójstwa, chciałby zniknąć; świat wydaje mu się zarośniętym ogrodem. Nie może znieść, że matka niespełna miesiąc po pogrzebie męża, którego tak kochała, wyszła za jego brata, równie do niego niepodobnego, jak Hamlet do Herkulesa. Musi jednak milczeć.

Przychodzą Horacy, Marcellus i Bernardo. Horacy mówi, że przybył z Wittenbergi na pogrzeb, a Hamlet z goryczą dodaje, że raczej na ślub, bo resztki ze stypy podano na weselu. Horacy opowiada o zjawie. Hamlet wypytuje o szczegóły: postać była w zbroi, z podniesioną przyłbicą, blada, bardziej smutna niż gniewna, z czarną, przyprószoną siwizną brodą. Postanawia stanąć z nimi na warcie między jedenastą a dwunastą i prosi, by nikomu o tym nie mówili. Sam podejrzewa, że kryje się za tym jakaś zbrodnia.

Laertes, gotów do drogi, żegna siostrę Ofelię i ostrzega ją przed zalotami Hamleta. Uczucie królewicza nazywa przelotnym kaprysem młodości, a przede wszystkim przypomina, że następca tronu nie wybiera żony sam: jego wybór zależy od dobra państwa. Jeśli Ofelia uwierzy jego przysięgom, narazi swoje dobre imię. Ofelia obiecuje pamiętać o tej nauce, ale zręcznie prosi brata, by sam nie był jak kaznodzieja, który innym wskazuje stromą ścieżkę cnoty, a sam chodzi drogą przyjemności.

Wchodzi Poloniusz, pogania syna na okręt i błogosławi go na drogę, dając mu cały szereg rad: by mało mówił i dużo słuchał, starannie wybierał przyjaciół, unikał kłótni, a w nich nie dawał za wygraną, ubierał się kosztownie, ale bez przesady, nie pożyczał pieniędzy ani od nikogo, ani nikomu i przede wszystkim był rzetelny wobec samego siebie. Laertes wyjeżdża.

Poloniusz wypytuje córkę, o czym mówił brat. Gdy słyszy, że Hamlet wyznał jej miłość i poparł ją przysięgami, wyśmiewa jej łatwowierność, mówi, że takie przysięgi to pułapki na naiwne serca, i zakazuje jej od tej chwili spotykać się z królewiczem i z nim rozmawiać. Ofelia obiecuje posłuszeństwo.

Jest przenikliwie zimno, dochodzi północ. Hamlet, Horacy i Marcellus czekają na tarasie. Z zamku dochodzą odgłosy trąb i wystrzałów, a Hamlet tłumaczy, że to król pije z dworzanami, a po każdym jego kielichu grzmią kotły. Dodaje, że ten duński zwyczaj przynosi krajowi wstyd wśród innych narodów, i rozważa, jak jedna wada potrafi przekreślić w oczach ludzi wszystkie zalety człowieka.

Zjawia się Duch. Hamlet, wzywając na pomoc aniołów, mówi do niego jak do ojca i króla: pyta, dlaczego zmarły wyszedł z grobu w pełnej zbroi i czego od nich chce. Duch daje znak, by Hamlet poszedł za nim w ustronne miejsce. Horacy i Marcellus próbują go powstrzymać. Hamlet odpowiada, że nie boi się o życie, które niewiele jest warte, a dusza jest nieśmiertelna. Gdy Horacy ostrzega, że zjawa może go zaprowadzić na brzeg urwiska nad morzem i tam odebrać mu rozum, Hamlet wyrywa się z ich rąk, grozi, że zrobi upiora z tego, kto go zatrzyma, i odchodzi za Duchem. Marcellus stwierdza, że w państwie duńskim dzieje się coś złego, i obaj idą za nimi.

Na uboczu Duch przemawia. Jest duchem ojca Hamleta, skazanym na to, by nocami błąkać się po ziemi, a za dnia cierpieć w ogniu, dopóki nie wypalą się grzechy jego życia. Żąda zemsty za morderstwo. W Danii rozgłoszono, że podczas snu w ogrodzie ukąsił go wąż, ale tym wężem jest ten, kto dziś nosi jego koronę – jego brat. Klaudiusz uwiódł wcześniej jego żonę, a gdy król, jak co dzień, zasnął po południu w ogrodzie, wlał mu do ucha truciznę z blekotu, od której krew się ścięła, a ciało pokryło się strupami. Król zginął bez spowiedzi i ostatniego namaszczenia, z grzechami na sumieniu. Duch każe synowi nie dopuścić, by łoże królów Danii było siedliskiem rozpusty, ale zabrania mu podnosić rękę na matkę: tę ma zostawić niebu i jej własnemu sumieniu. O świcie znika z prośbą: pamiętaj o mnie.

Hamlet przysięga, że wymaże z pamięci wszystko inne i zostanie w niej tylko rozkaz ojca. Zapisuje w notesie, że można się uśmiechać i być łotrem. Gdy nadbiegają Horacy i Marcellus, nie chce im zdradzić, co usłyszał; mówi tylko, że to duch dobry. Każe im przysiąc na swój miecz, że nikomu nie powiedzą o tej nocy, a spod ziemi głos Ducha powtarza: przysiążcie. Hamlet mówi Horacemu, że na ziemi i w niebie jest więcej rzeczy, niż śniło się filozofom. Zapowiada, że może wkrótce zacząć zachowywać się dziwacznie, i każe im przysiąc, że żadnym gestem ani słowem nie zdradzą, że coś o nim wiedzą. Na koniec stwierdza z goryczą, że świat wypadł z formy, a to właśnie on ma go naprawić.

Poloniusz wysyła do Paryża sługę Rajnolda z listem i pieniędzmi dla Laertesa, ale najpierw daje mu dokładną instrukcję szpiegowania syna. Rajnold ma wypytywać Duńczyków w Paryżu i podsuwać im drobne kłamstwa o Laertesie – o hazardzie, kłótniach, pijatykach, nawet o odwiedzaniu złych domów – tak by rozmówca, potakując, sam zdradził, jak młodzieniec naprawdę się prowadzi. Poloniusz w połowie wywodu gubi wątek i musi pytać sługę, na czym skończył. Tak, jak mówi, przynętą fałszu łowi się prawdę.

Ledwie Rajnold wychodzi, wbiega przerażona Ofelia. Opowiada, że gdy szyła w swoim pokoju, stanął przed nią Hamlet: bez kapelusza, w rozpiętym kaftanie i brudnych, opadających pończochach, blady, z twarzą jak ktoś, kto wrócił z piekła. Ujął ją za rękę, długo wpatrywał się w jej twarz, ciężko westchnął i wyszedł, przez cały pokój oglądając się na nią. Poloniusz uznaje, że to szaleństwo z miłości. Gdy słyszy, że Ofelia, jak kazał, odesłała Hamletowi listy i nie przyjmowała jego wizyt, żałuje swojej podejrzliwości i biegnie z tym do króla.

Król i królowa witają Rozenkranca i Gildensterna, kolegów Hamleta z młodości, wezwanych w pośpiechu do Elsynoru. Klaudiusz prosi ich, by zostali na dworze, rozerwali królewicza i przy okazji wybadali, co jest przyczyną jego dziwnej przemiany. Obaj zgadzają się służyć.

Poloniusz oznajmia, że wrócili posłowie z Norwegii, i chwali się, że odkrył źródło szaleństwa Hamleta; królowa sądzi, że przyczyną jest śmierć ojca i jej pośpieszny ślub. Woltymand donosi, że stary król Norwegii wstrzymał zaciągi bratanka, a Fortynbras przysiągł, że nigdy nie podniesie broni przeciw Danii. Stryj przyznał mu za to trzy tysiące koron rocznie i pozwolił użyć zebranego wojska przeciw Polakom, a w liście prosi Klaudiusza o przepuszczenie tych wojsk przez Danię.

Poloniusz, zapowiadając, że zwięzłość jest duszą mowy, wygłasza długi i zawiły wywód, aż królowa prosi go o więcej treści, a mniej sztuki. Odczytuje list Hamleta do Ofelii z miłosnym wierszykiem, który kończy się zapewnieniem, by nie wątpiła w jego miłość. Wyjaśnia, że kazał córce zerwać z królewiczem, bo książę to nie dla niej para, a odrzucony Hamlet popadł w smutek, bezsenność, niemoc i w końcu w szaleństwo. Proponuje próbę: Ofelia spotka się z Hamletem w galerii, gdzie królewicz często spaceruje, a para królewska i Poloniusz podsłuchają ich, ukryci za obiciem.

Wchodzi Hamlet z książką. Rozmawia z Poloniuszem jak szaleniec: nazywa go rybakiem, ostrzega, by nie puszczał córki na słońce, a zapytany, co czyta, odpowiada: słowa, słowa, słowa. Opowiada, że autor tej satyry wyśmiewa starców z ich siwymi brodami i słabymi nogami. Poloniusz zauważa na stronie, że w tym szaleństwie jest metoda, i odchodzi, by przygotować spotkanie z córką.

Hamlet wita Rozenkranca i Gildensterna serdecznie, ale wkrótce mówi, że Dania jest więzieniem, bo nic nie jest samo w sobie dobre ani złe – to myśl czyni rzeczy takimi. Przyciska ich pytaniami, aż przyznają, że posłano po nich. Wtedy sam opowiada, w jakim celu: stracił radość życia, ziemia wydaje mu się pustynią, a niebo zbiorowiskiem wyziewów; podziwia człowieka, ten najdoskonalszy twór świata, a zarazem pyta, czym jest dla niego ta kwintesencja prochu.

Rozenkranc mówi o aktorach, których spotkali w drodze: to dawna trupa tragików ze stolicy, która musi wędrować, odkąd w modzie są przedstawienia dziecięcych zespołów. Hamlet zauważa, że to nie dziwi, skoro ci, którzy wykrzywiali się na jego stryja za życia ojca, płacą dziś krocie za jego portret. Na koniec mówi kolegom, że stryj-ojciec i matka-stryjenka są w błędzie: on jest szalony tylko przy wietrze północno-zachodnim, a gdy wieje z południa, odróżnia jastrzębia od czapli.

Poloniusz zapowiada aktorów jako najlepszych na świecie, gotowych grać wszelkie gatunki, a Hamlet drwi z niego, nazywając go Jeftem, starotestamentowym sędzią, który poświęcił córkę. Królewicz serdecznie wita trupę i prosi o fragment sztuki, którą kiedyś słyszał: opowieść Eneasza o śmierci Priama. Sam zaczyna recytować o krwawym Pirrusie szukającym starego króla Troi, a Pierwszy Aktor kończy: opisuje, jak Pirrus zabija Priama i jak Hekuba, boso, w prześcieradle zamiast sukni, rozpacza nad mężem. Aktor blednie i płacze, a Poloniusz, który uznał fragment za zbyt długi, prosi go, by przestał.

Hamlet każe Poloniuszowi dobrze ugościć aktorów, bo są żywą kroniką czasu, i ostrzega go, by lepiej mieć po śmierci zły napis na nagrobku niż ich złe świadectwo za życia. Pierwszego Aktora prosi, by następnego dnia zagrali Zabójstwo Gonzagi i włączyli do roli kilkanaście wierszy, które sam dopisze.

Zostawszy sam, Hamlet gani siebie: aktor płacze nad zmyśloną Hekubą, a on, syn zamordowanego ojca, któremu niebo i piekło każą się mścić, tylko przeklina jak kobieta, zamiast działać. Wymyśla jednak próbę. Słyszał, że zbrodniarze, patrząc na podobną scenę w teatrze, wyznawali winę. Każe więc zagrać przed stryjem coś podobnego do zabójstwa ojca i będzie śledził jego twarz. Pewności potrzebuje także dlatego, że Duch mógł być szatanem, który przybrał postać ojca, by doprowadzić go do zguby. Przedstawienie ma wydobyć na wierzch sumienie króla.

Rozenkranc i Gildenstern przyznają, że nic z Hamleta nie wydobyli: zbywał ich zręcznym dziwactwem. Donoszą jednak, że ucieszył się z przyjazdu aktorów, a Poloniusz przekazuje jego prośbę, by para królewska przyszła na wieczorne przedstawienie. Król odsyła królową i wraz z Poloniuszem ukrywa się, by podsłuchać spotkanie Hamleta z Ofelią. Poloniusz każe córce czytać książkę, by jej samotność wyglądała naturalnie, i mówi, że pobożną miną ludzie często osładzają samego diabła. Klaudiusz na stronie przyznaje, że te słowa chłoszczą jego sumienie i że jego czyn jest szpetniejszy niż uróżowana twarz nierządnicy.

Hamlet, sądząc, że jest sam, rozważa, czy szlachetniej jest znosić ciosy losu, czy stawić im opór i skończyć z nimi. Śmierć byłaby jak sen, ale nie wiadomo, co przyśni się po śmierci. Tylko lęk przed tym nieznanym krajem, z którego nikt nie wraca, każe ludziom znosić krzywdy, obelgi, wzgardzoną miłość i butę urzędów. Tak rozwaga czyni z nas tchórzy, a zamiary tracą miano czynu.

Ofelia chce mu zwrócić jego upominki. Hamlet z początku zaprzecza, by cokolwiek jej dał, potem pyta, czy jest uczciwa i piękna. Mówi, że kiedyś ją kochał, a zaraz potem, że nie kochał jej wcale. Każe jej iść do klasztoru, by nie rodziła grzeszników, i oskarża siebie i wszystkich mężczyzn o nikczemność. Pyta, gdzie jest jej ojciec, i radzi zamknąć go w domu, a potem oskarża kobiety o malowanie twarzy i udawaną naiwność. Odchodzi, wołając, że nie powinno już być nowych małżeństw. Ofelia rozpacza, że tak szlachetny umysł – dworzanina, żołnierza i uczonego, nadzieję państwa – popadł w obłęd.

Król, który wszystko słyszał, nie wierzy, by była to miłość, ani nawet szaleństwo: wyczuwa w smutku Hamleta coś groźnego. Postanawia wysłać go do Anglii, niby po zaległą daninę. Poloniusz wciąż obstaje przy nieszczęśliwej miłości i radzi, by po przedstawieniu królowa porozmawiała z synem w cztery oczy, a on podsłucha; jeśli to nic nie da, niech król wyśle Hamleta do Anglii albo go zamknie.

Hamlet uczy aktorów grać: mówić gładko, nie wrzeszczeć, nie wymachiwać rękami, dopasować gest do słowa i nie przekraczać granic natury, bo teatr ma być zwierciadłem natury, pokazującym cnocie jej rysy, a występkowi jego obraz. Zakazuje błaznom dodawać cokolwiek od siebie. Potem wzywa Horacego, chwali go jako człowieka, który nie jest niewolnikiem namiętności i równo przyjmuje szczęście i nieszczęście, i prosi, by podczas sceny podobnej do zabójstwa ojca nie spuszczał oka z króla. Jeśli Klaudiusz się nie zdradzi, Duch był potępieńcem.

Przychodzi dwór. Hamlet znów gra szaleńca: drwi z Poloniusza, który na uniwersytecie grał Juliusza Cezara zabitego przez Brutusa, odmawia matce i kładzie się u stóp Ofelii, dręcząc ją dwuznacznymi żartami. Gdy mówi, że ojciec zmarł dwie godziny temu, Ofelia poprawia go, że już dwa razy dwa miesiące.

Najpierw aktorzy grają pantomimę: królowa czule żegna śpiącego w ogrodzie króla, przychodzi obcy, zdejmuje królowi koronę, wlewa mu truciznę do ucha, a potem zdobywa rękę wdowy. W samej sztuce Królowa aktorka przysięga, że nigdy nie wyjdzie powtórnie za mąż, bo drugiego męża bierze tylko ta, która zabiła pierwszego. Gertruda uznaje, że ta dama za wiele przyrzeka. Klaudiusz pyta o tytuł; Hamlet mówi, że sztuka nazywa się Łapka na myszy i przedstawia morderstwo popełnione w Wiedniu na księciu Gonzadze. Gdy Lucjan, bratanek króla ze sztuki, wlewa śpiącemu truciznę do ucha, a Hamlet objaśnia, że morderca zaraz zdobędzie miłość żony, król zrywa się, woła o światło i wychodzi. Przedstawienie zostaje przerwane.

Hamlet triumfuje: słowa Ducha okazały się prawdą, a Horacy potwierdza, że widział reakcję króla na scenę otrucia. Przychodzą Rozenkranc i Gildenstern: król jest wzburzony, a królowa prosi syna do swojego pokoju przed snem. Hamlet odpowiada przewrotnie, że będzie jej posłuszny, choćby była dziesięć razy jego matką. Gdy Rozenkranc dopytuje o przyczynę jego smutku, przypominając, że król obiecał mu następstwo tronu, Hamlet zbywa go przysłowiem.

Bierze od muzykanta flet i każe Gildensternowi na nim zagrać, a gdy ten mówi, że nie umie, wybucha: koledzy chcieliby grać na nim samym, wydobyć z niego tajemnicę, choć nie potrafią zagrać na zwykłym flecie; mogą go rozstroić, ale grać na sobie im nie pozwoli. Poloniuszowi, który przynosi wezwanie od królowej, każe przyznać, że chmura na niebie jest podobna to do wielbłąda, to do łasicy, to do wieloryba – a dworzanin przytakuje za każdym razem.

Sam, o północy, Hamlet czuje, że mógłby pić krew. Idzie jednak do matki z postanowieniem, że będzie dla niej okrutny słowem, ale nie podniesie na nią ręki: sztylety ma mieć w ustach, nie w dłoni.

Klaudiusz uznaje, że nie może dłużej tolerować szaleństwa Hamleta, i każe Rozenkrancowi i Gildensternowi szykować się do natychmiastowej podróży z królewiczem do Anglii; dworzanie przyklaskują mu, mówiąc, że od życia króla zależy los tysięcy ludzi. Poloniusz zapowiada, że ukryje się za obiciem w pokoju królowej i podsłucha jej rozmowę z synem, bo matka z natury jest stronnicza.

Sam król wyznaje, że jego zbrodnia cuchnie aż do nieba: ciąży na niej najstarsza klątwa, przekleństwo bratobójstwa. Chce się modlić, ale nie umie. Wie, że łaska nieba mogłaby obmyć nawet zakrwawioną rękę, lecz nie może prosić o przebaczenie, skoro wciąż ma wszystko, dla czego zabił: koronę, władzę i żonę brata. Na ziemi złotem można przekupić sprawiedliwość, ale w niebie czyny stają przed człowiekiem nagie. Mimo to klęka.

Wchodzi Hamlet i widzi modlącego się stryja. Mógłby go teraz zabić, ale się waha: zabity podczas modlitwy, z oczyszczoną duszą, Klaudiusz poszedłby do nieba, a jego ojciec zginął bez spowiedzi, z grzechami na sumieniu. To byłaby nagroda, nie zemsta. Odkłada więc miecz do chwili, gdy król będzie pijany, rozgniewany albo zajęty grzesznymi uciechami, tak by jego dusza poszła do piekła. Odchodzi do matki. Król wstaje i przyznaje, że jego słowa wzlatują w górę, ale myśli zostają przy ziemi, więc modlitwa nic nie dała.

Poloniusz radzi królowej, by ostro zbeształa syna, i chowa się za obiciem. Gertruda zaczyna od wyrzutu, że Hamlet bardzo zmartwił ojca, a on odpowiada, że to ona zmartwiła jego ojca. Gdy każe jej usiąść i nie pozwala wyjść, bo chce jej pokazać zwierciadło, w którym ujrzy swoją duszę, przerażona woła o pomoc. Poloniusz krzyczy zza obicia. Hamlet, wołając „szczur!”, przebija obicie szpadą i zabija starca, a potem pyta, czy to był król. Na wyrzut matki odpowiada, że jego czyn jest niemal tak zły jak zabić króla i poślubić jego brata; królowa pyta zdumiona, o jakim zabiciu króla mówi. Nad ciałem Poloniusza Hamlet mówi tylko, że ten wścibski głupiec przekonał się, jak niebezpiecznie być zbyt gorliwym.

Potem pokazuje matce dwa portrety – ojca, w którym każdy bóg złożył swoją pieczęć, i stryja, podobnego do zaśniedziałego kłosa – i pyta, jak mogła porzucić jednego dla drugiego. W jej wieku nie usprawiedliwia tego miłość, a wstydu już w niej nie ma. Gertruda przyznaje, że syn odsłonił w jej duszy czarne plamy, i błaga, by przestał.

Gdy Hamlet obrzuca stryja obelgami, zjawia się Duch. Przypomina synowi przyrzeczenie, które ten odkłada, i każe mu zająć się matką, która zmaga się z sumieniem. Królowa Ducha nie widzi ani nie słyszy i uznaje, że syn oszalał. Hamlet przekonuje ją, że jego puls bije spokojnie i że to nie jego szaleństwo, lecz jej sumienie przemawia. Prosi, by wyspowiadała się niebu, nie szła tej nocy do łoża stryja i przyzwyczajała się do powściągliwości, bo nawyk potrafi zmienić naturę. O Poloniuszu mówi, że żal mu go, ale niebo uczyniło jego, Hamleta, swoim biczem; obiecuje pochować zabitego.

Na koniec z gorzką ironią prosi matkę, by nie mówiła królowi, że jest szalony tylko z podstępu; Gertruda zapewnia, że nie zdradzi ani słowa z tej rozmowy. Hamlet wie już o wyjeździe do Anglii i o dwóch kolegach, którym ufa jak żmijom: zapowiada, że podkopie ich minę głębiej i wysadzi ich ich własną petardą. Wychodzi, wlokąc ciało Poloniusza.

Królowa opowiada mężowi, że Hamlet w szale przebił szpadą ukrytego za obiciem Poloniusza, a teraz wywlókł gdzieś ciało; dodaje, że syn płakał nad tym, co zrobił. Klaudiusz rozumie, że to on mógł zginąć, i obwinia się, że z miłości do bratanka nie wziął go wcześniej w karby. Postanawia wysłać Hamleta na okręt przed świtem i wymyślić usprawiedliwienie, by plotka nie dotknęła króla. Rozenkranc i Gildenstern mają odnaleźć królewicza i zanieść ciało do kaplicy.

Hamlet, który już ukrył zwłoki, kpi z kolegów: Rozenkranca nazywa gąbką, która chłonie łaski króla, a gdy król będzie potrzebował tego, co nazbierała, wyciśnie ją do sucha. Nie zdradza, gdzie jest ciało, i każe się prowadzić do króla.

Klaudiusz mówi dworzanom, że nie może ukarać Hamleta surowo, bo kocha go lud, który sądzi oczami, nie rozumem; wyjazd musi wyglądać na dawno postanowiony. Zapytany o Poloniusza, Hamlet odpowiada, że jest na kolacji – nie on je, lecz jego jedzą robaki, przed którymi król i żebrak są tylko dwoma daniami na jednym stole. Mówi, że Poloniusz jest w niebie, a jeśli go tam nie znajdą, to za miesiąc poczują go na schodach do galerii. Przyjmuje wiadomość o wyjeździe do Anglii z ironią i żegna się z królem jak z matką, bo mąż i żona to jedno ciało.

Sam Klaudiusz zdradza swój plan: w zapieczętowanych listach żąda od króla Anglii, który niedawno odczuł siłę duńskiego miecza i płaci Danii daninę, natychmiastowego zabicia Hamleta. Dopóki to się nie stanie, nie zazna spokoju.

Fortynbras posyła rotmistrza do króla duńskiego z prośbą o zgodę na przemarsz przez Danię i rusza dalej. Hamlet, w drodze na okręt z Rozenkrancem i Gildensternem, pyta rotmistrza, dokąd idzie to wojsko. Dowiaduje się, że Norwegowie idą przeciw Polakom, by zdobyć skrawek ziemi tak marny, że nikt nie wziąłby go w dzierżawę nawet za parę mendli dukatów, a Polacy już czekają, by go bronić. Hamlet uważa, że wojna o taki drobiazg to wrzód, który rośnie w czasach dobrobytu i pokoju.

Zostawszy sam, robi sobie wyrzuty: człowiek, który tylko je i śpi, jest bydlęciem, a rozum nie po to został mu dany, by w nim butwiał. Nie rozumie, dlaczego wciąż powtarza, że trzeba działać, choć ma powód, wolę, siły i środki. Przykładem jest dla niego młody Fortynbras, który dla sławy wystawia na śmierć dwadzieścia tysięcy ludzi o piędź ziemi, na której nie zmieszczą się nawet ich groby. Prawdziwa wielkość, mówi, to walczyć choćby o źdźbło, gdy chodzi o honor, a on, którego ojciec został zamordowany, a matka zhańbiona, wciąż zwleka. Postanawia, że jego wola będzie odtąd zawzięta albo godna pogardy.

Horacy przekonuje królową, by przyjęła Ofelię: dziewczyna ciągle mówi o ojcu, wzdycha, a jej bezładne słowa każą słuchaczom domyślać się złych rzeczy. Gertruda zgadza się, by nie dać plotkom pożywki, i na stronie przyznaje, że chore sumienie każdą błahostkę bierze za zapowiedź nieszczęścia. Ofelia, w obłędzie, śpiewa piosenki o zmarłym, którego przykrywa zimny kamień, i o dziewczynie, która w dzień świętego Walentego weszła do chaty kochanka, a wyszła z niej już nie panną, bo uwodziciel obiecywał ślub. Mówi, że nie może nie płakać, gdy pomyśli, że go złożą w zimną ziemię, i że jej brat się o tym dowie.

Klaudiusz wylicza nieszczęścia, które spadają na dwór gromadą: zabójstwo Poloniusza, wyjazd Hamleta, szemranie ludu po pośpiesznym i cichym pogrzebie, obłęd Ofelii, a przede wszystkim potajemny powrót Laertesa z Francji, któremu donosiciele szepczą o śmierci ojca. Wtem słychać zgiełk: Laertes na czele tłumu wyłamuje drzwi zamku, a lud woła, by obrać go królem.

Laertes żąda od króla ojca. Klaudiusz zachowuje spokój i powstrzymuje królową, mówiąc, że majestat króla chroni sama boska opatrzność. Laertes wyrzeka się posłuszeństwa, sumienia i zbawienia – chce tylko pomścić ojca. Król pyta, czy zemsta ma dosięgnąć przyjaciół zmarłego i jego wrogów zarazem, i obiecuje dowieść, że nie jest winien tej śmierci.

Wchodzi Ofelia, przybrana w kłosy i kwiaty. Rozdaje kwiaty i zioła: bratu rozmaryn na pamiątkę i bratki, by o niej myślał, innym koper, orliki, rutę i stokrotki; fiołki, mówi, zwiędły, gdy umarł ojciec. Śpiewa o tym, że on już nie powróci, bo śpi w grobie, i odchodzi z modlitwą. Wstrząśnięty Laertes słyszy od króla propozycję: niech najzaufańsi przyjaciele Laertesa rozsądzą, czy król jest winny, a jeśli tak, Klaudiusz odda mu tron i życie. Laertes żąda śledztwa w sprawie nagłej śmierci ojca i pogrzebu bez herbów, szpady i obrzędów.

Do Horacego przychodzą marynarze z listem od Hamleta. Królewicz pisze, że drugiego dnia podróży ich okręt zaatakował dobrze uzbrojony statek piracki. W czasie walki Hamlet przeskoczył na pokład napastników, a ci natychmiast odpłynęli, tak że został ich jedynym jeńcem. Piraci obeszli się z nim jak uczciwi złodzieje, wiedząc, że coś im się za to należy. Hamlet prosi Horacego, by pomógł marynarzom dostarczyć listy do króla, a sam przybył do niego tak szybko, jakby uciekał przed śmiercią, bo ma mu coś ważnego do powiedzenia; dodaje, że Rozenkranc i Gildenstern płyną dalej do Anglii. Horacy idzie z marynarzami.

Klaudiusz przekonał już Laertesa, że zabójca Poloniusza czyhał także na życie króla. Wyjaśnia, dlaczego nie ukarał Hamleta jawnie: królowa żyje tylko synem, a lud tak go kocha, że nagana obróciłaby się przeciw królowi. Zapowiada, że zemsta jest bliska, gdy nadchodzą listy od Hamleta. W liście do króla Hamlet donosi, że wysadzono go nago na duńskim brzegu, i prosi o posłuchanie, by opowiedzieć o swoim nagłym powrocie. Laertes cieszy się, że będzie mógł mu powiedzieć w twarz, kto jest winien.

Król obmyśla plan, po którym śmierć Hamleta nawet matka uzna za przypadek. Opowiada, że normandzki jeździec Lamond tak chwalił Laertesa jako szermierza, że Hamlet z zazdrości marzy o pojedynku z nim. Pyta Laertesa, czy kochał ojca, skoro miłość słabnie z czasem, a ten odpowiada, że gotów jest poderżnąć Hamletowi gardło nawet w kościele. Plan jest taki: na dworze będą wychwalać zręczność Laertesa i założą się o wynik pojedynku na rapiery. Hamlet, szlachetny i niepodejrzliwy, nie obejrzy broni, więc Laertes wybierze rapier nietępiony. Laertes dodaje, że posmaruje ostrze trucizną kupioną od szarlatana, na którą nie ma lekarstwa. Na wypadek, gdyby i to zawiodło, król przygotuje dla zmęczonego Hamleta puchar z zatrutym napojem.

Wbiega królowa ze straszną wiadomością: Ofelia utonęła. Wspięła się na wierzbę pochyloną nad strumieniem, by zawiesić na gałęzi wianek z polnych kwiatów; gałąź się złamała i dziewczyna wpadła do wody. Przez chwilę unosiła ją rozpostarta suknia, a ona śpiewała urywki starych piosenek, jakby nie rozumiała niebezpieczeństwa, aż nasiąknięte ubranie pociągnęło ją na dno. Laertes płacze i wychodzi, a król idzie za nim, bojąc się, że ta śmierć na nowo rozpali jego gniew.

Dwaj grabarze kopią grób i spierają się, czy przysługuje chrześcijański pogrzeb komuś, kto sam szukał śmierci. Pierwszy wywodzi uczenie, że jeśli człowiek idzie do wody, to się topi, a jeśli woda przychodzi do niego, to nie on się topi; drugi stwierdza wprost, że gdyby zmarła nie była córką dygnitarza, nie pochowano by jej po chrześcijańsku. Pierwszy zadaje zagadkę, kto buduje trwalej niż murarz i cieśla, i sam odpowiada: grabarz, bo jego domy przetrwają do dnia sądu. Potem kopie i śpiewa.

Z daleka przyglądają się temu Hamlet, który wrócił do Danii, i Horacy. Hamlet dziwi się, że grabarz śpiewa przy takiej pracy. Gdy łopata wyrzuca czaszki, wyobraża sobie, że to głowa polityka, dworaka albo prawnika, i rozmyśla, że ze wszystkich kruczków, majątków i kontraktów zostaje tylko kawałek ziemi. Grabarz odpowiada mu przekornie i bawi się słowami. Mówi, że zaczął kopać groby w dniu, w którym stary król Hamlet pokonał Fortynbrasa, tym samym, w którym urodził się młody Hamlet – ten, co oszalał i został wysłany do Anglii; tam, żartuje, nikt nie zauważy jego szaleństwa, bo wszyscy są tacy jak on. Kopie w Danii od trzydziestu lat.

Grabarz podaje czaszkę, która leży w ziemi od dwudziestu trzech lat: to czaszka Yoryka, królewskiego błazna. Hamlet bierze ją do ręki i wspomina człowieka niewyczerpanego w żartach, który tysiąc razy nosił go na rękach; teraz z jego dowcipu nic nie zostało. Pyta Horacego, czy Aleksander Wielki wygląda w ziemi tak samo, i dowodzi, że jego proch mógł się stać kitem zatykającym beczkę piwa, a Cezar gliną łatającą ścianę chaty.

Nadchodzi skromny kondukt: księża, trumna, Laertes, król, królowa i dwór. Hamlet, ukryty z Horacym, z okrojonego obrzędu wnioskuje, że zmarły odebrał sobie życie i był wysokiego rodu. Ksiądz mówi Laertesowi, że śmierć dziewczyny była wątpliwa i tylko rozkaz z wysoka pozwolił pochować ją w poświęconej ziemi, z dziewiczym wieńcem i dzwonami, ale bez mszy żałobnej. Laertes odpowiada mu, że jego siostra będzie wśród chórów anielskich, gdy surowy ksiądz będzie się wił w prochu. Hamlet dopiero teraz pojmuje, że chowają Ofelię.

Królowa sypie kwiaty i mówi, że miała nadzieję stroić nimi łoże małżeńskie Ofelii i Hamleta, nie jej grób. Laertes przeklina tego, kto pozbawił siostrę rozumu, wskakuje do grobu i każe zasypać siebie razem z nią. Wtedy Hamlet wychodzi z ukrycia, ogłasza: to ja, Hamlet, syn Danii, i także wskakuje do grobu. Laertes chwyta go za gardło, dworzanie ich rozdzielają. Hamlet woła, że kochał Ofelię tak, że tysiąc braci nie dorównałoby jego uczuciu, i drwi z przesadnej rozpaczy Laertesa: on sam gotów jest płakać, pościć, wypić rzekę i dać się pogrzebać żywcem. Królowa tłumaczy to przemijającym szaleństwem. Hamlet pyta Laertesa, dlaczego go tak traktuje, skoro zawsze mu sprzyjał, i odchodzi. Król każe Horacemu go pilnować, a Laertesowi przypomina o ich planie.

Hamlet opowiada Horacemu, co zaszło na okręcie. Nie mogąc spać, nocą zakradł się do kajuty Rozenkranca i Gildensterna, wyjął im pakiet i rozpieczętował list króla. Klaudiusz w imię dobra Danii i Anglii żądał w nim, by Hamletowi natychmiast ścięto głowę, nawet nie czekając, aż wyostrzą miecz. Hamlet napisał więc nowy list, starannym pismem, którego niegdyś się wstydził: król Danii zaklina w nim Anglię, by oddawców pisma bez zwłoki i bez spowiedzi zgładzono. Zapieczętował go sygnetem ojca, który miał przy sobie, i podłożył w miejsce prawdziwego. Nazajutrz była bitwa z piratami. Hamlet nie ma wyrzutów sumienia: koledzy sami szukali tej śmierci, wchodząc między ostrza potężnych przeciwników. Mówi, że teraz ma pełne prawo zabić króla, który zamordował mu ojca, zhańbił matkę, stanął między nim a wyborem na tron i podstępnie godził na jego życie; musi się śpieszyć, zanim z Anglii nadejdą wieści. Żałuje tylko, że uniósł się wobec Laertesa, w którego losie widzi odbicie własnego.

Zjawia się wymuskany dworzanin Ozryk. Hamlet bawi się nim: każe mu włożyć kapelusz, mówi to, że jest zimno, to że gorąco, a Ozryk za każdym razem przytakuje. Dworzanin w kwiecistych słowach wychwala Laertesa i jego biegłość w szermierce, a potem ogłasza zakład: król postawił sześć berberyjskich koni przeciw sześciu francuskim szpadom i puginałom z pendentami, że w dwunastu starciach Laertes nie zada Hamletowi o trzy trafienia więcej. Hamlet zgadza się walczyć od razu.

Dworzanin pyta w imieniu króla, czy Hamlet wciąż chce walczyć, a królowa prosi, by przed pojedynkiem powiedział Laertesowi kilka życzliwych słów. Horacy sądzi, że Hamlet przegra zakład. Hamlet przyznaje, że ciężko mu na sercu, ale gdy przyjaciel proponuje odwołać walkę, odmawia: nawet wróbel nie spadnie bez woli Opatrzności, a najważniejsze to być gotowym.

Wchodzi dwór. Król łączy dłonie przeciwników. Hamlet publicznie przeprasza Laertesa: krzywdy nie wyrządził mu Hamlet, lecz jego szaleństwo, które było także jego własnym wrogiem. Laertes przyjmuje te słowa, ale mówi, że w sprawie honoru musi poczekać na wyrok starszych. Laertes odrzuca podany floret jako za ciężki i bierze inny; Hamlet pyta tylko, czy są równej długości. Król stawia na stole puchary i zapowiada, że gdy Hamlet trafi, zagrzmią działa, a on wrzuci do jego kielicha perłę.

Hamlet trafia. Król pije za jego zdrowie i każe podać mu puchar, ale Hamlet chce najpierw walczyć dalej i trafia drugi raz. Królowa bierze puchar i pije za powodzenie syna, choć Klaudiusz każe jej nie pić; na stronie przyznaje, że kielich był zatruty i jest już za późno. Trzecie starcie nie przynosi trafienia; zaraz potem Laertes rani Hamleta, w zamęcie przeciwnicy zamieniają się floretami i Hamlet rani Laertesa tym samym ostrzem. Królowa pada, woła, że to napój, że jest otruta, i umiera.

Hamlet każe zamknąć drzwi i szukać zdrajcy. Konający Laertes wyznaje, że złapał się we własne sidła: ostrze jest zatrute i nietępione, Hamletowi zostało pół godziny życia, a winien wszystkiemu jest król. Hamlet przebija Klaudiusza zatrutym ostrzem i zmusza go, by wypił resztę z pucharu z perłą; król umiera. Laertes prosi Hamleta o wzajemne przebaczenie i umiera.

Horacy chce wypić resztę trucizny, by umrzeć z przyjacielem, ale Hamlet wyrywa mu kielich i prosi, by został przy życiu i opowiedział światu jego historię, bo inaczej po Hamlecie zostanie zhańbione imię. Słychać salwy: to Fortynbras, wracający z wojny w Polsce, wita posłów z Anglii. Hamlet przepowiada, że wybór na tron padnie na Fortynbrasa, i oddaje mu swój głos. Umiera ze słowami: reszta jest milczeniem.

Fortynbras i posłowie angielscy zastają salę pełną trupów. Poseł donosi, że Rozenkranc i Gildenstern zostali straceni, tak jak żądał list. Horacy prosi, by ciała wystawiono na widok publiczny, a on opowie, jak doszło do tych krwawych zdarzeń. Fortynbras przypomina swoje dawne prawa do tego królestwa i każe czterem dowódcom wynieść Hamleta jak żołnierza, przy muzyce i salwach, bo byłby z niego wspaniały król.