Chmury Arystofanesa

Przed świtem stary Strepsjades (u Cięglewicza Wykrętowic), chłop spod Aten, nie może zasnąć, choć jego syn Fejdippides (Odrzykoń) i służba śpią w najlepsze. Nękają go długi: termin płatności przypada z nowiem, a procenty rosną. Każe słudze Ksantiasowi zapalić lampę i przynieść rachunki – Pasjasowi jest winien dwanaście min za gniadego konia, Amyniasowi trzy miny za rydwan. Syn przez sen woła do koni i wyścigów, a kiedy ojciec zbyt głośno narzeka, budzi się, wymyśla mu i znów zasypia.

Strepsjades wspomina, skąd wzięła się bieda. Żył po chłopsku, wśród oliwek, pszczół i owiec, aż ożenił się z bratanicą Megaklesa, wymagającą damą z miasta. Gdy urodził się syn, małżonkowie spierali się o jego imię, aż zgodzili się na takie, w którym pobrzmiewa koń; matka marzyła, że chłopiec będzie jeździł rydwanem jak Megakles, ojciec – że jak on sam będzie pędził barany z pastwiska w kożuchu. Syn wybrał konie i wyścigi, a ojciec płaci. Przez noc Strepsjades obmyślił jednak śmiały plan, jeśli tylko syn się na niego zgodzi.

Strepsjades czule budzi syna i każe mu przysiąc posłuszeństwo. Pokazuje mu sąsiedni dom – „myślarnię” mędrców (u Cięglewicza „pomysłownię”), którzy uczą, że niebo jest jak pokrywa pieca, a ludzie są pod nim węgielkami, i za pieniądze uczą wygrywać spory, słusznie czy niesłusznie. Mają podobno dwa wywody, lepszy i gorszy; gorszy zawsze zwycięża nieuczciwymi sposobami. Jeśli syn go opanuje, ojciec nie odda wierzycielom ani grosza. Fejdippides odmawia: wśród bladych, bosych uczniów Sokratesa i Chajrefonta wstydziłby się pokazać rycerstwu. Rozgniewany ojciec grozi, że wyrzuci go z domu razem z końmi, ale syn odchodzi, licząc na wuja Megaklesa.

Strepsjades postanawia uczyć się sam. Uczeń otwierający drzwi opowiada mu o odkryciach mistrza: o mierzeniu skoku pchły w jej woskowych bucikach, o komarze, który brzęczy tylną częścią ciała, o jaszczurce, która zanieczyściła Sokratesowi usta, gdy wpatrywał się w księżyc. Strepsjades widzi bladych, wychudzonych uczniów, którzy badają, co jest pod ziemią i na niebie, a wreszcie samego Sokratesa zawieszonego w koszu pod sufitem: mistrz twierdzi, że tylko z wysoka myśl może zbadać sprawy nadziemskie. Chłop prosi, by nauczył go mówić tak, żeby nie oddać długów, i przysięga na bogów, że zapłaci. Sokrates odpowiada, że w jego szkole bogowie nie są w obiegu, sadza go na posłaniu, każe mu włożyć wieniec, sypie mu na głowę mąkę i rozpoczyna obrzęd wtajemniczenia.

Sokrates modli się do Powietrza, Eteru i Chmur, które nazywa boginiami. Wśród grzmotów z oddali, znad góry Parnes, dochodzi pieśń chóru: Chmury, córki Okeanosa, lecą oglądać ziemię Ateny, jej święta i świątynie. Strepsjades drży ze strachu, a Sokrates tłumaczy, że to bóstwa krętaczy: dają im bystrość, wymowę, sztukę naciągania prawdy i zwodzenia. Gdy chłop wreszcie widzi Chmury w postaci kobiet, zachwyca się nimi, a Sokrates dodaje, że żywią one mędrców i darmozjadów. Chmury przybierają kształt tego, co zobaczą – wilka na widok złodzieja publicznego grosza, sarny na widok tchórza, który porzucił tarczę, kobiety na widok zniewieściałego mężczyzny.

Sokrates oznajmia, że Zeusa nie ma. Deszcz zsyłają Chmury, grzmot to ich zderzenie, a porusza nimi wir powietrzny, a nie Zeus. Na dowód porównuje grzmot do burczenia w przejedzonym brzuchu, a na argument, że Zeus razi krzywoprzysięzców, odpowiada, że piorun trafia w świątynie i dęby, które nie przysięgały; sam piorun to wiatr, który rozrywa chmurę i zapala się od tarcia. Chór obiecuje Strepsjadesowi sławę, jeśli zniesie trud, głód i zimno i wyrzeknie się wina, a Sokrates każe mu czcić tylko trójcę: Chaos, Chmury i Język. Chłop prosi jedynie o to, by umiał wykręcić się od długów, i oddaje się nowym nauczycielom na wszelkie męki, byle tylko zyskać sławę śmiałego krętacza. Chór poleca Sokratesowi rozpocząć naukę.

Sokrates sprawdza nowego ucznia. Strepsjades ma pamięć „dwojaką”: świetną, gdy ktoś jest mu winien, marną, gdy to on jest dłużny; nie umie mówić, za to ma zręczne ręce. Sokrates uznaje go za prostaka, a na pytanie, co robi, gdy go biją, chłop odpowiada, że czeka chwilę, wzywa świadków i wnosi skargę. Sokrates każe mu zdjąć płaszcz i sandały – zabiera je Chajrefont – a zapytany, do kogo z uczniów chłop się upodobni, odpowiada, że do Chajrefonta, co chłopa przeraża. Drżący jak przed zejściem do wyroczni Trofoniosa, Strepsjades zostaje wepchnięty do myślarni.

Na scenie zostaje chór, który zwraca się do widzów w parabazie. Przemawia sam poeta: uważa tę komedię za najlepszą ze swoich i ma żal do widzów, że przyznali nagrodę „błaznom”, a jego sztukę odsunęli. Chwali ją za umiar – nie śmieszy prostackimi sztuczkami, nie bije aktorów kijem – mówi, że sam zawsze wprowadza nowe pomysły, przypomina, że zaatakował Kleona, gdy ten był u władzy, i wytyka rywalom, że naśladują jego dawne komedie. W pieśniach chór wzywa Zeusa, Posejdona, Eter, Heliosa, Apollona, Artemidę, Atenę i Dionizosa, a w przemowach skarży się, że Ateńczycy nie składają mu ofiar, choć Chmury grzmiały i zsyłały złe znaki, gdy wybierano Kleona na wodza. Przekazuje też żal Księżyca: Ateńczycy, którzy oszczędzają dzięki niemu na pochodniach, poplątali kalendarz i obchodzą święta w niewłaściwe dni.

Sokrates wychodzi z myślarni wściekły: nie widział jeszcze tak tępego prostaka, który zapomina wszystko, zanim się nauczy. Wywołuje Strepsjadesa z posłaniem na dwór i pyta, czego chce się uczyć: miar, rytmów czy słów. Chłop wybiera miary, bo właśnie oszukał go handlarz mąki, i myli miary wierszowe z miarami zboża. O rytmach słyszeć nie chce, bo nie da się z nich upiec placka; prosi tylko o jedno – o naukę kręcenia prawem. Sokrates każe mu najpierw nauczyć się rodzajów gramatycznych: Strepsjades nazywa samca i samicę tym samym słowem (w przekładzie Cięglewicza „gawron” zamiast „gawronka”), a imiona męskie podaje takie, które filozof uznaje za babskie. Wykład kończy się drwinami z ateńskich tchórzy i zniewieściałych mężczyzn.

Wreszcie Sokrates każe uczniowi położyć się na posłaniu i samemu coś wymyślić. Strepsjades leży, ale zamiast myśleć, walczy z pluskwami, które go gryzą. Chór radzi mu skupić myśli i odpędzić sen, a on biada, że stracił pieniądze, zdrowie, sandały i siły, a teraz pożerają go jeszcze robaki.

Sokrates owija ucznia baranicą i każe mu samemu wymyślić jakiś wykręt, rozważając rzecz punkt po punkcie. Strepsjades wpada na trzy pomysły. Najpierw chce przekupić tesalską czarownicę, ukraść nocą księżyc i zamknąć go w puzdrze: skoro procenty płaci się co miesiąc, bez księżyca nie trzeba by ich płacić. Potem, gdy ktoś pozwie go o pięć talentów, stanie z daleka z przezroczystym kamieniem, który ogniskuje słońce, i wypali z daleka tekst skargi, gdy pisarz będzie ją spisywał. Sokrates chwali oba pomysły. Na trzecie pytanie – jak uniknąć przegranej, gdy brak mu świadków – Strepsjades odpowiada, że powiesi się, zanim sąd go wywoła, bo umarłego nikt nie pozwie.

Sokrates ma dość i każe mu się wynosić, a gdy błagający uczeń nie umie nawet powiedzieć, czego nauczył się na początku, ostatecznie wyrzuca go ze szkoły. Zrozpaczony Strepsjades prosi o radę Chmury, a te każą mu posłać na naukę dorosłego syna. Ojciec biegnie do domu, gotów wypędzić Fejdippidesa, jeśli i tym razem odmówi. Chór, zostawszy z Sokratesem, mówi mu, że dzięki Chmurom ma przed sobą człowieka gotowego oddać mu cały majątek, i radzi wyciągnąć z niego, ile się da, póki się nie rozmyślił.

Strepsjades wypycha syna z domu i każe mu iść precz, „lizać słupy Megaklesa”. Gdy Fejdippides przysięga na Zeusa olimpijskiego, ojciec wyśmiewa go jak dziecko: Zeusa już nie ma, królem jest Wir – tak uczą Sokrates i Chajrefont. Syn uważa, że ojciec oszalał. Strepsjades chwali mędrców, którzy z oszczędności nigdy się nie strzygą ani nie myją, a gdy na chwilę wbiega do myślarni, syn zastanawia się, czy oddać go pod sąd jako obłąkanego. Po powrocie ojciec popisuje się nową wiedzą: każe synowi nazywać samicę ptaka inaczej niż samca. Płaszcza, jak mówi, nie zgubił, tylko go „przemędrował”, a sandały jak Perykles wydał na cel konieczny. Przypomina synowi, że kiedy ten miał sześć lat, kupił mu za pierwsze pieniądze otrzymane za zasiadanie w sądzie wózek – i Fejdippides zgadza się pójść na naukę, byle ojciec potem tego nie żałował.

Sokrates przyjmuje nowego ucznia z wyższością i poprawia jego wymowę. Strepsjades zachwala zdolności syna, który jako dziecko budował domki, łódki i wózki, i prosi, by nauczył go obu wywodów, prawego i nieprawego, a gdyby nie zdołał obu, to przynajmniej nieprawego, który zwycięża nieprawością. Sokrates zapowiada, że chłopak usłyszy oba wywody od nich samych.

Na scenę wychodzą dwa uosobione wywody: staroświecki Rzecznik Prawy i wytworny, zuchwały Rzecznik Nieprawy (w innych przekładach Słowo Sprawiedliwe i Słowo Niesprawiedliwe). Najpierw obrzucają się wyzwiskami. Nieprawy twierdzi, że nie ma żadnej sprawiedliwości, skoro Zeus nie został ukarany za zakucie w kajdany własnego ojca; Prawy zarzuca mu, że psuje młodzież, i chce bronić przed nim Fejdippidesa. Chmury przerywają kłótnię i każą każdemu przedstawić swoje wychowanie, by młodzieniec sam wybrał szkołę.

Prawy opowiada o dawnym wychowaniu, z którego wyszli zwycięzcy spod Maratonu: chłopcy chodzili zimą bez płaszczy do nauczyciela muzyki, śpiewali stare pieśni, siedzieli skromnie i nie łasowali przy stole. Fejdippidesowi obiecuje, że nauczy go wstawać przed starszymi i czcić rodziców, a on zakwitnie zdrowiem, ćwicząc w gimnazjonie i biegając w gajach Akademii zamiast włóczenia się po rynku i sądach. Nieprawy chwali się, że pierwszy wymyślił, jak sprzeciwiać się prawu i wygrywać przegrane sprawy. Podważa po kolei zasady przeciwnika: ciepłe kąpiele, gadanie na rynku, skromność. Pyta, komu skromność przyniosła coś dobrego, i obiecuje uciechy – ucztę, wino, śmiech. Przyłapanemu na cudzołóstwie radzi tłumaczyć się przykładem Zeusa. W końcu doprowadza Prawego do przyznania w grubym żarcie, że i obrońcy sądowi, i tragicy, i przywódcy ludu, i większość widzów to rozpustnicy. Prawy uznaje się za pokonanego i przechodzi na stronę przeciwnika.

Sokrates pyta, czy Strepsjades zabiera syna do domu, czy ma go dalej uczyć. Ojciec każe go ćwiczyć dalej i naostrzyć mu język jak dwusieczną szczękę: z jednej strony na drobne skargi, z drugiej na wielkie procesy. Chór ostrzega, że jeszcze tego pożałuje, a w drugiej parabazie przypomina sędziom konkursu, co zyskają, nagradzając Chmury – deszcz w porę i ochronę winnic – i czym grozi im kara Chmur: gradem na winnice i ulewą na weselu.

Zbliża się ostatni dzień miesiąca, nazywany „starym i młodym”, gdy wierzyciele mają złożyć pozwy. Strepsjades niesie Sokratesowi worek mąki w podzięce i słyszy, że syn opanował tę sztukę: dzięki niemu ojciec wyłże się z każdej sprawy, choćby świadków były tysiące. Śpiewa z radości. Z myślarni wychodzi Fejdippides – blady, wychudły, bosy, z miną krętacza – i od razu popisuje się sofistyczną wykładnią prawa: jeden dzień nie może być zarazem stary i młody, a Solon rozłożył pozwy na dwa dni, by w „starym” strony mogły się jeszcze pogodzić, a sprawę wszczynano w „młodym”; wierzyciele stracą więc zastaw. Urzędnicy biorą zaś zastaw dzień wcześniej tylko po to, by szybciej dobrać się do pieniędzy. Zachwycony ojciec wyśmiewa widzów jako głupców i zaprasza syna na ucztę.

Pierwszy przychodzi Pasjas ze świadkiem i pozywa Strepsjadesa o dwanaście min za gniadego konia. Strepsjades kpi z niego: ogłasza, że nie znosi koni, a krzywo przysiąc na Zeusa, Hermesa i Posejdona gotów jest choćby za dopłatą; Zeus przysiężny jest, jak mówi, śmieszny „dla uświadomionych”. Wynosi z domu dzieżę i oznajmia, że nie odda pieniędzy komuś, kto nie wie, jakiego rodzaju jest to słowo. Pasjas odchodzi wściekły, zapowiadając, że złoży zastaw w sądzie.

Drugi wierzyciel, Amynias, wchodzi z jękiem i patetycznymi wierszami jak bohater tragedii: woła, że spadł z rydwanu. Domaga się zwrotu pożyczki. Strepsjades pyta go, czy Zeus zsyła wciąż nowy deszcz, a gdy wierzyciel odpowiada, że nic o tym nie wie, oświadcza, że kto nic nie wie o sprawach nadziemskich, nie ma prawa żądać pieniędzy. Amynias prosi więc przynajmniej o procent, a Strepsjades odpowiada pytaniem: skoro morze nie przybiera, choć wpadają do niego rzeki, to dlaczego pieniądze miałyby przyrastać? W końcu przegania Amyniasa ościeniem jak konia. Chór przepowiada, że starzec, który chce oszustwem pozbyć się długów, jeszcze dziś sam wpadnie w sidła: syn, którego tak pragnął wyuczyć, będzie pokonywał wymową każdego, a ojciec wkrótce zapragnie, żeby oniemiał.

Z domu wybiega Strepsjades, a za nim Fejdippides, który go bije. Ojciec wzywa sąsiadów na pomoc, syn spokojnie przyznaje się do bicia i zapowiada, że udowodni, iż robi to słusznie – może to wykazać wywodem prawym albo nieprawym, do wyboru. Strepsjades opowiada chórowi, jak zaczęła się kłótnia przy uczcie: kazał synowi zaśpiewać przy lutni starą pieśń Simonidesa, a ten uznał to za niemodne; nie chciał też deklamować Ajschylosa, którego nazwał hałaśliwym i nadętym, a poproszony o coś z nowszych poetów, zaśpiewał z Eurypidesa o bracie, który uwiódł rodzoną siostrę. Ojciec go zwymyślał, a syn rzucił się na niego i zaczął dusić. Strepsjades przypomina, jak troskliwie opiekował się nim, gdy był niemowlęciem.

Fejdippides wygłasza mowę jak sofista. Skoro ojciec bił go w dzieciństwie z miłości, to i on może bić ojca z miłości; starzec jest „podwójnym dzieckiem”, a starym bardziej nie wypada grzeszyć. Prawa ustanowił kiedyś zwykły człowiek, więc i on może ustanowić nowe, pozwalające synom bić ojców; koguty też walczą z ojcami. Na zarzut, że w takim razie powinien jeść i spać jak kogut, odpowiada, że Sokrates tak nie mówi. Strepsjades przyznaje mu rację, ale gdy syn zapowiada, że udowodni również, iż należy bić matkę, wpada w przerażenie i przeklina Sokratesa i nieprawy wywód.

Strepsjades wyrzuca Chmurom, że to one go zgubiły. Odpowiadają, że sam jest sprawcą swego nieszczęścia: tak postępują z każdym, kto pielęgnuje w sercu złe skłonności – wtrącają go w nieszczęście, żeby nauczył się bać bogów. Starzec przyznaje, że słusznie, bo grzechem było wypierać się zaciągniętych długów. Wzywa syna, by razem poszli zbić na śmierć Chajrefonta i Sokratesa, bo ich oszukali, lecz Fejdippides nie chce krzywdzić nauczycieli i wyśmiewa ojca, który znów wierzy w Zeusa – przecież królem jest teraz Wir. Odchodzi, zostawiając ojca samego.

Strepsjades żałuje, że dla Sokratesa wyrzekł się bogów. Przeprasza posąg Hermesa stojący przed domem i „słyszy” jego radę: nie włóczyć się po sądach, tylko spalić gniazdo oszustów. Każe służbie przynieść drabinę, osękę i płonącą żagiew, wchodzi na dach myślarni, rąbie go i podpala. Uczniowie i Chajrefont wołają o ratunek. Sokrates pyta, co Strepsjades robi na jego dachu, a ten odpowiada słowami filozofa z prologu: buja w eterach i rozmyśla o słońcu. Mieszkańcy myślarni uciekają z płonącego domu, a Strepsjades ze sługami goni ich i bije, przede wszystkim za to, że obrażali bogów. Chór kończy: czas iść do domów, bo na dziś tańca i śpiewu dość.