Kleksa

Literatura XX wieku, literatura wobec wojny i totalitaryzmu (według zasad CKE – literatura lat 1945–1989) · Powieść paraboliczna, kronika, powieść filozoficzna

Dżuma Alberta Camusa

Dżuma to powieść o epidemii, która odcina od świata algierskie miasto Oran, i o ludziach, którzy wobec zarazy wybierają walkę, ucieczkę, modlitwę albo zysk. Znajdziesz tu streszczenie pięciu części, plan wydarzeń, bohaterów, motywy i plany odpowiedzi na cztery pytania jawne z matury ustnej. Wszystko napisaliśmy własnymi słowami.

Autor
Albert Camus (1913-1960)
Wydanie
1947 (wydanie francuskie), 1957 (pierwsze wydanie polskie w przekładzie Joanny Guze)
Epoka
Literatura lat 1945–1989
Gatunek
Powieść paraboliczna, kronika, powieść filozoficzna

Na liście lektur

W skrócie

zacznij tutaj

W kwietniu, w roku, którego ostatniej cyfry narrator nie podaje, w algierskim mieście Oran zaczynają masowo zdychać szczury, a potem umierać ludzie. Doktor Bernard Rieux rozpoznaje dżumę, ale władze długo zwlekają, zanim ogłoszą epidemię i zamkną miasto. Mieszkańcy zostają odcięci od świata i od bliskich – sam Rieux od żony, która wyjechała się leczyć.

Wobec zarazy każdy zachowuje się inaczej. Rieux po prostu leczy, a przybyły do miasta Jean Tarrou organizuje ochotników do walki z epidemią. Dziennikarz Raymond Rambert próbuje uciec do ukochanej w Paryżu, ale w końcu zostaje, by pomagać. Jezuita Paneloux głosi, że dżuma jest karą za grzechy, a urzędnik Grand cierpliwie pracuje i pisze swoją książkę. Cottard, ścigany przez policję, korzysta na epidemii i robi interesy.

Zaraza trwa wiele miesięcy. Na oczach Rieux, Tarrou i Paneloux umiera w męczarniach synek sędziego Othona, potem umiera ksiądz. Zimą epidemia słabnie, ale jedną z ostatnich ofiar jest Tarrou, a Rieux dowiaduje się o śmierci żony. W lutym bramy miasta zostają otwarte. Na końcu okazuje się, że kronikę spisał Rieux, który wie, że bakcyl dżumy nigdy nie znika.

Streszczenie szczegółowe

część po części

Część pierwsza

Narrator zapowiada kronikę wydarzeń, które rozegrały się w Oranie w roku 194., i przedstawia miasto: zwyczajne, handlowe, nastawione na pracę i interesy, w którym niełatwo chorować i umierać. W kwietniu doktor Bernard Rieux odprowadza na dworzec ciężko chorą żonę, która wyjeżdża leczyć się poza miastem; jego dom prowadzić będzie matka. W tym samym czasie na ulicach i w domach zaczynają zdychać szczury, w końcu tysiącami.

Na dziwną gorączkę z obrzękami umiera dozorca kamienicy Rieux, Michel, a po nim kolejni chorzy. Rieux i stary lekarz Castel rozpoznają objawy dżumy, ale władze i część lekarzy nie chcą w to uwierzyć i zwlekają z decyzjami, bojąc się paniki. Pojawiają się też inni bohaterowie: Joseph Grand, skromny urzędnik merostwa, i jego sąsiad Cottard, który próbował się powiesić.

Liczba zgonów rośnie i nie da się już udawać, że to zwykła gorączka. Władze ogłaszają w końcu stan epidemii i zamykają miasto: nikt nie może z niego wyjechać ani do niego przyjechać.

Część druga

Zamknięte miasto staje się więzieniem. Najdotkliwsza jest rozłąka z bliskimi, którzy zostali na zewnątrz; Rieux także jest daleko od chorej żony. Paryski dziennikarz Raymond Rambert, który przyjechał do Oranu służbowo, nie czuje się z miastem związany i chce wrócić do ukochanej kobiety. Najpierw prosi o przepustkę urzędy i Rieux, a gdy to nic nie daje, szuka przemytników, którzy za pieniądze wyprowadzą go przez bramy.

Jezuita, ojciec Paneloux, wygłasza kazanie, w którym przedstawia dżumę jako karę zesłaną przez Boga na grzeszne miasto. Cottard, który boi się policji, przestaje się bać, bo epidemia odsuwa jego sprawę na dalszy plan, i zaczyna zarabiać na nielegalnym handlu. Grand po pracy nieustannie poprawia pierwsze zdanie powieści, którą chce napisać.

Jean Tarrou, przybysz notujący w zeszytach obserwacje z życia miasta, proponuje Rieux, by zorganizować ochotnicze oddziały do walki z zarazą. Rieux się zgadza, a ochotnikom pomaga także Grand. Rambert wciąż jednak szykuje ucieczkę.

Część trzecia

Trzecia część obejmuje lato, gdy epidemia osiąga szczyt. Liczba zgonów ciągle rośnie, codziennie umierają setki ludzi. Narrator pokazuje obraz miasta śmierci: przepełnione szpitale, pośpieszne pogrzeby bez ceremonii i bez troski o żałobników, wreszcie zbiorowe groby.

Najważniejsze w tej części jest to, co dzieje się z ludźmi. Mieszkańcy, z początku przerażeni, stopniowo przyzwyczajają się do dżumy, do rozłąki z bliskimi i do widoku śmierci. Ta obojętność wobec cierpienia, które staje się codziennością, jest jednym z najstraszniejszych skutków zarazy.

Część czwarta

Jesienią Rambert ma wreszcie szansę uciec, ale rezygnuje. Mówi, że wstydziłby się być szczęśliwy sam, i zostaje w Oranie jako ochotnik: uznaje, że epidemia jest sprawą wszystkich, także jego.

Doktor Castel przygotował surowicę i pod koniec października wypróbowuje się ją po raz pierwszy na synku sędziego Othona. Surowica nie pomaga: chłopiec długo umiera w męczarniach, a przy jego łóżku czuwają Rieux, Tarrou i ojciec Paneloux. Śmierć niewinnego dziecka wstrząsa wszystkimi, a najbardziej ojcem Paneloux. Sędzia Othon, odbywszy kwarantannę, sam zaczyna pomagać ochotnikom.

Paneloux, który przyłączył się do ochotników, wygłasza drugie kazanie, zupełnie inne niż pierwsze: cierpienie dziecka jest dla niego próbą wiary, która każe albo we wszystko uwierzyć, albo wszystkiemu zaprzeczyć. Wkrótce sam zapada na chorobę i umiera.

Tarrou opowiada Rieux swoje życie: jest synem prokuratora, który jako młody człowiek usłyszał, jak ojciec domaga się dla oskarżonego kary śmierci, i od tej pory walczy z wszelkim zabijaniem, także w imię sprawiedliwości. Mówi, że chciałby zostać świętym bez Boga. Potem obaj idą popływać w morzu – to chwila przyjaźni wyrwana epidemii. Zimą zaraża się Grand; prosi o spalenie swoich papierów, ale nowa surowica go ratuje.

Część piąta

W styczniu epidemia zaczyna się cofać: chorych i zmarłych jest coraz mniej, a surowica Castela zaczyna działać. Mieszkańcy ostrożnie wracają do nadziei. Niepokoi się tylko Cottard, któremu dżuma przynosiła zyski i spokój: wie, że z jej końcem wróci jego sprawa.

Jedną z ostatnich ofiar jest Tarrou. Choruje, gdy epidemia już słabnie, Rieux walczy o niego do końca, ale przyjaciel umiera. Wkrótce potem Rieux dowiaduje się, że jego żona zmarła, lecząc się poza miastem.

W lutym bramy miasta zostają otwarte, a mieszkańcy świętują i witają bliskich. Cottard w napadzie szaleństwa strzela z okna do ludzi na ulicy i zostaje aresztowany. Dopiero teraz narrator ujawnia, że jest nim doktor Rieux: spisał kronikę, by dać świadectwo o tym, czego człowiek uczy się w czasie zarazy, i powiedzieć, że w ludziach więcej jest rzeczy godnych podziwu niż pogardy. Słuchając radości tłumu, Rieux wie jednak, że bakcyl dżumy nigdy nie umiera i może kiedyś znów zbudzić szczury w szczęśliwym mieście.

Plan wydarzeń

  1. 1.Doktor Rieux odprowadza chorą żonę na dworzec.
  2. 2.W Oranie zaczynają masowo zdychać szczury.
  3. 3.Umiera dozorca Michel, pierwsza ofiara choroby.
  4. 4.Rieux i Castel rozpoznają dżumę; władze zwlekają.
  5. 5.Cottard, sąsiad Granda, próbuje się powiesić.
  6. 6.Ogłoszenie epidemii i zamknięcie miasta.
  7. 7.Rozłąka mieszkańców z bliskimi poza Oranem.
  8. 8.Rambert szuka sposobu, by uciec do ukochanej w Paryżu.
  9. 9.Pierwsze kazanie ojca Paneloux: dżuma jako kara za grzechy.
  10. 10.Cottard bogaci się na nielegalnym handlu.
  11. 11.Tarrou organizuje ochotnicze oddziały do walki z zarazą.
  12. 12.Lato: szczyt epidemii, pośpieszne pogrzeby, przyzwyczajenie do cierpienia.
  13. 13.Rambert rezygnuje z ucieczki i zostaje jako ochotnik.
  14. 14.Śmierć synka sędziego Othona mimo próby surowicy.
  15. 15.Drugie kazanie ojca Paneloux i jego śmierć.
  16. 16.Tarrou opowiada Rieux swoje życie; wspólna kąpiel w morzu.
  17. 17.Grand choruje i zostaje uratowany przez nową surowicę.
  18. 18.Styczeń: epidemia się cofa, surowica zaczyna działać.
  19. 19.Śmierć Tarrou, jednej z ostatnich ofiar.
  20. 20.Rieux dowiaduje się o śmierci żony.
  21. 21.Otwarcie bram miasta w lutym i radość mieszkańców.
  22. 22.Cottard strzela z okna do ludzi i zostaje aresztowany.
  23. 23.Rieux ujawnia, że to on jest narratorem kroniki.

Bohaterowie

Doktor Bernard Rieux
Lekarz w Oranie, jeden z pierwszych, którzy rozpoznają dżumę, i główny bohater powieści. Na początku żegna chorą żonę, która wyjeżdża się leczyć, i przez całą epidemię jest od niej odcięty, aż dowiaduje się o jej śmierci. Nie wierzy w Boga i nie uważa się za bohatera: leczy, bo to jego zawód i obowiązek, choć wie, że z dżumą nie można ostatecznie wygrać. Jest rzeczowy, opanowany i wierny ludziom, a choć stale przebywa wśród chorych, sam się nie zaraża. Na końcu okazuje się narratorem kroniki, którą pisze jak bezstronny świadek.
Jean Tarrou
Przybysz, który osiadł w Oranie na krótko przed epidemią. Prowadzi zeszyty z obserwacjami życia miasta, z których korzysta narrator. Jest synem prokuratora: jako młody człowiek usłyszał, jak ojciec domaga się kary śmierci dla oskarżonego, i od tej pory sprzeciwia się wszelkiemu zabijaniu, także w imię prawa i polityki. Organizuje ochotnicze oddziały do walki z zarazą. Mówi, że każdy nosi w sobie dżumę, a jego celem jest świętość bez Boga. Zaprzyjaźnia się z Rieux i umiera jako jedna z ostatnich ofiar epidemii.
Raymond Rambert
Dziennikarz z Paryża, który przyjechał do Oranu służbowo i został w nim uwięziony. Nie czuje się z miastem związany i chce za wszelką cenę wrócić do kobiety, którą kocha: prosi urzędy o przepustkę, a potem szuka przemytników. Długo uważa, że ma prawo do własnego szczęścia. Gdy ucieczka staje się możliwa, rezygnuje z niej, bo wstydziłby się być szczęśliwy sam, i zostaje jako ochotnik. Jego przemiana pokazuje drogę od egoizmu do solidarności: uznaje, że epidemia jest sprawą wszystkich, także jego.
Ojciec Paneloux
Uczony jezuita, szanowany w mieście kaznodzieja. W pierwszym kazaniu przedstawia dżumę jako karę Boga za grzechy mieszkańców i wzywa do pokuty. Potem przyłącza się do ochotników, a przy łóżku umierającego synka sędziego Othona przeżywa wstrząs: cierpienie niewinnego dziecka nie mieści się w jego dawnym kazaniu. W drugim kazaniu mówi, że taka próba każe człowiekowi albo we wszystko uwierzyć, albo wszystkiemu zaprzeczyć, i wybiera wiarę. Wkrótce sam choruje i umiera. Jego postać pokazuje religijną odpowiedź na zło i jej granice.
Joseph Grand
Niepozorny, źle opłacany urzędnik merostwa, sąsiad Cottarda. Pisze książkę, ale nie może się posunąć dalej niż pierwsze zdanie, które ciągle poprawia, szukając doskonałych słów. Jest skromny, sumienny i dobry. W czasie epidemii pomaga ochotnikom, wytrwale i bez rozgłosu. Zaraża się zimą, gdy epidemia wciąż trwa, i prosi o spalenie swoich papierów, ale nowa surowica go ratuje. To przykład cichego, codziennego heroizmu zwykłego człowieka.
Cottard
Sąsiad Granda, człowiek ścigany przez policję za jakieś dawne przestępstwo, który na początku powieści próbuje się powiesić. Epidemia daje mu wytchnienie, bo odsuwa jego sprawę na dalszy plan. Bogaci się na przemycie i nielegalnym handlu, a dżuma jest dla niego dobra. Boi się końca zarazy, bo z nim wróci jego sprawa. Gdy bramy zostają otwarte, w napadzie szaleństwa strzela z okna do ludzi i zostaje aresztowany. Uosabia żerowanie na cudzym nieszczęściu.
Sędzia Othon i jego syn
Othon to sędzia śledczy, początkowo obojętny wobec zarazy. Jego mały syn choruje na dżumę i jako pierwszy dostaje surowicę doktora Castela, która nie pomaga: chłopiec umiera w długich męczarniach na oczach Rieux, Tarrou i ojca Paneloux. To najbardziej wstrząsająca scena powieści i pytanie o sens cierpienia niewinnych. Po kwarantannie Othon, który dotąd trzymał się z daleka od epidemii, sam zaczyna pomagać przy walce z nią.
Doktor Castel i matka doktora Rieux
Castel to stary lekarz, który razem z Rieux rozpoznaje dżumę i przez całą epidemię pracuje nad surowicą; pierwsza próba zawodzi, ale później surowica zaczyna działać. Matka Rieux przyjeżdża, by prowadzić synowi dom pod nieobecność jego żony, i jest przy nim przez całą epidemię. Obie postaci pokazują wytrwałość i zwykłą, niewidoczną dobroć ludzi, którzy nie stoją na pierwszym planie, a bez których walka z zarazą nie byłaby możliwa.

Czas i miejsce akcji

Akcja rozgrywa się w Oranie, francuskim mieście portowym w Algierii, w latach czterdziestych XX wieku. Narrator nie podaje pełnej daty: pisze o roku 194. bez ostatniej cyfry, przez co czas staje się uniwersalny. Epidemia trwa od kwietnia do lutego następnego roku, a kolejne części powieści odpowiadają porom roku i fazom zarazy: początek wiosną, szczyt latem, jesień i zima, wreszcie cofanie się choroby.

Oran to miasto zwyczajne i handlowe, niczym się nie wyróżniające, w którym ludzie zajmują się głównie pracą i interesami. Po zamknięciu staje się przestrzenią zamkniętą, odciętą od świata. Ważne miejsca to mieszkanie Rieux, szpitale, mieszkania Granda i Cottarda, zamknięte bramy miasta i morze, w którym Rieux i Tarrou pływają nocą.

Geneza i kontekst

Albert Camus urodził się w 1913 roku w Algierii, a w 1957 roku dostał Nagrodę Nobla. Jest autorem filozofii absurdu, wyłożonej w eseju Mit Syzyfa, i powieści Obcy. Nad Dżumą pracował od 1941 roku, w czasie wojny i okupacji Francji; wydał ją w 1947 roku w wydawnictwie Gallimard. Po polsku powieść ukazała się w 1957 roku w przekładzie Joanny Guze.

Powieść jest najczęściej czytana jako parabola okupacji hitlerowskiej i ruchu oporu: zamknięte miasto, rozłąka z bliskimi, śmierć na masową skalę, ludzie, którzy walczą, i ci, którzy korzystają z sytuacji. Sam Camus mówił o walce europejskiego ruchu oporu z nazizmem, ale rozszerzył znaczenie zarazy na zło w ogóle. Motto pochodzi od Daniela Defoe i mówi, że coś istniejącego można przedstawić za pomocą czegoś, co nie istnieje. Czytelnicy po 2020 roku odkryli Dżumę na nowo w czasie pandemii.

Dżuma należy do tego nurtu twórczości Camusa, który mówi o buncie przeciw absurdowi: świat jest pozbawiony sensu, ale człowiek może nadać sens swojemu życiu przez solidarność z innymi i uczciwą pracę. Powieść łączy się z egzystencjalizmem, choć Camus nie chciał, by go tak nazywano.

Gatunek i kompozycja

Dżuma ma pięć części, zbudowanych jak akty tragedii: od pojawienia się zarazy, przez jej rozwój i szczyt, po cofanie się choroby i otwarcie miasta. Narracja ma formę kroniki: narrator przedstawia się jako bezstronny świadek, opisuje fakty rzeczowo, bez upiększeń, korzysta z cudzych relacji, przede wszystkim z zeszytów Tarrou. Dopiero na końcu ujawnia, że jest nim doktor Rieux.

Fabuła jest prosta, a bohaterowie wyraźnie reprezentują różne postawy wobec zła, dlatego powieść odczytuje się jako parabolę. Realistyczny opis epidemii ma drugie, symboliczne znaczenie, na które wskazują już motto i niepełna data. Ważne są długie rozmowy bohaterów, dwa kazania Paneloux i spowiedź Tarrou, w których wyrażone są poglądy na cierpienie, wiarę i obowiązek.

Znaczenie tytułu

Dosłownie dżuma to choroba, która atakuje Oran i od której zależy cała akcja. W znaczeniu przenośnym oznacza wojnę i okupację, a szerzej totalitaryzm, nazywany w Europie brunatną dżumą. Najgłębiej tytuł mówi o złu, które tkwi w każdym człowieku: Tarrou twierdzi, że każdy nosi w sobie dżumę. Dżuma jest też obrazem absurdu – zła, którego nie da się racjonalnie wytłumaczyć i ostatecznie pokonać.

Problematyka i motywy

Postawy wobec zła

Powieść pokazuje całą galerię odpowiedzi na zarazę. Rieux i Tarrou walczą, choć wiedzą, że nie wygrają na zawsze. Rambert najpierw ucieka, potem zostaje. Paneloux najpierw tłumaczy dżumę karą Boga, a później próbuje pogodzić wiarę z cierpieniem niewinnych. Grand robi swoje skromnie i wytrwale. Cottard korzysta z nieszczęścia innych. Władze długo zaprzeczają rzeczywistości. Dzięki temu dżuma staje się sprawdzianem człowieczeństwa: w obliczu zła każdy musi wybrać.

Solidarność i obowiązek

Najważniejszą odpowiedzią na zło jest wspólne działanie. Ochotnicze oddziały Tarrou, praca Rieux, Castela i Granda pokazują, że ludzie mogą przeciwstawić się zarazie, choć jej nie unicestwią. Rieux nie uważa tego za heroizm: mówi, że nie ma upodobania do bohaterstwa, a chorych po prostu trzeba leczyć. Rambert rozumie, że wstydziłby się być szczęśliwy sam. Solidarność nie wynika tu z wiary ani ideologii, lecz z poczucia, że cierpienie innych dotyczy także mnie.

Cierpienie niewinnych

Śmierć synka sędziego Othona jest punktem zwrotnym powieści. Dziecko nie zawiniło niczym, a umiera w długich męczarniach, co podważa kazanie Paneloux o dżumie jako karze za grzechy. Lekarze są bezradni, a Paneloux mówi w drugim kazaniu, że wobec takiego cierpienia trzeba albo we wszystko uwierzyć, albo wszystkiemu zaprzeczyć. To pytanie o sens cierpienia, które nie jest karą, łączy Dżumę z biblijną Księgą Hioba.

Absurd i bunt

Dżuma przychodzi nagle i bez powodu, zabija przypadkowych ludzi i równie niespodziewanie się wycofuje: umiera Tarrou, gdy epidemia już słabnie, a Rieux, stale wśród chorych, nie zaraża się. Świat w powieści jest absurdalny, pozbawiony sensu i sprawiedliwości. Bohaterowie Camusa nie popadają jednak w rozpacz: buntują się przeciw złu przez działanie, choć wiedzą, że to walka bez końca, a zwycięstwo zawsze będzie tymczasowe.

Rozłąka, miłość i przyjaźń

Zamknięcie miasta rozdziela ludzi z bliskimi. Rieux jest daleko od umierającej żony, Rambert od ukochanej, wielu mieszkańców od rodzin. Rozłąka staje się wygnaniem w ojczyźnie i jednym z najcięższych skutków dżumy. Jednocześnie w czasie epidemii rodzi się przyjaźń Rieux i Tarrou, której symbolem jest wspólna nocna kąpiel w morzu – krótka chwila wolności, zaufania i bliskości wśród śmierci, po której obaj wracają do pracy.

Parabola wojny i okupacji

Zamknięte miasto, odcięcie od świata, masowa śmierć, pospieszne pogrzeby, przemytnicy i spekulanci przypominają Europę czasów wojny i okupacji. Ochotnicy przypominają ludzi ruchu oporu, a Cottard tych, którzy na wojnie się bogacili. Niepełna data 194. wskazuje na lata czterdzieste, ale nie przywiązuje wydarzeń do jednego miejsca i czasu. Ostrzeżenie z zakończenia, że bakcyl dżumy nigdy nie umiera, mówi, że zło może powrócić w każdej epoce.

Świadectwo i prawda

Rieux pisze kronikę, by nie należeć do tych, którzy milczą, i dać świadectwo o tym, co przeżyło miasto. Stara się być bezstronny, opisuje fakty bez upiększeń i mówi o zwykłych ludziach, a nie o bohaterach. Jego wniosek jest skromny i ważny zarazem: w ludziach jest więcej rzeczy godnych podziwu niż pogardy. Prawda o złu nie odbiera mu jednak czujności – wie, że walka nigdy się nie kończy.

Sprawdź się: Dżuma

od razu z odpowiedzią
Kilka pytań o treść utworu. Zaznacz odpowiedź i sprawdź ją od razu: pod każdą zobaczysz krótkie wyjaśnienie. Pytania są nasze, nie CKE.

Zadanie 1. (0–1)

W jakim mieście wybucha epidemia dżumy?

Zadanie 2. (0–1)

Kto okazuje się narratorem kroniki?

Zadanie 3. (0–1)

Jak ojciec Paneloux tłumaczy epidemię w pierwszym kazaniu?

Zadanie 4. (0–1)

Oceń, czy te zdania o „Dżumie” są prawdziwe, czy fałszywe.
Rambert w końcu ucieka z Oranu z pomocą przemytników.
Cottard bogaci się na epidemii i boi się jej końca.
Joseph Grand wciąż poprawia pierwsze zdanie swojej książki.

Zadanie 5. (0–1)

Co robi Jean Tarrou, by walczyć z epidemią?

Zadanie 6. (0–1)

Ułóż wydarzenia z „Dżumy” w kolejności, w jakiej następują w powieści.
1Na ulicach masowo zdychają szczury.
2Władze zamykają Oran i ogłaszają epidemię.
3Bramy miasta zostają znowu otwarte.
4Na synu sędziego Othona po raz pierwszy próbuje się surowicy.

Zadanie 7. (0–1)

Oceń, czy te zdania o bohaterach „Dżumy” są prawdziwe, czy fałszywe.
Żona doktora Rieux wyjeżdża z miasta na leczenie jeszcze przed epidemią.
Ojciec Paneloux przeżywa epidemię i opuszcza Oran.
Tarrou umiera na dżumę, gdy epidemia już słabnie.

Zadanie 8. (0–1)

Jakie doświadczenie historyczne odczytuje się zwykle w alegorii dżumy?

Odpowiedzi sprawdzone: 0/8

Zacznij od pierwszych zadań z darmowego arkusza (matura z języka polskiego, poziom podstawowy): bez zegara, każde sprawdzisz od razu, z wyjaśnieniem. Potem możesz rozwiązać cały arkusz.

albo otwórz cały arkusz

Na egzaminie

według dokumentów CKE
Co CKE pytała o ten utwór w latach 2023–2026, pytania jawne z matury ustnej i tematy wypracowań, do których się nadaje — wszystko według dokumentów CKE.

Matura ustna: pytania jawne 2026–2028

Pierwsze zadanie zestawu na maturze ustnej losujesz z listy pytań jawnych ogłoszonej przez CKE. Pytania o ten utwór — słowo w słowo, z numerami CKE — i nasze plany dziesięciominutowej odpowiedzi.

  1. Pytanie 62.Co skłania człowieka do poświęceń?

    Co skłania człowieka do poświęceń? Omów zagadnienie na podstawie Dżumy Alberta Camusa. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.

  2. Pytanie 63.Człowiek wobec cierpienia i śmierci.

    Człowiek wobec cierpienia i śmierci. Omów zagadnienie na podstawie Dżumy Alberta Camusa. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.

  3. Pytanie 64.Czy możliwa jest przyjaźń w sytuacjach skrajnych?

    Czy możliwa jest przyjaźń w sytuacjach skrajnych? Omów zagadnienie na podstawie Dżumy Alberta Camusa. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.

  4. Pytanie 65.Jakie postawy przyjmuje człowiek wobec zła?

    Jakie postawy przyjmuje człowiek wobec zła? Omów zagadnienie na podstawie Dżumy Alberta Camusa. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.

W wypracowaniu

Tematy wypracowań z arkuszy CKE, do których ten utwór się nadaje, i co z niego wziąć. To nie gotowe wypracowania: argumentu i sytuacji z lektury szukaj sam.

  • Matura, poziom podstawowy 2023, temat 2

    Co sprawia, że człowiek staje się dla drugiego człowieka bohaterem?

    Lektura w tym temacie: wybranej lektury obowiązkowej – utworu epickiego albo dramatycznego

    Co wziąć z lektury

    W Dżumie bohaterami stają się zwykli ludzie, którzy w czasie zarazy po prostu robią to, co trzeba. Doktor Rieux leczy, bo to jego obowiązek, i nie uważa się za bohatera; Grand po pracy pomaga ochotnikom; Tarrou organizuje oddziały do walki z epidemią i płaci za to życiem. Argument: człowiek staje się bohaterem dla innych nie dzięki wielkim gestom, lecz przez wierność obowiązkowi i solidarność w chwili próby. Można to zestawić z bohaterami Kamieni na szaniec.

  • Matura, poziom podstawowy 2024, temat 2

    Jak relacja z drugą osobą kształtuje człowieka?

    Co wziąć z lektury

    Relacje w czasie epidemii zmieniają bohaterów. Rozmowy z Rieux i Tarrou sprawiają, że Rambert, który chciał uciec do ukochanej, zostaje i pomaga – przechodzi od egoizmu do solidarności. Przyjaźń Rieux i Tarrou, zrodzona ze wspólnej walki, daje obu siłę, a jej symbolem jest nocna kąpiel w morzu. Paneloux zmienia się przy łóżku umierającego dziecka. Argument: drugi człowiek, zwłaszcza w sytuacji skrajnej, może nas zmienić na lepsze i nadać sens działaniu.

  • Matura, poziom podstawowy 2025, temat 1

    Źródło nadziei w czasach trudnych dla człowieka.

    Co wziąć z lektury

    W zamkniętym, umierającym Oranie źródłem nadziei nie jest wiara w szybkie zwycięstwo, lecz wspólne działanie i miłość. Ochotnicy walczą, choć wiedzą, że nie pokonają zła na zawsze; Rambert, choć zostaje w mieście, nie przestaje kochać kobiety, którą zostawił; Rieux na końcu pisze, że w ludziach więcej jest rzeczy godnych podziwu niż pogardy. Argument: nadzieja w czasach trudnych rodzi się z solidarności i uczciwej pracy, a nie z ucieczki od rzeczywistości.

  • Matura, poziom podstawowy 2025, temat 2

    Jak błędna ocena sytuacji wpływa na życie człowieka?

    Co wziąć z lektury

    Błędna ocena sytuacji ma w Dżumie tragiczne skutki. Władze i część lekarzy długo nie chcą uznać, że to dżuma, i zwlekają z decyzjami, przez co epidemia się rozwija. Ojciec Paneloux uznaje zarazę za karę za grzechy, co obala śmierć niewinnego dziecka. Mieszkańcy z początku sądzą, że choroba szybko minie. Argument: lekceważenie zła i pochopne tłumaczenia pozwalają mu się rozprzestrzenić, a trzeźwa ocena, jak u Rieux, jest warunkiem skutecznej walki.

  • Matura, poziom podstawowy 2026, temat 1

    Wpływ pracy na człowieka i na otaczającą go rzeczywistość.

    Co wziąć z lektury

    Praca jest w Dżumie formą walki ze złem. Doktor Rieux mówi, że nie ma upodobania do bohaterstwa, a chorych po prostu trzeba leczyć; Castel wytrwale pracuje nad surowicą, która w końcu zaczyna działać; Grand sumiennie wykonuje swoje obowiązki i pomaga ochotnikom. Ich praca zmienia rzeczywistość wokół: ratuje chorych i podtrzymuje wspólnotę. Argument: uczciwa, codzienna praca może być odpowiedzią na absurd świata i źródłem godności człowieka.

Na co uważać

błąd kardynalny = 0 pkt
  • Doktor Rieux nie umiera i nie zaraża się, choć cały czas przebywa wśród chorych. Umiera jego przyjaciel Tarrou, jedna z ostatnich ofiar, gdy epidemia już słabnie. Zamienienie losów Rieux i Tarrou to błąd w losach głównych bohaterów, który zasady matury traktują jako błąd kardynalny.
  • Rambert nie ucieka z Oranu: ma okazję, ale rezygnuje i zostaje jako ochotnik. Cottard nie ginie – po otwarciu miasta strzela do ludzi i zostaje aresztowany. Grand choruje, ale wraca do zdrowia.
  • Ojciec Paneloux nie trwa przy pierwszym kazaniu do końca: po śmierci dziecka wygłasza drugie, inne, i sam umiera. Żona Rieux nie umiera w Oranie, lecz poza miastem, dokąd wyjechała się leczyć przed epidemią.
  • Narrator ujawnia, że jest doktorem Rieux, dopiero na końcu powieści. Akcja dzieje się w Oranie w Algierii, w roku 194. bez ostatniej cyfry, a nie w Paryżu ani w średniowieczu. Choroba to dżuma, nie cholera.
  • Na tej stronie streszczenie oddaje przebieg akcji w pięciu częściach; szczegółów z poszczególnych rozdziałów nie podajemy, bo nie mogliśmy ich potwierdzić w legalnie dostępnym tekście. Przed egzaminem przeczytaj powieść.

Pytania i odpowiedzi

  1. 1.O czym jest Dżuma w skrócie?+

    Odp.:To powieść o epidemii dżumy w algierskim mieście Oran w latach czterdziestych XX wieku. Miasto zostaje zamknięte i odcięte od świata, a jego mieszkańcy przez wiele miesięcy zmagają się z chorobą, śmiercią i rozłąką z bliskimi. Doktor Rieux, Tarrou, Rambert, ojciec Paneloux, Grand i Cottard przyjmują wobec zarazy różne postawy. Powieść jest parabolą: dżuma oznacza też wojnę, okupację i zło, które tkwi w każdym człowieku.

  2. 2.Jak kończy się Dżuma?+

    Odp.:Zimą epidemia słabnie, a w lutym bramy miasta zostają otwarte i mieszkańcy świętują. Wcześniej, gdy zaraza już się cofa, umiera Tarrou, a Rieux dowiaduje się o śmierci żony. Cottard w szaleństwie strzela z okna do ludzi i zostaje aresztowany. Na końcu narrator ujawnia, że to doktor Rieux spisał kronikę, i przypomina, że bakcyl dżumy nigdy nie umiera i zło może powrócić.

  3. 3.Kto jest narratorem Dżumy?+

    Odp.:Narratorem jest doktor Bernard Rieux, ale ujawnia to dopiero na końcu powieści. Przez cały czas mówi o sobie w trzeciej osobie i przedstawia się jako bezstronny kronikarz, który opisuje fakty bez upiększeń i korzysta z relacji innych, przede wszystkim z zeszytów Tarrou. Wyjaśnia, że pisał, by nie należeć do tych, którzy milczą, i dać świadectwo o tym, czego ludzie uczą się w czasie zarazy.

  4. 4.Jakie postawy wobec zła przyjmują bohaterowie Dżumy?+

    Odp.:Rieux i Tarrou walczą z zarazą, choć wiedzą, że nie wygrają na zawsze. Rambert najpierw chce uciec, potem zostaje i pomaga. Ojciec Paneloux najpierw widzi w dżumie karę za grzechy, a po śmierci dziecka szuka odpowiedzi w próbie wiary. Grand wytrwale i skromnie wykonuje swoją pracę. Cottard korzysta z epidemii i boi się jej końca. Władze długo zaprzeczają zagrożeniu.

  5. 5.Jakie pytania jawne na maturę ustną dotyczą Dżumy?+

    Odp.:W zestawie zadań jawnych CKE na lata 2026–2028 są cztery pytania o tej powieści, o numerach 62–65: co skłania człowieka do poświęceń, człowiek wobec cierpienia i śmierci, czy możliwa jest przyjaźń w sytuacjach skrajnych oraz jakie postawy przyjmuje człowiek wobec zła. W każdym trzeba uwzględnić wybrany kontekst. W sekcji Na egzaminie znajdziesz plan odpowiedzi do każdego z nich.

  6. 6.Gdzie i kiedy toczy się akcja Dżumy?+

    Odp.:Akcja toczy się w Oranie, mieście portowym we francuskiej wówczas Algierii. Narrator podaje rok 194. bez ostatniej cyfry, co nadaje wydarzeniom uniwersalny charakter. Epidemia trwa od kwietnia do lutego następnego roku, a pięć części powieści odpowiada jej fazom: początkowi, rozwojowi, letniemu szczytowi, jesieni i zimie oraz cofaniu się choroby.

  7. 7.Dlaczego na tej stronie nie ma cytatów z Dżumy?+

    Odp.:Powieść Camusa i jej polski przekład Joanny Guze są chronione prawem autorskim, a nie znaleźliśmy legalnie dostępnego tekstu, który moglibyśmy przeczytać i przytoczyć. Dlatego wszystko napisaliśmy własnymi słowami na podstawie publicznych opisów powieści i przebieg akcji podajemy tylko tak szczegółowo, jak potwierdzają to co najmniej dwa niezależne źródła. Na egzaminie cytuj wydanie, z którego się uczysz.

Powiązane lektury

Wszystkie lektury obowiązkowe

Źródła

Tę stronę napisaliśmy my, nie CKE. Stan na 13 października 2026.

13 października 2026

Zadanie ostatnie.

Sprawdź się w arkuszu w układzie matury: test historycznoliteracki i wypracowanie z odwołaniem do lektury obowiązkowej, ocenione według kryteriów CKE.