Proszę państwa do gazu Tadeusza Borowskiego

Jest upał. Po odwszeniu ubrania wróciły z basenów z cyklonem, a mimo to cały obóz chodzi nago. Obóz zamknięto, komanda nie wychodzą do pracy, tysiące nagich więźniów leżą pod ścianami i na dachach; w obozie kobiecym, FKL, wypędzono z bloków dwadzieścia osiem tysięcy kobiet. Od paru dni nie ma transportów, więc część Kanady – komanda, które rozładowuje pociągi i żyje z przywiezionych rzeczy – rozwiązano i wysłano do jednej z najcięższych prac, na Harmenze.

Narrator siedzi z kilkoma kolegami na górnej pryczy, czyli buksie, i je chleb, który tydzień temu miała w rękach jego matka w Warszawie, a do tego boczek, cebulę i mleko z puszki. Henri, wielki Francuz, obiecuje mu szampana z następnej rampy; narrator woli buty z podwójną podeszwą i koszulę. Gdy złośliwie rzuca, że może transportów już nie będzie, otyły marsylczyk, którego imienia narrator nie zna, odpowiada, że ludzi nie może zabraknąć, bo wszyscy żyją z tego, co przywiozą transporty: Polacy dostają paczki z domu, ale Żydzi i Rosjanie bez rzeczy z rampy nie mieliby co jeść.

Pod nimi, w dawnej stajni dla koni przerobionej na blok dla ponad pół tysiąca ludzi, gnieżdżą się po ośmiu, dziewięciu na dolnych pryczach nadzy, wychudzeni więźniowie, a na samym dole rabin głośno czyta modlitewnik. Marsylczyk, komunista i rentier, mówi, że religia jest opium dla narodu; ktoś dodaje, że gdyby ci ludzie nie wierzyli w Boga i w życie pozagrobowe, dawno rozwaliliby krematoria.

Do bloku wbiega goniec, a blokowy wywołuje Kanadę, bo przychodzi transport. Henri i marsylczyk zeskakują z pryczy; narrator pakuje jedzenie do walizki, w której pomidory z ojcowskiego ogródka leżą obok portugalskich sardynek i bakalii z Salonik. We drzwiach Henri pyta, czy chce iść z nimi na rampę: brakuje paru ludzi, a on rozmawiał już z kapem. Narrator idzie.

Komando staje w szeregu, ktoś spisuje numery i wszyscy biegną pod bramę. Przy bramie więźniowie zdejmują czapki i maszerują sprężyście, a zaspany esesman liczy ich piątkami, aż doliczy się stu. Biegną przez kolejne odcinki obozu, przez zieleń szpitala dla żołnierzy, przez łańcuch posterunków, aż do szosy. Rampa wygląda jak sielankowa stacyjka na prowincji: żwirowy placyk w cieniu drzew, maleńki drewniany baraczek, sterty szyn, desek, cegieł i kręgów studziennych. Stąd ładuje się na Birkenau materiał do rozbudowy obozu i ludzi do gazu – zwykły dzień roboczy.

Posterunki SS otaczają rampę ścisłym kołem. Więźniowie siadają w skrawkach cienia pod szynami. Kilku głodnych Greków, którzy przyplątali się do komanda, wygrzebuje spleśniałe bułki i resztki sardynek; młody esesman o płowych włosach i marzącym spojrzeniu spluwa na nich i mówi, że zaraz będą mieli tyle jedzenia, że go nie przejedzą. Henri kupuje od posta wodę za sto marek, na słowo – płaci się pieniędzmi i ludźmi, których jeszcze nie ma. Potem uczy narratora: nie brać pieniędzy ani ubrania, bo grozi rewizja i podejrzenie o ucieczkę, wziąć tylko jedwabną koszulę z kołnierzykiem, a na bicie uważać, bo to rzecz normalna.

Grecy pytają, co będą robić; gdy słyszą, że cały transport pójdzie do krematorium, uspokajają się, bo nie będą dźwigać szyn. Przodownicy dzielą więźniów na grupy: jedni będą otwierać wagony, inni staną przy przenośnych drewnianych schodkach. Na motocyklach przyjeżdżają podoficerowie SS z teczkami i trzcinowymi laseczkami. W baraku-kantynie piją wodę mineralną, witają się ramieniem wyciągniętym po rzymsku, a potem serdecznie ściskają sobie dłonie, rozmawiają o listach, o wiadomościach z domu i o dzieciach i pokazują sobie fotografie. Z wieży dalekiego kościółka dzwonią na Anioł Pański.

Zza zakrętu wjeżdża tyłem pociąg towarowy. W zakratowanych okienkach widać blade, przerażone twarze, a w wagonach zaczynają się krzyki o wodę i powietrze. Esesman najbardziej obsypany srebrem krzywi się i daje znak; post przeciąga serią z automatu po wagonach i robi się cicho. Esesman z teczką zapowiada, że kto weźmie złoto albo cokolwiek innego niż jedzenie, zostanie rozstrzelany jako złodziej własności Rzeszy.

Wagony zostają otwarte. Ludzie są stłoczeni, przywaleni walizkami i tłumokami, w których wieźli całe dawne życie. Wysiadając, pytają, co z nimi będzie, mówią, że są z Sosnowca i Będzina, a słyszą tylko: nie wiem, nie rozumiem po polsku. Narrator wyjaśnia: obozowe prawo każe oszukiwać idących na śmierć do ostatniej chwili, bo to jedyna dopuszczalna forma litości. Przybyłym wyrywa się z rąk bagaże, palta, torebki i parasole. Esesman zwraca się do nich „moi państwo” i prosi o trochę dobrej woli, a gdy jakaś kobieta schyla się po torebkę, świszcze trzcina.

Rosną sterty walizek, chleba, marmolady i złota. Więźniowie przy schodkach oddzielają tych do gazu od tych do obozu i upychają ludzi na ciężarówkach po mniej więcej sześćdziesięciu. Młodzi i zdrowi pójdą najpierw do pracy. Bez przerwy jeździ karetka Czerwonego Krzyża – to nią wozi się gaz. Młody esesman z notatnikiem stawia kreskę za każde auto: szesnaście aut to mniej więcej tysiąc ludzi. Ci, którzy trafią do obozu, dostaną numery ze sto trzydziestego pierwszego i drugiego tysiąca. Narrator wybiega myślą w przyszłość: po wojnie naliczy się cztery i pół miliona spalonych, obóz rozrośnie się aż do Wisły, a ludzi do gazu nie zabraknie.

Ospowaty esesman każe oczyścić puste wagony. W środku, wśród kału i zgubionych zegarków, leżą uduszone, stratowane niemowlęta. Narrator wynosi je po kilka w garści; esesman każe oddać je kobietom, ale kobiety uciekają przed nim z przerażeniem. Narrator krzyczy, żeby wzięły te dzieci, choć wie, że wszystkie kobiety z dziećmi i tak jadą autem do gazu. Esesman zaczyna odpinać rewolwer; wtedy wysoka, siwa pani bierze od narratora niemowlęta, patrzy mu w oczy, szepcze „Dziecko, dziecko” i odchodzi.

Wyczerpany narrator opiera się o wagon, Henri odciąga go pod szyny. Narrator pyta, czy są dobrymi ludźmi, i wyznaje, że wzbiera w nim złość na tych ludzi, przez których musi tu być: nie współczuje im, chciałby rzucić się na nich z pięściami. Henri odpowiada z ironią, że to normalne, przewidziane i obliczone, bo złość najłatwiej wyładować na słabszym. Narrator uparcie nazywa jedzących Greków bydłem, choć Henri przypomina mu, że sam też był głodny. Obrazy wagonów, trupów i tłumu mieszają mu się z widokiem warszawskich Alej; czuje, że zwymiotuje.

Henri woła go do ładowania bagaży. Na opustoszałej rampie narrator dopiero teraz zauważa, że cały czas była tu komendantka obozu kobiet, wysuszona kobieta z zawziętym uśmiechem: przyszła obejrzeć kobiety, które pójdą do obozu pieszo. Komando ładuje walizy na ciężarówki; gdy z otwartej walizki wypadają ubrania i książki, narrator chwyta ciężkie zawiniątko pełne złota i brylantów, a esesman spokojnie odbiera je do teczki – złoto pójdzie do Rzeszy. Więźniowie sprzątają z toru papierki i brud, żeby nie został ślad po transporcie.

Gdy ostatnia ciężarówka znika za drzewami, a komando ma wreszcie odpocząć, wjeżdża następny pociąg. Teraz nikt już nad sobą nie panuje: walizki i palta wyrywa się ludziom brutalnie. Młoda, zdrowa kobieta ucieka przed kilkuletnim dzieckiem, które biegnie za nią z płaczem, i krzyczy, że to nie jej dziecko – chce się dostać między tych, którzy pójdą pieszo i będą żyć. Dopada ją Andrej, marynarz z Sewastopola, pijany i wściekły: przewraca ją, z przekleństwami wrzuca na auto i rzuca jej pod nogi dziecko. Esesman chwali go, że tak należy karać wyrodne matki. Andrej daje narratorowi łyk spirytusu z ukrytej manierki.

Z wagonu zeskakuje dziewczyna o bujnych, jasnych włosach, w letniej bluzeczce, i pyta narratora prosto w oczy, dokąd ich powiozą. Narrator widzi przed sobą jej dwie możliwe drogi: komorę gazową teraz albo obóz z ogoloną głową, głodem i nieludzką pracą, a potem tę samą komorę. Zauważa na jej przegubie zegarek na złotej bransoletce – taki sam miała Tuśka, tylko na czarnej tasiemce. Milczy. Dziewczyna mówi z pogardą, że już wie, odsuwa kogoś, kto chce ją zatrzymać, i sama wbiega po schodkach na prawie pełne auto.

Narrator wynosi z wagonów niemowlęta i bagaże, ale ogarnia go dziki strach przed trupami, które leżą wszędzie. Ucieka, dostaje trzciną po plecach, wymyka się esesmanowi i znów chowa się pod szynami. Zachodzi słońce. Stąd widać całe piekło rampy: parę wczepioną w siebie, rozdzielaną siłą i wpędzaną na auto; czterech więźniów, którzy nie mogą sami dźwignąć ciała olbrzymiej kobiety; dzieci wrzucane na ciężarówki; kaleki i nieprzytomnych rzucanych na stos trupów. Starca we fraku, z opaską na ramieniu, wloką po żwirze, a on wciąż powtarza po niemiecku, że chce mówić z panem komendantem; młody esesman śmieje się, że za pół godziny będzie mówił z największym komendantem. Dziewczynkę bez nogi rzuca się na auto między trupy – spłonie żywcem.

Zapada chłodny, gwiaździsty wieczór. Henri pyta, czy narrator wymienił buty; ten odpowiada, że ma dosyć. Henri przypomina, że od Bożego Narodzenia przeszedł przez jego ręce chyba milion ludzi, a najgorsze są transporty spod Paryża, bo spotyka znajomych – mówi im, że idą się kąpać i spotkają się potem w obozie. Piją kawę ze spirytusem i jedzą kakao z cukrem. Narrator zapowiada, że następnego pociągu nie będzie rozładowywać; Henri pozwala mu przesiedzieć pod szynami, byle nie złapał go esesman, i obiecuje, że buty i tak mu zdobędzie.

Głęboką nocą komando znów staje do zbiórki, bo nadjeżdża kolejny pociąg. Wszystko się powtarza jak spóźniony seans tego samego filmu: krzyki o wodę i powietrze, seria z automatu. Dziewczynka wypada z okienka wagonu, podnosi się i w obłędzie chodzi w kółko, wyjąc; esesman kopie ją i zastrzela. Narrator, choć zapowiadał, że nie pójdzie, jest znów przy wagonach. W jednym z nich martwi ludzie leżą splątani do połowy wysokości; gdy narrator chwyta trupa, martwa dłoń zaciska się na jego ręce. Z krzykiem ucieka, wymiotuje pod wagonem i chowa się pod szynami.

Leżąc na chłodnym żelazie, marzy o powrocie do obozu, o pryczy bez siennika i odrobinie snu: obóz wydaje mu się nagle zatoką spokoju, bo tam umierają inni, a on jeszcze żyje. Patrzy na ludzi, którzy myślą, że zaczynają nowe życie w obozie, i ukrywają złoto i brylanty w szwach ubrań, w obcasach i w ciele, nie wiedząc, że zaraz umrą, a fachowcy wydobędą z nich złoto i wyślą je do Berlina. Esesman z notatnikiem stawia ostatnie kreski: piętnaście tysięcy.

Ostatnie auto zabiera trupy z rampy. Kanada, objuczona chlebem, marmoladą i cukrem, pachnąca perfumami i czystą bielizną, ustawia się do odmarszu; kapo napełnia kocioł od herbaty złotem, jedwabiami i kawą dla wartowników, żeby przy bramie puścili komando bez kontroli. Przez kilka dni obóz będzie żył z tego transportu: jadł jego szynki i konfitury, pił jego wódki, chodził w jego bieliźnie i handlował jego złotem, a cywile wyniosą część rzeczy na Śląsk i do Krakowa. O transporcie z Sosnowca i Będzina będzie się mówiło, że był dobry i bogaty.

Komando wraca do obozu, gdy gwiazdy bledną; zapowiada się znowu upalny dzień. Dymy z krematoriów łączą się nad Birkenau w czarną rzekę, która płynie w stronę Trzebini – transport sosnowiecki już się pali. Więźniowie mijają oddział SS idący na zmianę warty i śpiewający, że jutro będzie do nich należał cały świat. Pada komenda, żeby zejść na prawo, i więźniowie usuwają się z drogi.