Makbet Williama Szekspira

Wśród grzmotów i błyskawic trzy Czarownice umawiają się, że po bitwie spotkają Makbeta na stepie. Żegnają się zagadkowym zdaniem, że brzydota pięknieje, a uroda brzydnieje.

W obozie pod Forres ranny Żołnierz opowiada królowi Duncanowi, jak Makbet wyrąbał sobie drogę do zbuntowanego Macdonwalda i rozpłatał go od czaszki do szczęki, a potem razem z Bankiem odparł nowe natarcie króla Norwegii. Ross dodaje, że norweskiemu królowi pomagał zdrajca, tan Kawdoru, i że bitwa jest wygrana; Sweno prosi o pokój i płaci okup. Duncan skazuje tana Kawdoru na śmierć i każe jego tytuł oddać Makbetowi.

Na stepie Czarownice witają wracających z bitwy wodzów. Makbeta pozdrawiają jako tana Glamis, tana Kawdoru i przyszłego króla, a Banka jako mniejszego, a zarazem większego od Makbeta i ojca przyszłych królów, choć sam królem nie będzie. Potem znikają. Zaraz nadjeżdżają Ross i Angus i ogłaszają, że król mianował Makbeta tanem Kawdoru. Banko ostrzega, że siły ciemności mówią czasem drobne prawdy, by człowieka zgubić w rzeczach wielkich. Makbet, mówiąc na stronie, przyznaje, że myśl o morderstwie już przyszła mu do głowy i przeraża go samego, a zarazem pociesza się, że jeśli los chce go zrobić królem, zrobi to bez jego pomocy.

W pałacu w Forres Malkolm opowiada, że dawny tan Kawdoru przed egzekucją wyznał zdradę i umarł godnie. Duncan mówi, że nie ma sztuki, która pozwala z twarzy odczytać myśli, bo jemu ufał bez reszty. Wita Makbeta i Banka z wdzięcznością, po czym ogłasza następcą tronu swego najstarszego syna Malkolma, mianując go księciem Cumberlandu, i zapowiada, że przenocuje w zamku Makbeta w Inverness. Makbet na stronie mówi, że ten kamień musi przeskoczyć, i prosi gwiazdy, by nie oświetlały jego czarnych pragnień.

W Inverness Lady Makbet czyta list męża o spotkaniu z siostrami przeznaczeń i o spełnionej przepowiedni. Boi się, że Makbet ma zbyt łagodną naturę, by sięgnąć po koronę najkrótszą drogą. Gdy sługa przynosi wieść, że król przybędzie na noc, wzywa duchy, by odebrały jej kobiecą naturę i napełniły ją okrucieństwem. Witając męża, mówi, że Duncan nie doczeka jutra, każe Makbetowi przybrać niewinną twarz („I niewinnego miej pozory kwiatka, Ale bądź wężem, co się pod nim kryje”) i zostawić jej sprawę tej nocy.

Przed zamkiem król i Banko chwalą łagodne powietrze i gniazda jaskółek, a Lady Makbet wita gości z wyszukaną uprzejmością.

Podczas wieczerzy Makbet wychodzi i w monologu waży czyn. Wie, że zbrodnia wraca do sprawcy, że jest krewnym, poddanym i gospodarzem Duncana, a król rządził tak łagodnie, że jego cnoty będą wołać o pomstę; jedyną ostrogą jest ambicja. Mówi żonie, że dalej się nie posuną. Lady Makbet zarzuca mu tchórzostwo i mówi, że sama byłaby gotowa zabić własne dziecko przy piersi, gdyby przysięgła tak jak on. Przedstawia plan: upije dwóch dworzan pilnujących króla, a winę zwali się na nich. Makbet postanawia działać.

Po północy na dziedzińcu zamku Banko z synem Fleance’em nie chce zasnąć, bo we śnie nachodzą go złe myśli. Mówi Makbetowi, że król położył się spać w dobrym humorze i przesłał gospodyni diament, i wspomina, że śniły mu się trzy siostry przeznaczeń. Makbet udaje, że o nich nie myśli, ale prosi o rozmowę, gdy nadarzy się pora; Banko zgadza się, byle zachować czyste sumienie.

Sam na sam Makbet widzi w powietrzu sztylet zwrócony do niego rękojeścią, a potem plamy krwi na jego ostrzu. Rozumie, że to złudzenie rozpalonego mózgu, lecz idzie w stronę, którą wskazuje. Słysząc dzwonek, umówiony znak żony, mówi, że dzwon wzywa Duncana do nieba albo do piekła.

Lady Makbet czeka, aż mąż wróci. Upiła dworzan i położyła ich sztylety tak, by nie mógł ich nie znaleźć; sama nie zabiła króla, bo we śnie przypominał jej ojca. Makbet wraca ze słowami, że czyn spełniony. Opowiada, że jeden z dworzan krzyknął przez sen „mord”, a gdy obaj się modlili, on nie mógł powiedzieć „Amen”. Wydaje mu się, że słyszał głos wołający, że Makbet zabił sen i już nie zaśnie. Przyniósł ze sobą sztylety, a odnieść ich nie ma odwagi. Lady Makbet sama wraca do komnaty i smaruje krwią twarze śpiących dworzan. Makbet patrzy na swoje ręce i myśli, że nawet wszystkie morza ich nie obmyją; żona wraca z rękami w tej samej barwie i mówi, że trochę wody zmyje ten czyn. Do bramy ktoś stuka; małżonkowie idą przebrać się w nocne szaty, by udawać, że spali.

Pijany Odźwierny, zanim otworzy bramę, udaje odźwiernego piekła, który wpuszcza kolejnych grzeszników, a potem żartuje z Makdufem o skutkach picia. Makduf przyszedł, bo król kazał mu się stawić rano. Makbet prowadzi go do drzwi królewskiej komnaty, a Lennox opowiada o strasznej nocy: wichura zwaliła komin, w powietrzu słychać było jęki, a ziemia drżała.

Makduf wybiega z komnaty z krzykiem, że król został zamordowany, i każe bić w dzwony. Gdy zbiegają się wszyscy, Makbet wygłasza żałosną mowę, że świat stracił odtąd wszystko, co poważne. Lennox mówi, że sprawcami wydają się dworzanie, bo mieli zakrwawione ręce i twarze, a ich sztylety leżały na posłaniach. Makbet wyznaje, że w szale obu zabił. Gdy Makduf pyta dlaczego, tłumaczy się miłością do króla, której nie mógł powstrzymać. Lady Makbet mdleje i zostaje wyniesiona. Synowie Duncana postanawiają uciekać, bo w uśmiechach otoczenia widzą sztylety: Malkolm do Anglii, Donalbein do Irlandii.

Przed zamkiem Ross i Starzec mówią o znakach przeciwnych naturze: w dzień panuje ciemność, sowa zabiła sokoła, a konie Duncana zdziczały i gryzły się nawzajem. Makduf przynosi wieść, że podejrzenie padło na zbiegłych synów króla, którzy mieli przekupić dworzan, a Makbet został ogłoszony królem i jedzie na koronację do Scone. Sam Makduf nie jedzie na koronację, lecz wraca do Fife.

W Forres Banko zostaje sam i mówi, że Makbet ma już wszystko, co obiecały mu czarownice, i obawia się, że zdobył to najpodlejszymi środkami; skoro przepowiednie się sprawdziły, może sprawdzi się i ta, że jego potomkowie będą królami. Wchodzi Makbet jako król z Lady Makbet jako królową. Zaprasza Banka na uroczystą wieczerzę i wypytuje, czy jedzie po południu konno, jak daleko i czy jedzie z nim syn Fleance.

Gdy zostaje sam, Makbet przyznaje, że być królem to nic, jeśli nie można być nim bezpiecznie. Boi się tylko Banka, mądrego i śmiałego, a przede wszystkim przepowiedni: on dostał bezpłodną koronę, a jego zbrodnia ma posłużyć synom Banka. Przyjmuje dwóch Morderców, których już wcześniej przekonał, że to Banko winien jest ich nędzy. Drażni ich ambicję, porównując ludzi do psów różnej rasy, i zleca zabicie Banka i Fleance’a jeszcze tej nocy, z dala od zamku, tak by sam pozostał czysty.

Lady Makbet zauważa, że osiągnęli cel, a nie mają spokoju. Makbet odpowiada, że wąż został tylko nacięty, a on co noc ma straszne sny i zazdrości Duncanowi spokoju w grobie. Prosi żonę, by na uczcie okazała Bankowi szczególne względy, i mówi, że jego dusza pełna jest skorpionów, póki Banko i Fleance żyją. Zapowiada straszny czyn, ale nie zdradza jakiego, każąc jej pozostać niewinną wiedzy.

O zmroku w parku przed pałacem do dwóch Morderców dołącza trzeci, przysłany przez Makbeta. Gdy Banko i Fleance idą pieszo do bramy, Mordercy napadają. Banko ginie, wołając do syna, by uciekał i go pomścił. Ktoś gasi pochodnię, a Fleance ucieka. Mordercy przyznają, że lepsza połowa zadania się nie udała.

W wielkiej sali zaczyna się uczta. Przy drzwiach pojawia się Pierwszy Morderca z krwią na twarzy i melduje, że poderżnął Bankowi gardło, ale Fleance uciekł. Makbet czuje, że strach wraca, i pociesza się, że stary wąż nie żyje, a młody na razie nie ma zębów.

Gdy Makbet ma zasiąść do stołu, jego miejsce zajmuje Duch Banka, którego widzi tylko on. Pyta gości, kto to zrobił, i krzyczy do zjawy, by nie potrząsała przed nim zakrwawionymi włosami. Lady Makbet uspokaja gości, że król od młodości miewa takie napady, a męża zawstydza: to taka sama mara jak sztylet w powietrzu. Duch znika i wraca, gdy Makbet wznosi toast za zdrowie nieobecnego Banka; Makbet znów wybucha, wołając, że zmierzy się z każdą bestią, byle nie z tym widziadłem. Lady Makbet każe gościom natychmiast się rozejść, bez zachowania porządku wyjścia.

Sam z żoną Makbet mówi, że krew domaga się krwi. Zauważa, że Makduf nie przyszedł na jego wezwanie, i zdradza, że w każdym domu trzyma opłaconego szpiega. Postanawia jutro iść do sióstr przeznaczenia, bo chce wiedzieć najgorsze, i stwierdza, że brnie już tak głęboko we krwi, że cofanie się byłoby równie trudne jak przejście na drugi brzeg.

Na stepie Hekate gani Czarownice, że bez niej wdały się w sprawy Makbeta, który kocha je tylko dla własnego celu. Zapowiada, że rano przygotuje dla niego zjawy, które wzbudzą w nim zgubną pewność siebie, bo zbytnia ufność jest największym wrogiem człowieka.

W Forres Lennox z ironią podsumowuje wydarzenia: wszystkie podejrzane śmierci układają się zbyt wygodnie dla Makbeta. Drugi Pan mówi, że Malkolm żyje na dworze angielskiego króla Edwarda, a Makduf pojechał tam prosić o wojsko Siwarda. Makduf odmówił stawienia się u Makbeta, który przygotowuje się do wojny.

W ciemnej jaskini Czarownice wrzucają do wrzącego kotła ropuchę, części węży, nietoperzy, wilków i ludzi, powtarzając refren, by kocioł kipiał, a ogień się palił. Hekate chwali ich pracę. Wchodzi Makbet i zaklina je, by odpowiedziały mu choćby kosztem zagłady świata. Woli usłyszeć odpowiedź od ich „panów”, więc Czarownice przywołują trzy zjawy.

Pierwsza, głowa w hełmie, ostrzega go przed tanem Fife, czyli Makdufem. Druga, zakrwawione dziecko, mówi, by był śmiały, bo nie zabije go nikt zrodzony z kobiety; Makbet uznaje, że Makdufa nie musi się bać, ale dla pewności postanawia go zabić. Trzecia, dziecko w koronie z drzewem w ręku, zapowiada, że Makbet nie zostanie pokonany, dopóki las birnamski nie ruszy na wzgórze Dunsinane. Makbet uznaje, że jest bezpieczny.

Chce jednak wiedzieć, czy potomkowie Banka będą królować. Czarownice pokazują mu korowód ośmiu królów; ostatni trzyma zwierciadło, w którym widać ich dalsze pokolenia, a za nimi idzie uśmiechnięty, zakrwawiony Banko. Czarownice tańczą i znikają. Lennox przynosi wieść, że Makduf uciekł do Anglii. Makbet postanawia, że od tej chwili każda jego myśl będzie od razu czynem: napadnie na zamek w Fife i każe wymordować żonę i dzieci Makdufa.

W zamku w Fife Lady Makduf skarży się Rossowi, że mąż uciekł i zostawił żonę i dzieci; twierdzi, że zrobił to ze strachu, nie z miłości, bo nawet mały ptak broni swoich piskląt. Ross tłumaczy, że Makduf zna okrutne czasy, w których człowiek jest zdrajcą, sam o tym nie wiedząc, i odjeżdża. Lady Makduf rozmawia z synkiem, który bystro odpowiada, że będzie żył jak ptaki, i dowcipnie zauważa, że kłamców jest tylu, iż mogliby powiesić wszystkich uczciwych. Nieznany Posłaniec ostrzega ją, by uciekała z dziećmi. Zanim zdąży, wchodzą Mordercy. Gdy nazywają Makdufa zdrajcą, chłopiec krzyczy, że kłamią; Morderca zabija go, a Lady Makduf ucieka z krzykiem, ścigana przez zabójców.

W Anglii Makduf namawia Malkolma do walki o Szkocję, w której codziennie przybywa wdów i sierot. Malkolm, ostrożny wobec wysłanników Makbeta, wystawia go na próbę: oskarża sam siebie o rozpustę, chciwość i brak wszystkich cnót królewskich i mówi, że byłby gorszym władcą niż Makbet. Makduf najpierw próbuje usprawiedliwiać te wady, a w końcu zrozpaczony mówi, że taki człowiek jest niegodny nawet żyć, i chce odejść. Wtedy Malkolm odwołuje swoje słowa: wszystko to była próba uczciwości Makdufa. Mówi, że stary Siward ma z nim prowadzić dziesięć tysięcy żołnierzy.

Lekarz opowiada o pobożnym królu Anglii, który dotykiem leczy chorych. Przyjeżdża Ross i opisuje Szkocję jako kraj, który jest dla swoich ludzi grobem, a nie matką. Najpierw mówi wymijająco, że żona i dzieci Makdufa są „w pokoju”, a potem wyznaje prawdę: zamek napadnięto, a żonę, dzieci i sługi wymordowano. Makduf w rozpaczy woła, że Makbet nie ma dzieci, i obwinia siebie, że zginęły za jego grzechy. Malkolm każe mu zamienić żal w gniew. Makduf prosi Boga, by postawił go twarzą w twarz z Makbetem, i wszyscy ruszają na wojnę.

W zamku Dunsinane Dama dworu pokazuje Lekarzowi, co dzieje się z królową. Lady Makbet chodzi we śnie ze świecą, której każe palić się przy sobie bez przerwy, i ciągle trze ręce, jakby je myła. Mówi przez sen o plamie, której nie może zmyć, o piekle, o mężu żołnierzu, który się boi, o żonie tana Fife i o tym, że wszystkie wonności Arabii nie usuną zapachu krwi z jej małej ręki. Powtarza, że Banko pogrzebany nie wstanie z grobu, a „co się stało, odstać się nie może”. Lekarz stwierdza, że potrzeba jej spowiednika, nie doktora, i każe jej pilnować, by nie zrobiła sobie krzywdy.

Szkoccy panowie, Menteith, Caithness, Angus i Lennox, idą połączyć się z wojskiem Malkolma, Siwarda i Makdufa przy lesie birnamskim. Mówią, że tyran umacnia Dunsinane, że jedni uważają go za szalonego, a jego wojsko słucha rozkazów, a nie miłości; tytuł wisi na nim jak płaszcz olbrzyma na karle.

Makbet w Dunsinane nie chce słuchać meldunków o uciekających tanach, bo nie zabije go nikt zrodzony z kobiety i nie przegra, póki las birnamski nie przyjdzie pod zamek. Wymyśla przestraszonemu Słudze, który przynosi wieść o dziesięciu tysiącach Anglików. Zaraz potem wyznaje, że żyje już dość długo: zamiast czci, miłości i przyjaciół ma tylko ciche przekleństwa. Każe podać sobie zbroję i pyta Lekarza, czy nie umie wyleczyć chorej myśli. Lekarz odpowiada, że w takiej chorobie chory sam musi być swoim lekarzem.

Pod lasem birnamskim Malkolm każe każdemu żołnierzowi uciąć gałąź i nieść ją przed sobą, by zmylić zwiadowców wroga. Wie, że Makbetowi służą tylko z przymusu.

W zamku Makbet chełpi się, że Dunsinane wytrzyma oblężenie. Słychać krzyk kobiet; Makbet mówi, że zapomniał już smaku strachu, a Seyton oznajmia, że królowa nie żyje. Makbet odpowiada, że powinna była umrzeć później, i wygłasza monolog o życiu, które jest tylko przelotnym cieniem, nędznym aktorem na scenie i opowieścią idioty, pełną wrzasku i furii, a nic nieznaczącą. Posłaniec melduje, że las ruszył w stronę zamku. Makbet zaczyna rozumieć dwuznaczność przepowiedni, ale postanawia zginąć w zbroi.

Wojsko Malkolma odrzuca gałęzie i rusza do ataku. Makbet walczy jak niedźwiedź przywiązany do pala i zabija młodego Siwarda, śmiejąc się z broni w rękach człowieka zrodzonego z kobiety. Makduf szuka tylko jego. Zamek poddaje się, a wielu żołnierzy tyrana przechodzi na drugą stronę. Gdy Makduf w końcu staje przed Makbetem, ten mówi, że ma zaklęte życie. Makduf odpowiada, że przed czasem wydobyto go z łona matki. Makbet przeklina dwuznaczne obietnice piekła i odmawia walki, ale gdy słyszy, że jako jeniec będzie pokazywany ludziom jak potwór, wybiera ostatni pojedynek.

Stary Siward dowiaduje się, że jego syn zginął od rany z przodu, i mówi, że nie chciałby dla synów piękniejszej śmierci. Makduf przynosi głowę Makbeta i pozdrawia Malkolma jako króla Szkocji. Malkolm nadaje tanom tytuły hrabiów, zapowiada powrót wygnańców i ukaranie siepaczy tyrana i jego żony, która, jak mówią, sama odebrała sobie życie. Zaprasza wszystkich na koronację do Scone.