Gargantua i Pantagruel Rabelais’go

Księgę o Gargantui otwiera wierszyk do czytelnika: autor obiecuje niewiele nauki, a za to śmiech, najlepsze lekarstwo na zgryzotę, bo śmiech jest właściwy człowiekowi. W przedmowie zwraca się do opilców i „przymiotników”, czyli chorych na kiłę. Przypomina, że Alkibiades porównywał Sokratesa do sylenów, małych pudełek pomalowanych z wierzchu w śmieszne figurki, a w środku pełnych drogich leków: tak i jego księgi mają zabawne tytuły, ale kryją głębszą treść. Czytelnik ma postąpić jak pies z kością, którą rozgryza, by wyssać szpik. Zaraz jednak autor kpi z tych, którzy szukają w Homerze i Owidiuszu ukrytych alegorii, i dodaje, że pisał swoją książkę przy jedzeniu i piciu.

Rodowód Gargantui odnaleziono podobno w ogromnym grobowcu z brązu, wykopanym na łące, w książeczce ze środkowej z dziewięciu flaszek ustawionych jak kręgle; na jej końcu był zagadkowy wiersz o nadżartym początku, który narrator przepisuje. Ojciec bohatera, król Tęgospust, był wesołym kompanem, który lubił słone jadło i wino. Poślubił Gargamelę, córkę króla Parpajlosów, a ta nosiła syna w łonie jedenaście miesięcy, co narrator uzasadnia długą listą powag. Na zapusty zabito setki tysięcy wołów, a Gargamela, mimo przestróg męża, zjadła szesnaście wiader flaków. Po obiedzie goście tańczą na murawie w lasku i prowadzą pijackie pogwarki, pełne kalamburów i łaciny.

Gargamelę chwytają bóle. Mąż pociesza ją słowami Ewangelii, a ona w bólu życzy mu, żeby go sobie obciął, ale zaraz to odwołuje jako babskie gadanie. Stara znachorka zawiązuje jej przepaskę tak ciasną, że dziecko przechodzi do żyły, wędruje w górę ciała i wychodzi lewym uchem, a zamiast płakać, woła: pić, pić, pić! Narrator zapewnia, że Bogu nic nie jest niemożliwe, i wylicza dziwne narodziny z mitów. Słysząc krzyk syna, Tęgospust woła, że gałgan tchu ma, i od tych słów dziecko dostaje imię. Do karmienia potrzeba blisko osiemnastu tysięcy krów; malca uspokaja picie, a sam brzęk dzbanów i flaszek wprawia go w zachwyt.

Narrator wylicza, ile łokci płótna, atłasu i aksamitu zużyto na koszulę, kaftan, pludry, trzewiki i płaszcz małego Gargantui, i opisuje jego klejnoty, wśród nich medalion z dwugłowym człowiekiem z Uczty Platona i greckim napisem o miłości. Barwy chłopca to biel i błękit: ojciec chciał przez nie wyrazić radość niebiańską. Narrator długo wyśmiewa popularny herbarz kolorów i dworskie godła oparte na grach słów, przeciwstawia im egipskie hieroglify, a potem dowodzi z Arystotelesa, Biblii i historii, że biel oznacza wesele, a czerń smutek.

Od trzech do pięciu lat Gargantua żyje jak inne dzieci w okolicy: je, pije i śpi, babrze sobie nos i robi wszystko na opak, a długa lista jego zajęć jest zbiorem przysłów wywróconych do góry nogami. Piastunki bawią się nim bez wstydu. Dostaje drewnianego konika, który zmienia maść, a sam robi sobie konie z pniaków. Gdy do zamku zjeżdżają goście, chłopiec prowadzi marszałka i kwatermistrza na górę wieży, do swojej komnatki – „stajni” swoich drewnianych koni – i zasypuje ich rubasznymi zagadkami, a gdy goście opowiadają tę przygodę, cała kompania pęka ze śmiechu.

Ojciec, wróciwszy z wojny, pyta piastunki, czy trzymają syna w czystości. Gargantua opowiada mu z naukową powagą, czym próbował się podcierać – od aksamitnej maseczki i kota, który go podrapał, przez zioła, pościel i kapelusze, po kury – i dochodzi do wniosku, że najlepsza jest gąska. Wtrąca przy tym sprośne wierszyki. Tęgospust, zachwycony bystrością syna, obiecuje zrobić go doktorem Sorbony.

Tęgospust porównuje syna do Aleksandra Wielkiego i postanawia dać mu uczonego nauczyciela. Pierwszy nauczyciel, doktor teologii mistrz Tubal Holofernes, uczy chłopca abecadła tak długo, że ten recytuje je od końca, a potem przez dziesiątki lat czyta z nim średniowieczne podręczniki szkolne. Po jego śmierci przychodzi mistrz Pała Zakuta. Gargantua uczy się pilnie, ale głupieje coraz bardziej. Wicekról Filip Marejski przyprowadza na ucztę niespełna szesnastoletniego pazia Eudemona, który pięknie i poprawną łaciną chwali Gargantuę; ten zaś w odpowiedzi tylko płacze i ryczy jak krowa. Rozgniewany ojciec odprawia mistrza Pałę, a nowym nauczycielem zostaje Ponokrates, preceptor Eudemona.

Wszyscy wyruszają do Paryża, Gargantua na olbrzymiej kobyle przysłanej z Afryki; w lesie pod Orleanem klacz, oganiając się ogonem od bąków, wycina cały las. Paryżanie, naród – jak mówi narrator – gapiowaty, tłoczą się wokół olbrzyma, więc ten z wieży Notre-Dame obsikuje ich i topi setki tysięcy ludzi, a ci, którzy uciekli, klną tak, że od ich przekleństw miasto ma wziąć nazwę. Gargantua zabiera z wieży wielkie dzwony, by zawiesić je na szyi kobyły.

Sorbona wysyła po dzwony starego teologa, mistrza Janotusa Berdysza. Zanim zdąży przemówić, dzwony zostają oddane. Janotus wygłasza mowę z kaszlem i makaroniczną łaciną, w której wspomina o kiełbasie, winie i obiecanej parze pludrów, i dowodzi sylogizmem, że dzwony należy zwrócić. Ponokrates, Eudemon i sam Janotus śmieją się do łez, a Gargantua daje mu sukno, kiełbasę i wino. Gdy Janotus żąda jeszcze nagrody od Sorbony, ta mu odmawia; on grozi kolegom donosem do króla, oni go oskarżają, on pozywa ich, a ich proces – kpi narrator – toczy się do dziś.

Ponokrates najpierw pozwala Gargantui żyć po staremu, by zobaczyć, jak dawni nauczyciele zrobili z niego głupca. Uczeń wstaje między ósmą a dziewiątą, przewala się po łóżku, czesze się palcami, obficie je śniadanie, bo tak go uczono, słucha w kościele kilkudziesięciu mszy i przesuwa różańce, a nad książką siedzi pół godziny, myśląc o kuchni. Obiad zaczyna od szynek i musztardy podawanej łopatami, potem gra w karty, kości i zabawy, których narrator wylicza ponad dwieście, śpi po winie, odmawia pacierze na starym mule i kończy dzień pijatyką z sąsiadami.

Wtedy Ponokrates zmienia wszystko. Lekarz, mistrz Teodor, przeczyszcza ucznia ciemierzycą, która wymiata z jego głowy dawne nałogi i wszystko, czego się nauczył. Odtąd Gargantua wstaje o czwartej, słucha czytania Pisma, obserwuje niebo, powtarza lekcje przy ubieraniu, przez trzy godziny słucha czytania. Potem gra w piłkę, a przy obiedzie rozmawia o tym, co jest na stole, przytaczając Pliniusza i Galena, a nieraz każe przynieść do stołu książki. Uczy się arytmetyki z kart, geometrii, astronomii i muzyki, gra na kilku instrumentach. Pod okiem koniuszego Gymnastesa jeździ konno, walczy każdą bronią, pływa z książką w uniesionej ręce, wspina się, dźwiga ołowiane ciężary i ćwiczy głos. W drodze do domu zbiera zioła, wieczorem patrzy na gwiazdy, a przed snem streszcza z nauczycielem cały dzień i modli się. Gdy pada deszcz, rąbie drwa, maluje, odwiedza warsztaty rzemieślników, wykłady i sale szermiercze. Raz w miesiącu wyjeżdżają na wieś, gdzie bawią się, ale i recytują Wergiliusza.

W czasie winobrania pasterze Tęgospusta proszą przechodzących piekarzy z Lerny, by sprzedali im kołacze. Piekarze odmawiają i obsypują ich wyzwiskami, a gdy pasterz Kowalik chce zapłacić, starszy cechu Marcik smaga go batem po nogach. Kowalik powala go kijem, pasterze przeganiają piekarzy, zabierają im kilka tuzinów kołaczy, ale płacą za nie i dokładają orzechów i winogron. Piekarze skarżą się swemu królowi Żółcikowi, a ten, nie pytając o nic, ogłasza wojnę, wyrusza z wielkim wojskiem i pustoszy kraj Tęgospusta.

Gdy żołnierze niszczą winnicę klasztoru w Selii, mnisi tylko śpiewają litanie. Wtedy brat Jan Łomignat, młody, chudy, śmiały mnich, mistrz w odprawianiu nabożeństw w pośpiechu, krzyczy, że trzeba ratować wino, chwyta drzewce krzyża i sam masakruje ponad trzynaście tysięcy napastników; młodsi bracia dobijają rannych nożykami do orzechów. Żółcik bez oporu zajmuje warowną Skałę Klermoncką.

Stary Tęgospust, który całe życie pragnął pokoju, nie rozumie, co napadło dawnego przyjaciela, modli się i postanawia nie zaczynać wojny, póki nie wyczerpie wszystkich sposobów zgody. Pisze list do syna: wzywa go do obrony poddanych i dodaje, że nauka jest próżna, jeśli nie przejdzie w czyn. Posłuje do Żółcika roztropny Ulrych Swędzimir, który w pięknej mowie przypomina dawną przyjaźń obu królów i wzywa do odwrotu; Żółcik odpowiada tylko kpiną o kołaczach. Tęgospust bada sprawę, przekonuje się, że to Marcik zaczął, i mimo to oddaje pięć fur kołaczy, ogromne odszkodowanie i folwark. Żółcik, podjudzony przez kapitana Kogutka, zatrzymuje wszystko i odpędza posłów.

Trzej wodzowie Żółcika przedstawiają mu plan podboju całego świata: od Hiszpanii i Afryki przez Italię i Rzym po Azję, a druga armia ma tymczasem zająć północ Europy, Polskę, Litwę i Rosję. Żółcik już rozdaje im krainy, których jeszcze nie zdobył. Stary szlachcic Echefron przypomina bajkę o szewcu, który marzył o bogactwach z garnka mleka, aż garnek się stłukł, i pyta, czy nie lepiej odpocząć od razu; nikt go nie słucha.

Po przeczytaniu listu Gargantua natychmiast wyrusza z Paryża z Ponokratesem, Gymnastesem i Eudemonem. Gymnastes jedzie na zwiad i trafia na żołnierzy kapitana Flaczka; udaje biednego czorta, a potem wykonuje na siodle tak niezwykłe akrobacje, że żołdacy biorą go za diabła i uciekają, a on zabija Flaczka. Gargantua wyrywa z ziemi wielkie drzewo i robi z niego pałkę, jego klacz wywołuje powódź, w której topi się oddział wroga, a on sam, wziąwszy kule armatnie najpierw za winogrona, a potem za muchy, gdy Ponokrates mówi mu, że to pociski, jednym zamachem burzy zamek Wedeński.

W domu ojciec wita go ucztą. Gdy Gargantua czesze włosy, wypadają z nich kule, a Ponokrates przy tej okazji wyklina okrutne paryskie kolegium montegińskie (Montaigu). Szykując się do uczty, olbrzym zjada w sałacie sześciu pielgrzymów, którzy schowali się w ogrodzie; ci przeżywają wędrówkę po jego ustach, a jeden kijem trafia w chory ząb, więc Gargantua wydłubuje ich wykałaczką. Jeden z pielgrzymów, Męczynoga, wykłada potem towarzyszom, że całą przygodę przepowiedział psalm.

Na ucztę zostaje zaproszony brat Jan. Jest wesoły, pije bez umiaru, klnie, jak twierdzi, dla ozdoby retorycznej, i opowiada, że w jego klasztorze nikt się nie uczy. Na pytanie, dlaczego ludzie gardzą mnichami, Gargantua odpowiada, że próżniaczy mnich nie uprawia roli, nie broni kraju, nie leczy i nie naucza, a pacierze klepie bez zrozumienia; brat Jan jest inny, bo pracuje i broni słabszych. Przed nocną wyprawą usypia Gargantuę psalmami, a po przebudzeniu wyjaśnia, że godzinki wydłuża lub skraca, jak mu się podoba, bo to godziny są dla człowieka, a nie człowiek dla godzin; potem jedzie z nimi w zbroi, której nie chce.

Brat Jan zawisa przyłbicą na gałęzi orzecha, a towarzysze najpierw z niego żartują, porównując go do Absalona, potem Gymnastes go odczepia. Podjazd Żółcika, pokropiony wodą święconą przeciw diabłom, wiezie pojmanych pielgrzymów. Mnich rozbija jego dowódcę i wpada między uciekających. Gargantua zabrania ich ścigać: nie wolno doprowadzać nieprzyjaciela do rozpaczy, raczej trzeba mu zbudować most ze srebra. Mnich jednak goni dalej, aż wróg spostrzega, że to tylko jeden mnich, i bierze go do niewoli. Mnich zabija swoich strażników, na skale masakruje uciekających, uwalnia pielgrzymów i bierze do niewoli kapitana Kogutka.

Tęgospust pyta pielgrzymów, po co szli do świętego Sebastiana. Gdy słyszy, że kaznodzieje uczą, iż ten święty zsyła zarazę, oburza się na takie bluźnierstwa i mówi, że ci, którzy je głoszą, zatruwają dusze, gorzej niż mór, który zabija tylko ciała. Radzi pielgrzymom wrócić do rodzin, pracować i wychowywać dzieci, jak uczy święty Paweł. Ci odchodzą zbudowani, a Gargantua przypomina Platona: państwa będą szczęśliwe, gdy królowie będą filozofami.

Kogutka Tęgospust traktuje po ludzku: mówi mu, że czasy zdobywania cudzych królestw minęły, a to, co dawniej nazywano bohaterstwem, jest rozbojem, darowuje mu okup, oddaje broń i hojnie obdarowuje. Brat Jan oddaje królowi pieniądze, które dostał za jeńca, bo nerwem wojny są pieniądze. Sąsiedzi ofiarują Tęgospustowi ogromne wojska, ale Gargantua dziękuje im i posyła tylko własne pułki z fortec, świetnie wyszkolone. Kogutek w Skale Klermonckiej radzi Żółcikowi zawrzeć pokój; Krewkosz zarzuca mu zdradę, a Kogutek go zabija i z rozkazu Żółcika zostaje porąbany przez straż. W wojsku narasta szemranie.

Gargantua obejmuje dowództwo, a za radą Gymnastesa uderza od razu, bo Francuzi – jak mówi koniuszy – są groźni tylko w pierwszym natarciu. Gdy armia Gargantui atakuje od czoła, brat Jan obchodzi Skałę Klermoncką, wdziera się na mury z tyłu, otwiera bramę i zamyka jeńców w kościołach, zabrawszy stamtąd wszystkie drzewca krzyży. Żółcik ucieka, w gniewie przebija mieczem swego konia, który się potknął, młynarze biją go i obdzierają z ubrania, a stara wróżka obiecuje mu, że odzyska królestwo, gdy przylecą ptaszki banialuki. Podobno żyje do dziś jako biedny wyrobnik w Lyonie i wciąż o nie pyta.

Gargantua płaci za żywność w zdobytym mieście i przemawia do pokonanych. Przypomina, że jego przodkowie wznosili pomniki zwycięstw w sercach zwyciężonych, okazując im łaskę, a nie z kamienia, i opowiada, jak jego ojciec wspaniałomyślnie potraktował pojmanego króla Kanaryjczyków, Alfarbala, który z wdzięczności sam ofiarował daninę, coraz większą z roku na rok. Uwalnia jeńców, wypłaca im żołd na drogę, a królestwo Żółcika zachowuje dla jego małego syna pod opieką Ponokratesa. Żąda jednak wydania winnych wojny: Marcika, jego piekarzy i podżegaczy z rady króla. Kara jest łagodna – mają pracować przy prasie w drukarni, którą Gargantua niedawno założył. Poległych grzebie się z czcią, rannych leczy w szpitalu, szkody mieszkańców zostają wynagrodzone, a towarzysze Gargantui dostają zamki i ziemie.

Brat Jan nie chce być opatem, bo jak mógłby rządzić innymi, skoro nie umie rządzić sobą. Prosi o klasztor założony po swojemu, z regułą przeciwną wszystkim innym. Gargantua przeznacza na niego ziemie Telemy nad Loarą. Opactwo nie ma murów ani zegarów, przyjmuje urodziwe kobiety i przystojnych mężczyzn, młodych, każdy może z niego odejść, kiedy chce, a zamiast ślubów czystości, ubóstwa i posłuszeństwa obowiązuje prawo do małżeństwa, dostatek i wolność.

Narrator opisuje sześciokątny gmach z sześcioma wieżami nad Loarą, z tysiącami komnat, bibliotekami w sześciu językach i galeriami malowideł. Nad bramą widnieje wiersz, który zamyka wejście bigotom, obłudnikom, pieniaczom, sędziom, lichwiarzom i zazdrośnikom, a zaprasza ludzi zacnych i wesołych, głosicieli prawdziwej Ewangelii i szlachetne damy. Są tu ogrody, labirynt, place do gry w piłkę, park, strzelnice, łaźnie, a stroje mieszkańców zmieniają się według pory roku i woli dam.

Życie telemitów nie ma praw ani reguł, tylko jedną zasadę: czyń, co się podoba, bo ludzie wolni, zacnej natury i dobrze wykształceni mają w sobie naturalny instynkt honoru, który popycha ich ku dobru, a przymus tylko budzi pragnienie buntu. Wszyscy umieją czytać, pisać, śpiewać, grać i mówić w kilku językach; gdy ktoś odchodzi, żeni się z damą, której służył. W fundamentach znaleziono zagadkę wierszem o czasach waśni i prześladowań. Gargantua odczytuje ją jako proroctwo cierpień wyznawców Ewangelii, a brat Jan twierdzi, że to tylko zawiły opis gry w piłkę.

Druga księga (w porządku powstania pierwsza) opowiada o synu Gargantui. W przedmowie narrator zachwala Kroniki Gargantui jako lekarstwo na ból zębów i na choroby i obiecuje nową, jeszcze prawdziwszą historię, przeklinając tych, którzy w nią nie uwierzą. Rodowód Pantagruela sięga czasów po śmierci Abla, gdy ludzie jedli cudowne nieszpułki i puchli w różnych częściach ciała; ci, którzy urośli cali, dali początek olbrzymom. Następuje długa lista przodków, od Halbrotha przez biblijnych i mitologicznych olbrzymów po Tęgospusta, a narrator tłumaczy, że olbrzym Hurtal przetrwał potop, jadąc okrakiem na arce.

Gargantua, mając pięćset dwadzieścia cztery lata, ma z żoną Badebek, córką króla Amaurotów w Utopii, syna tak wielkiego, że matka umiera przy porodzie. Panuje wtedy straszna susza, ziemia poci się słoną wodą, a dziecko dostaje imię od greckiego słowa wszystko i arabskiego spragniony. Zanim się urodzi, z łona matki wychodzą muły objuczone solą, dromadery z szynkami i wielbłądy z wędzonką, a samo niemowlę jest kosmate jak niedźwiedź. Gargantua nie wie, czy płakać po żonie, czy cieszyć się z syna, więc na przemian szlocha i chichocze, wreszcie postanawia raczej pić niż płakać i układa nagrobek.

Niemowlę wysysa mleko tysięcy krów, wyżera krowie wymiona i pół brzucha, połyka niedźwiedzia, więc przykuwa się je łańcuchami do kołyski. Gdy w czasie uczty nikt o nim nie pamięta, wyrywa się z kołyską na plecach i przychodzi do sali biesiadnej; ojciec każe uwolnić go z więzów.

Pantagruel rośnie i zostaje wysłany na studia. W Poitiers ustawia na słupach wielki głaz, by studenci mieli gdzie biesiadować, potem objeżdża uniwersytety Francji: w Tuluzie palą nauczycieli, w Montpellier medycy cuchną lewatywą, w Awinionie wpada w amory, w Bourges studiuje prawo i mówi, że Pandekty to piękna złota suknia wyhaftowana łajnem komentarzy, a w Orleanie studenci uczą go głównie gry w piłkę. Pod Orleanem spotyka studenta z Limousin, który mówi zlatynizowanym żargonem, by uchodzić za paryżanina; Pantagruel chwyta go za gardło, a ten od razu zaczyna krzyczeć w swojej mowie. Narrator wyprowadza stąd naukę, że należy mówić zwyczajnym językiem i unikać wyszukanych słów.

Pantagruel podnosi małym palcem dzwon zakopany pod Orleanem, w St. Anianie, potem przybywa do Paryża i ogląda bibliotekę klasztoru św. Wiktora: narrator wylicza długą listę zmyślonych tytułów, które wyśmiewają scholastyczną teologię, prawo i kaznodziejów. Wtedy przychodzi list od Gargantui. Ojciec pisze, że w synu przetrwa jego obraz, ale musi on być także obrazem jego duszy. Wspomina, że za jego młodości czasy były ciemne, a teraz nauki odżyły, języki zmartwychwstały, kwitnie druk. Każe synowi uczyć się greki, łaciny, hebrajskiego, chaldejskiego i arabskiego, historii, geometrii, arytmetyki, muzyki i astronomii (ale nie astrologii), prawa, przyrody i medycyny, badać zwłoki i czytać Pismo Święte, by stał się otchłanią wiedzy. Przypomina jednak, że wiedza bez sumienia gubi duszę, i każe kochać Boga i bliźnich. List rozpala Pantagruela do nauki.

Za Paryżem Pantagruel spotyka obdartego, poranionego człowieka, w którym po twarzy poznaje kogoś dobrze urodzonego. Zapytany, kim jest, ten odpowiada po niemiecku, włosku, angielsku, baskijsku, holendersku, hiszpańsku, duńsku, hebrajsku, grecku i łacinie, przeplatając je trzema zmyślonymi językami, aż wreszcie przyznaje, że jego językiem ojczystym jest francuski, bo pochodzi z Turenii. To Panurg, który wraca z tureckiej niewoli i przede wszystkim chce jeść. Pantagruel od pierwszego wejrzenia pokochał go i bierze do swego towarzystwa na zawsze.

Pantagruel ogłasza w Paryżu tysiące tez i w publicznych dysputach pokonuje wszystkich profesorów i teologów Sorbony. Gdy najwyższe sądy Francji od wielu tygodni nie umieją rozstrzygnąć zawiłego procesu panów Pocałuja i Powąchaja, uczony Dukiet radzi zwrócić się do niego. Pantagruel każe spalić stosy akt i wyśmiewa średniowiecznych komentatorów prawa, którzy nie znali greki ani dobrej łaciny: chce wysłuchać stron osobiście. Obaj szlachcice wygłaszają długie mowy, złożone niemal z samych niedorzeczności, a Pantagruel odpowiada wyrokiem równie bezsensownym. Obie strony odchodzą zadowolone, co według narratora nie zdarzyło się od czasu potopu, a uczeni mdleją z podziwu.

Pantagruel odmawia urzędów, którymi chcą go nagrodzić, bo zbyt wiele w nich niewoli. Panurg opowiada przy winie, jak uciekł z niewoli tureckiej: Turcy nadziali go słoniną i piekli na rożnie, a on, gdy kucharz zasnął, podpalił dom, zabił swego pana baszę i uciekł, rzucając psom swoją słoninę, a w mieście spłonęły tysiące domów. Gdy Pantagruel przypomina, że Spartanie nie potrzebowali murów, bo ich murem byli obywatele, Panurg proponuje zbudować tanie mury Paryża z części ciała paryskich kobiet i opowiada sprośną bajkę o lwie, lisie i starej babie.

Narrator opisuje Panurga: ma około trzydziestu pięciu lat, jest szczupły i przystojny, ale cierpi na chroniczny brak pieniędzy, a zna sześćdziesiąt trzy sposoby ich zdobywania, z których najuczciwszy to kradzież. Jest nicponiem, oszustem, opojem i dziewkarzem, a mimo to, jak mówi narrator, duszą najzacniejszą na świecie. Płata figle strażom i teologom Sorbony, w kaftanie ma ponad dwadzieścia sześć kieszonek z narzędziami psot: proszkiem do swędzenia, pchłami, igłami, wytrychem. Opowiada narratorowi, jak przy kupowaniu odpustów wybiera z tacek więcej, niż daje, tłumacząc to łaciną przekupniów odpustów, jak za te pieniądze wydaje za mąż stare kobiety i jakie absurdalne procesy toczy w Paryżu. Wydawać pieniądze umie na dwieście czternaście sposobów.

Do Paryża przyjeżdża uczony Anglik Taumastes, który chce dysputować z Pantagruelem bez słów, na znaki. Pantagruel całą noc nie śpi, rozmyślając nad księgami o znakach, więc Panurg bierze dysputę na siebie. Przed tłumem uczonych odpowiada na gesty Anglika gestami coraz bardziej nieprzyzwoitymi, a ten poci się, drży i w końcu ogłasza, że uczeń Pantagruela odsłonił mu otchłanie wiedzy. Patrzący nic z tych znaków nie pojmują, a narrator ich nie wyjaśnia, odsyłając do księgi, którą Taumastes wydał o tym w Londynie.

Sławny Panurg zaleca się bez ogródek do jednej z najznamienitszych dam Paryża, obiecując jej klejnoty, których nie ma. Gdy ta stanowczo go odprawia, na święto Bożego Ciała obsypuje jej suknię specyfikiem z suki w cieczce: obsikują ją wszystkie psy w kościele, a na procesji ponad sześćset tysięcy psów.

Pantagruel dowiaduje się, że jego ojciec został przeniesiony do krainy wróżek, a Dipsodzi najechali Utopię i oblegają miasto Amaurotów. Wyjeżdża z Paryża bez pożegnania, a po drodze Panurg tłumaczy mu sprośną anegdotą, czemu mile we Francji są krótkie. Dama z Paryża przysyła mu list bez słów i pierścień z fałszywym diamentem z hebrajskim napisem „czemuś mnie opuścił”; Pantagruel smuci się, ale Epistemon przypomina mu Eneasza i Dydonę, i żeglują do Utopii dookoła Afryki. Tam Panurg, Epistemon, Eustenes i Karpalim chwalą się swymi talentami, a Panurg sprytem z linami i prochem pali jeźdźców wroga; z sześciuset sześćdziesięciu uchodzi jeden, tego Karpalim dopada i bierze do niewoli.

Karpalim łapie w biegu łanię i chwyta rękami mnóstwo ptactwa, a jeniec, ustanowiony kuchcikiem, pomaga piec zwierzynę przy ogniu, w którym płoną pokonani jeźdźcy. Jeniec opowiada, że w armii króla Dipsodów, Anarcha, jest trzystu olbrzymów uzbrojonych w ciosowe kamienie, a ich wodzem jest Wilkołak w zbroi z kowadeł. Na pamiątkę zwycięstwa Pantagruel stawia trofeum z broni, a Panurg drugie, z resztek uczty. Gdy Pantagruel pierdnie, z jego wiatrów rodzą się karły, które osiedla na wyspie; Panurg kładzie kij na dwóch szklankach z wodą i każe Eustenesowi go przełamać, nie rozlewając ani kropli, by pokazać, jak łatwo będzie rozbić wroga.

Pantagruel wypuszcza jeńca i każe mu powiedzieć Anarchowi, że ma ogromną flotę; daje mu też konfitury z piekących przypraw. Król i jego dowódcy, piekąc się w gardłach od konfitur, piją bez końca, za nimi całe wojsko, i wszyscy zasypiają pijani. Nocą Karpalim podpala obóz i proch, Pantagruel sypie śpiącym sól do otwartych ust, a potem po napoju Panurga zalewa obóz potopem moczu. Przed walką z Wilkołakiem modli się do Boga i ślubuje, że jeśli zwycięży, każe głosić Ewangelię w jej czystości i wytępi nadużycia obłudników; z nieba odpowiada głos: czyń tak, a zwyciężysz. Pantagruel powala Wilkołaka kopnięciem w brzuch, a potem chwyta go za nogi i kosi nim olbrzymów jak kosą, a leżących dobijają Panurg, Karpalim i Eustenes; Wilkołak traci przy tym głowę.

Po bitwie okazuje się, że Epistemon zginął i trzyma w rękach własną głowę. Panurg przypina mu ją szpilkami, smaruje maścią i wskrzesza go. Epistemon opowiada, co widział w piekle i na Polach Elizejskich: możni tego świata wykonują tam podłe zajęcia – Aleksander Wielki łata portki, Cyceron jest kominiarzem, papieże myją garnki i łapią szczury, rycerze Okrągłego Stołu wiosłują na rzekach Hadesu – a filozofowie i ubodzy żyją jak panowie: Diogenes w purpurze bije Aleksandra kijem, Epiktet hula w altance.

Mieszkańcy Amaurotów witają Pantagruela triumfalnie, a on prowadzi ich jako osadników na podbój kraju Dipsodów. Panurg robi z króla Anarcha ulicznego sprzedawcę sosu, mówiąc, że królowie umieją tylko gnębić poddanych i wywoływać wojny, i żeni go ze starą kobietą, która go potem bije. Gdy na wojsko spada deszcz, Pantagruel osłania je językiem. Narrator, Alkofrybas, wchodzi mu do ust i znajduje tam cały świat – według chłopa wcale nie nowy, tylko dawniejszy od naszego: chłopa sadzącego kapustę, miasta, zarazę wywołaną cuchnącym oddechem, krainy po obu stronach zębów; przekonuje się, że połowa świata nie wie, jak żyje druga połowa. Na koniec Pantagruel daje mu kasztelanię Kapuścianą.

Pantagruel choruje na żołądek; ciepły mocz olbrzyma ma tłumaczyć istnienie gorących źródeł, a żeby oczyścić mu żołądek, ludzie z latarnią, pikami, łopatami i szczotkami wchodzą do niego w mosiężnych kulach połkniętych jak pigułki. Narrator kończy księgę zapowiedzią dalszych przygód i radą: jeśli chcecie być pantagruelistami, żyjcie w pokoju i weselu i nie ufajcie obłudnikom, którzy podglądają przez szparki.

Trzecią księgę, wydaną już pod nazwiskiem autora, poprzedza królewski przywilej drukarski z 1545 roku. W przedmowie narrator przypomina Diogenesa: gdy Koryntianie gorączkowo szykowali się do obrony przed Filipem Macedońskim, filozof, nie chcąc być bezczynny, toczył swoją beczkę z góry w dolinę i z powrotem pod górę. Tak i on, nie mogąc walczyć ani budować umocnień, otwiera swoją beczkę – książkę – i częstuje nią każdego, kto ma ochotę, przeganiając obłudników kijem Diogenesa.

Pantagruel przesiedla miliardy Utopijczyków do podbitej Dipsodii, a narrator wywodzi, że świeżo zdobyte kraje utrzymuje się nie łupiestwem i żelazną ręką, lecz dobrocią, sprawiedliwością i darowaniem dawnych win. Panurg dostaje kasztelanię Salmigondu i w dwa tygodnie przepuszcza dochód z trzech lat na uczty, pieniądze bierze z góry i zjada zboże na pniu. Pantagruel się nie gniewa, bo każdą rzecz bierze z dobrej strony, i tylko łagodnie upomina przyjaciela.

Zapytany, kiedy spłaci długi, Panurg wygłasza wielką pochwałę dłużników i wierzycieli. Wierzyciel modli się o zdrowie dłużnika, a długi są spoiwem nieba i ziemi: świat bez pożyczek byłby chaosem, w którym gwiazdy zeszłyby z torów, a człowiek stałby się człowiekowi wilkiem, ciało bez wzajemnego użyczania obumarłoby, a świat, w którym każdy pożycza i jest winien, byłby złotym wiekiem miłości bliźniego. Pantagruel odpowiada, że długi i kłamstwo chodzą w parze, pożyczać godzi się tylko w potrzebie, i odpuszcza Panurgowi przeszłość, tak że ten wychodzi z długów. Rozmawiają jeszcze o tym, czemu nowożeńcy są zwolnieni z wojska w pierwszym roku małżeństwa.

Panurg przekłuwa sobie ucho, zawiesza w nim kolczyk z pchłą, porzuca wspaniały saczek u pludrów, wkłada długą szatę z grubego płótna i oznajmia, że chce się ożenić. Pyta Pantagruela o radę, ale co powie, to dodaje kolejne „ale”: że samotny człowiek jest nieszczęśliwy, że żona może go zdradzać, bić, okradać. Pantagruel za każdym razem odpowiada zgodnie z ostatnim zdaniem Panurga – żeń się, nie żeń się – aż wreszcie mówi, że w małżeństwie trzeba się zdać na los z zawiązanymi oczyma i polecić resztę Bogu. Tak zaczyna się wielka podróż po radach, która wypełnia niemal całą księgę.

Najpierw Pantagruel proponuje wróżbę z dzieł Wergiliusza otwieranych na chybił trafił i ilustruje ją słynnymi przykładami z dziejów. Odrzuca wróżenie z rzutu kości jako dzieło diabła, pozwala jednak kośćmi wybrać numer wersu. Trzy wylosowane wersy Pantagruel odczytuje jako zapowiedź, że żona przyprawi Panurgowi rogi, będzie go biła i okradała. Panurg tłumaczy każdy wers na swoją korzyść. Potem śni po lekkiej kolacji: we śnie piękna żona robi mu na czole rożki, a on budzi się wzburzony; Pantagruel widzi w tym tę samą przepowiednię, Panurg rogi obfitości.

Głodny po śnie Panurg ciągnie towarzyszy na śniadanie. Brat Jan objaśnia klasztorną kabałę solonej wołowiny, którą mnisi gotują tym dłużej, im więcej lekcji ma jutrznia, a Epistemon przypomina bajkę Ezopa o dwóch sakwach: w przedniej nosimy cudze wady i nieszczęścia, w tylnej własne, których nie widzimy. Potem Panurg z Epistemonem idą do Sybilli Panzuckiej, starej wiedźmy z zadymionej lepianki. Za złoto i jedzenie odprawia ona dziwaczne obrzędy z wrzecionami, fartuchem na głowie i palonym wawrzynem, pisze wróżbę na ośmiu liściach figi i rzuca je na wiatr, a na koniec pokazuje gościom gołe pośladki. Wiersze z liści znów mówią o zdradzie, ciąży nie od męża i biciu, a Panurg znów czyta je odwrotnie.

Następnie radzi się głuchoniemego od urodzenia Nazdekabra, bo wyrocznie dawane znakami uchodziły za najpewniejsze. Niemowa pokazuje, że Panurg się ożeni, ale kicha w lewo, a jego dalsze znaki Pantagruel wykłada jako zapowiedź rogów, bicia i okradzenia; Panurg wściekle się gniewa. Umierający stary poeta Mruczysław, bo konający podobno widzą przyszłość, pisze Panurgowi wiersz, który mówi: bierz ją albo nie bierz, jak chcesz, i dodaje, że tego dnia z trudem wypędził z domu chmarę szpetnych czarnych, szarych i białych stworzeń; Panurg dopatruje się w nich zakonników żebrzących i bierze starca za heretyka. Epistemon nie umie rozstrzygnąć sprawy i odradza dawne wyrocznie, które zamilkły od przyjścia Chrystusa. Astrolog Her Trippa, który przepowiada wszystkie rzeczy przyszłe, a nie widział, że żona go zdradza, od razu ogłasza Panurga rogaczem, a potem wylicza dziesiątki rodzajów wróżb; ten go wyklina.

Brat Jan radzi Panurgowi ożenić się natychmiast, bo koniec świata blisko, i każe mu posłuchać dzwonów, które Panurgowi najpierw dzwonią „żeń się”, a gdy słychać je bliżej, „nie żeń się”. Gdy Panurg wyznaje lęk przed rogami, mnich podsuwa mu pierścień jubilera Hansa Karwela: we śnie diabeł włożył zazdrosnemu mężowi na palec pierścień, z którym żona nie zdradzi go bez jego wiedzy i zgody, a ten, obudziwszy się, odkrył, że to jego palec w ciele żony.

Pantagruel zwołuje na obiad przedstawicieli trzech zawodów, które opiekują się duszą, ciałem i majątkiem: teologa Hipotadesa, lekarza Gałeczkę i prawnika Pletewkę, a do kompletu filozofa Wiatraczka; Pletewka nie przybywa, bo wezwano go przed trybunał. Panurg kpi, że teologowie są w większości heretykami, lekarze nie biorą lekarstw, a adwokaci nigdy się ze sobą nie procesują. Teolog radzi mu ożenić się, skoro nie ma daru wstrzemięźliwości, i zapewnia, że żona nie zdradzi go, jeśli taka będzie wola Boża – Panurg nie znosi tego „jeśli” – a potem, że nie zdradzi, jeśli wybierze ją z dobrego domu.

Lekarz wylicza pięć sposobów poskromienia pożądliwości – nadmiar wina, zioła, ciężka praca, wytężona nauka i samo spełnienie – i radzi się ożenić, ale ostrzega, że każdy żonaty może zostać rogaczem, bo natura kobiety jest niestała. Na rogi przytacza bajkę o bogu Porożu, któremu Jowisz oddał władzę nad żonatymi i święto wspólne z boginią Zazdrością: Poroż nawiedza tylko tych mężów, którzy czczą go podejrzliwością i szpiegowaniem żon. Pozostali opowiadają przykłady, że kobiety pragną tego, co zakazane: zakonnice, którym papież dał do przechowania szkatułkę, otworzyły ją natychmiast i wypuściły ptaszka. Gdy przychodzi Gargantua, filozof-sceptyk Wiatraczek odpowiada na każde pytanie wykrętnie: i tak, i nie, może, nie wiem. Panurg nie może go niczym przyłapać, a Gargantua mówi, że łatwiej złapać lwa za czuprynę niż takiego filozofa za słowo. Pantagruel radzi więc Panurgowi poradzić się błazna.

Panurg i Pantagruel prześcigają się w wyliczaniu przydomków królewskiego błazna Trybuleta, a Karpalim jedzie po niego do Blois. Tymczasem Pantagruel jedzie do Myrlingii, gdzie trybunał wezwał starego sędziego Pletewkę. Pletewka sądzi od ponad czterdziestu lat, z odwołań od jego wyroków żadnego nie uchylono, a teraz po raz pierwszy wydał wyrok uznany za niesprawiedliwy. Tłumaczy się, że na starość gorzej widzi i mógł wziąć cztery oczka na kostce za pięć: wszystkie sprawy rozstrzyga bowiem rzutem kości, a każde zdanie podpiera stosem łacińskich przypisów prawniczych.

Wyjaśnia, że czyta akta tylko dla formy, dla ruchu i dlatego, że proces musi dojrzeć jak owoc. Opowiada o chłopie Piotrze Jendorze, który godził wszystkie spory, bo brał się do nich dopiero wtedy, gdy strony wyczerpały pieniądze i szukały wyjścia z twarzą, podczas gdy jego syn zabierał się do sporów zbyt wcześnie i tylko je podsycał. Proces porównuje do niedźwiadka, którego dopiero matka wylizuje do kształtu: tak urzędnicy sądowi, wysysając sakiewki stron, dorabiają procesowi członki. Prezydent Moczygęba prosi Pantagruela o rozstrzygnięcie; ten wstawia się za starcem z uwagi na jego wiek i prostoduszność i prosi o łaskę pod dwoma warunkami: krzywda strony ma zostać naprawiona, a sędziemu trzeba dać do pomocy młodszego doradcę. W drodze powrotnej przyjaciele zastanawiają się, czemu losowane wyroki tyle lat wypadały trafnie. Epistemon przypisuje to łasce niebios, zjednanej prostodusznością sędziego, i dodaje, że los nie osądziłby gorzej niż sędziowie chciwi i przekupni.

Trybulet przypływa z Blois. Panurg wręcza mu podarki: nadmuchany świński pęcherz z grochem w środku, złocony drewniany rapier, ładownicę ze skorupy żółwia, flaszę wina i jabłka. Błazen wypija wino, a gdy Panurg wykłada mu swoją sprawę, wali go pięścią w żebra, wkłada mu do rąk pustą butelkę, łaskocze go pęcherzem pod nosem i mówi tylko, potrząsając głową: „Huź, huź, błaźnie opętany, strzeż się mnicha, kobzo Buzanceńska”. Potem nie powie już ani słowa.

Pantagruel odczytuje to tak jak wszystkie poprzednie wróżby: żona zdradzi Panurga z jakimś mnichem i będzie pusta i hałaśliwa jak kobza. Panurg znów tłumaczy wszystko na swoją korzyść, a przy tym przyznaje, że cały świat jest szalony. Najważniejsza wydaje mu się pusta butelka: błazen odsyła go do wyroczni Boskiej Flaszy. Postanawiają więc wyruszyć do niej przez morza. Pantagruel prosi ojca o pozwolenie. Gargantua chętnie się zgadza, pyta jednak syna, czy i on myśli o ożenku. Pantagruel odpowiada, że nigdy nie wziąłby żony bez woli ojca. Ojciec chwali go i wygłasza gwałtowną mowę przeciw prawu, które pozwala zawierać małżeństwa bez wiedzy rodziców, za błogosławieństwem samego duchownego: przybłęda może wtedy uprowadzić dziewczynę z dobrego domu, a zrozpaczeni rodzice, zastraszeni zabobonem, nie śmieją się sprzeciwić. Zapowiada, że sam znajdzie synowi żonę, i otwiera przed wyprawą swój skarbiec i arsenał.

Wyprawa zbiera się w porcie Talassa, a Pantagruel każe załadować na statki mnóstwo ziela zwanego pantagruelion. Ostatnie rozdziały księgi to uczony wykład o tej roślinie: opis korzenia, łodygi, liści i nasion, sposób, w jaki się ją moczy, suszy i oddziela włókna, i wyliczenie pożytków. Z opisu łatwo poznać konopie, choć narrator ani razu tak ich nie nazywa. Z ziela robi się liny, żagle, worki, sieci, ubrania i papier; dzięki niemu statki płyną po morzach, ludzie poznają dalekie kraje, a bez niego zginęłyby archiwa i sztuka drukarska. Narrator żartuje też z jego ciemnej strony: skazańcy, którym zakłada się na szyję zrobiony z niego stryczek, skarżą się, że to Pantagruel trzyma ich za gardło.

Rozdział 51 kończy się zachwytem nad ludzkim sprytem: dzięki pantagruelionowi ludzie dotarli tam, gdzie wcześniej nie sięgali, a bogowie zaczynają się obawiać, że dzieci Pantagruela wynajdą ziele, dzięki któremu ludzie dotrą kiedyś aż do nieba. Ostatni rozdział opisuje jeszcze odmianę ziela, której nie ima się ogień, a księgę zamyka wiersz na chwałę Francji, która rodzi pantagruelion. Ta księga pochwały wynalazków i żeglugi otwiera drogę do następnych: odtąd powieść staje się opowieścią o podróży morskiej.

Czwartą księgę otwierają dawna przedmowa z wcześniejszego, krótszego wydania i list do kardynała Odeta de Châtillon, opiekuna autora, datowany w Paryżu 28 stycznia 1552 roku. Rabelais pisze w nim, że lekarz powinien chorych rozweselać, że jego książki pocieszały cierpiących i że oszczercy zarzucali im herezję, aż król Franciszek I, a potem Henryk II, wzięli je w obronę. W nowej przedmowie, „Do łaskawych czytelników”, opowiada historię biednego drwala Jąderka, który zgubił siekierę i tak długo wołał do Jowisza, że bogowie zajęli się nią na Olimpie. Merkury rzuca mu pod nogi trzy siekiery: złotą, srebrną i jego własną. Jąderko wybiera swoją i za tę skromność dostaje wszystkie trzy, a okoliczni chłopi i szlachetkowie, którzy potem umyślnie gubią siekiery i sięgają po złote, tracą głowy. Morał prologu brzmi: bądźcie umiarkowani w życzeniach.

W czerwcu Pantagruel z przyjaciółmi wypływa z Talassy. Każdy statek ma na rufie godło – latarnię, puchar, dzban – a wszystkie wiozą zapas pantagruelionu. Po modlitwie, psalmie i biesiadzie z mieszkańcami portu flota rusza drogą wytyczoną przez sternika Kubę Brajera i podróżnika Ksenomanesa: nie wokół Afryki jak Portugalczycy, lecz północą, ku Indiom górnym, w pobliże Kataju, gdzie leży wyrocznia Boskiej Flaszy. Na wyspie Medamothi, pełnej osobliwości, każdy kupuje coś dziwnego: Epistemon obraz z ideami Platona i atomami Epikura, Pantagruel arras z dziejami Achillesa, jednorożce i taranta, zwierzę zmieniające barwę. Przypływa giermek Malikorn z listem od Gargantui, a Pantagruel puszcza z powrotem gołębia z białą wstążką, znakiem, że wszystko dobrze, i odpisuje ojcu, posyłając mu zakupione dziwy.

Na morzu spotykają statek kupców wracających z kraju Latarników. Kupiec Jendorek kpi z Panurga, który nosi okulary na czapce i nie ma saczka u spodni, że wygląda na rogacza. Panurg udaje zgodę i prosi, by sprzedał mu jednego barana. Kupiec długo zachwala swoje stado i wreszcie żąda za sztukę ogromnej ceny. Panurg płaci, wybiera ze stada pięknego, dużego tryka i wrzuca go do morza. Wszystkie barany skaczą za nim jeden po drugim, a kupiec i pasterze, którzy próbują je zatrzymać, giną w falach razem ze stadem. Brat Jan wytyka Panurgowi, że zemsta należy do Boga.

Na wyspie Krewniaczej wszyscy są ze sobą spokrewnieni, ale nikt nie jest nikomu ojcem ani bratem: ludzie nazywają się nawzajem jak pary rzeczy – flądra i sztokfisz, kabza i dukat, siekierka i drzewce – co wywołuje lawinę sprośnych żartów. Na wyspie Szeli król Panigon wita podróżnych, a brat Jan, zamiast całować damy, idzie prosto do kuchni; stąd rozmowa o tym, czemu mnichów zawsze spotyka się w kuchni. Potem flota mija Prokurację, kraj Pozwańców, którzy żyją z tego, że ich biją: ktoś, kto chce dokuczyć szlachcicowi, wysyła doń Pozwańca z pozwem, a gdy szlachcic go poturbuje, Pozwaniec ciągnie go do sądu po odszkodowanie. Panurg opowiada, jak pan Buś, gdy zjawił się u niego Pozwaniec, urządził udawane wesele, na którym goście mieli sobie rozdawać „pamiątki weselne”, czyli kuksańce, „wedle obyczaju przestrzeganego przy zrękowinach”, a Pozwańcowi nie szczędzić pięści: Pozwaniec wrócił na swoją wyspę pocętkowany jak tygrys, a mimo to bardzo rad z pana Busia.

Brat Jan sprawdza naturę Pozwańców: woła, kto chce zarobić dwadzieścia talarów za porządne lanie, i cały tłum zgłasza się z radością; mnich wybiera jednego i obija go tak, że zdaje się, iż go zatłucze, a ten, dostawszy talary, zrywa się wesoły; pozostali zazdroszczą wybrańcowi. Na wyspach Tohu i Bohu podróżni nie znajdują nic do jedzenia, bo olbrzym Nosodmuch, który żywił się wiatrakami, pożarł wszystkie garnki i patelnie; w końcu udławił się podpłomykiem na świeżym maśle, prosto z pieca, który jadł z polecenia lekarzy.

Następnego dnia mijają okręty pełne mnichów płynących na sobór, a zaraz potem rozpętuje się straszliwa burza. Pantagruel się modli, a potem trzyma ster, brat Jan rozbiera się do kaftana i pracuje z marynarzami, klnąc na czym świat stoi, Epistemon trzyma linę tak, że okalecza sobie dłoń. Panurg siedzi przycupnięty na pokładzie, wymiotując i płacząc, wzywa wszystkich świętych, ślubuje pielgrzymki i kaplicę, przekonuje brata Jana, że przeklinać to grzech, myśli o testamencie i wzdycha, że szczęśliwi są ci, którzy sadzą kapustę, bo zawsze stoją jedną nogą na lądzie. Gdy burza cichnie i widać ląd, Panurg nagle odzyskuje odwagę, chce pomagać przy linach, zapewnia, że wcale się nie bał, i wypomina bratu Janowi bezczynność. Epistemon zaś tłumaczy, że trzeba prosić Boga, ale i samemu ze wszystkich sił się starać. Mnich odpowiada mu, że nie ma czego się bać na morzu, bo jemu pisana jest śmierć na szubienicy albo na stosie.

Po burzy przybijają do wyspy Makreonów, gdzie stary Makrob, przełożony miejscowych, wyjaśnia, że w tutejszym lesie mieszkają duchy i bohaterowie, którzy się zestarzeli. Gdy umiera któryś z nich, na morzu zrywają się burze, a jego zgon zapowiadają znaki na niebie; podróżni wpadli w taką właśnie burzę, bo poprzedniego dnia jeden z nich musiał umrzeć. Pantagruel porównuje wielkie dusze do świecy: póki płonie, oświetla i cieszy wszystkich wokoło, a gdy zgaśnie, dymi i szkodzi. Epistemon przywołuje śmierć Wilhelma Dubiela, pana Langeńskiego, dzielnego i uczonego rycerza, po której Francja straciła dawne szczęście, a Pantagruel opowiada o znakach poprzedzających jego zgon.

Potem Pantagruel przytacza historię sternika Thamousa: na okręcie płynącym obok wyspy Paksos głos z lądu kazał mu ogłosić, że wielki Pan umarł, a gdy to zrobił, z ziemi dobiegły jęki i lamenty wielu głosów. Uczeni cesarza Tyberiusza uznali, że chodziło o syna Merkurego i Penelopy. Pantagruel odnosi tę śmierć do Chrystusa, wielkiego Pasterza, bo greckie słowo „Pan” znaczy „wszystko”, a On jest dla wiernych wszystkim. Gdy kończy mówić, milknie i płacze, a narrator zapewnia, że łzy były wielkie jak strusie jaja. Ta chwila powagi pośród żartów pokazuje, że w powieści śmiech sąsiaduje z prawdziwą pobożnością.

Flota mija wyspę Ścichapęków, gdzie panuje król Popielec. Ksenomanes odradza lądowanie i opisuje władcę: żarłoka śledzi i ślimaków, płaczliwego nabożnisia obwieszonego odpustami, który nie bywa na weselach. Potem z całą powagą wylicza jego narządy wewnętrzne i zewnętrzne, każdy porównując do jakiejś rzeczy, i jego dziwaczne obyczaje: Popielec to uosobienie Wielkiego Postu. W pobliżu Wyspy Dzikiej na statki rusza potworny wieloryb Physeter, wyrzucający wodę jak wodospad. Panurg umiera ze strachu, a Pantagruel zabija potwora celnymi rzutami oszczepów.

Na Wyspie Dzikiej mieszkają Kiełbaski, odwieczne nieprzyjaciółki Popielca. Wzięły przybyszów za jego wojsko i gotują zasadzkę. Pantagruel zwołuje radę, a narrator przekonuje czytelników, że nie należy lekceważyć kiełbasek, bo i wąż, który kusił Ewę, był kształtu kiełbaski. Brat Jan buduje wielką machinę oblężniczą, Maciorę, i ukrywa w niej zastęp kucharzy z rożnami i patelniami. Gdy Gymnastes ogłasza, że są lennikami Tłustego Wtorku, dawnego sprzymierzeńca Kiełbasek (niektórzy mówią, że się przejęzyczył), gruby serdelek rzuca mu się do gardła i zaczyna się bitwa. Kucharze wyskakują z Maciory i wycinają Kiełbaski, aż nadlatuje skrzydlata świnia: Kiełbaski klękają przed nią, a ona zrzuca na pole mnóstwo musztardy. Królowa Niphleseth przeprasza: wojna wybuchła przez fałszywy meldunek szpiegów. Pantagruel jej przebacza i daje w podarku nożyk, a królowa wyjaśnia, że świnia to Idea Mięsopusta, ich opiekuńcze bóstwo, której musztarda leczy rannych.

Na wyspie Ruach ludzie żywią się wyłącznie wiatrem: biedni wachlarzami, bogaci wiatrakami. Ich przełożony skarży się, że mały deszczyk potrafi zabrać ze stołu cały dobry wiatr, a co wiosnę przybywa olbrzym, który zjada im wiatraki; Pantagruel uspokaja go, że połykacz wiatraków już nie żyje. Wyspa Papfigów jest zrujnowana: jeden z jej mieszkańców pokazał kiedyś figę portretowi papieża, a za to Papimani najechali ich i wymordowali mężczyzn. Podróżni słyszą historię chłopa, który dzierżawił pole od diabła. Diabeł wybrał to, co wyrośnie pod ziemią, i dostał słomę z korzeniami, a chłop zboże; w następnym roku diabeł wziął to, co nad ziemią, a chłop zasiał rzepę. Wreszcie diabeł wyzywa go na pojedynek w drapaniu. Żona chłopa pokazuje diabłu, podnosząc suknię, rzekomą ranę, którą mąż zadał jej jednym małym palcem, i ostrzega, że ostrzy sobie pazury u kowala; diabeł ucieka.

Na sąsiedniej wyspie Papimanów biskup Homenas wita gości, którzy widzieli papieża, i prowadzi ich do świątyni. Nad wejściem wisi spadła z nieba księga Dekretaliów, czyli papieskich rozporządzeń. Homenas pokazuje ukryty za kratą wizerunek papieża i przy obiedzie wygłasza pochwałę Dekretaliów: przypisuje im cuda. Panurg, brat Jan i inni towarzysze dworują sobie z ich mocy, opowiadając, jak kartki z Dekretaliów przynosiły pecha każdemu, kto użył ich do czegoś świeckiego, a Homenas w każdej historii widzi cud i karę bożą. Gdy Epistemon wylicza, że Dekretalia ciągną co roku z Francji do Rzymu czterysta tysięcy dukatów i więcej, Homenas uznaje to za mało. Na koniec uczty Homenas daje gościom gruszki, które Pantagruel nazywa chrześcijankami, bo nigdzie nie widział lepszych chrześcijan niż Papimani.

Na pełnym morzu Pantagruel słyszy w powietrzu głosy, choć nikogo nie widać. Panurg chce uciekać, a Pantagruel przypomina zdanie Antyfanesa, że nauka Platona przypomina słowa, które w czasie mrozu zamarzają i dopiero później tają. Sternik wyjaśnia, że na granicy morza lodowatego toczyła się zimą wielka bitwa i zamarzły w powietrzu krzyki, łoskot oręża i rżenie koni; teraz, gdy przyszło ocieplenie, odtajają. Pantagruel rzuca na pokład garście zamarzniętych słów, kolorowych jak cukierki: topnieją w dłoniach i wydają dźwięki, także wystrzał z działa i kilka sprośnych słów. Narrator chciał zachować kilka sprośnych słów w oliwie, ale Pantagruel mówi, że szkoda robić zapasy czegoś, czego nigdy nie brakuje.

Na stromej wyspie panuje Jegomość Gaster, czyli Brzuch, pierwszy mistrz wszystkich sztuk. Wszystko na świecie dzieje się dla niego: ludzie i zwierzęta uczą się, pracują i walczą dlatego, że muszą jeść, a z jego woli kruki i sroki uczą się mówić ludzką mową. Na jego dworze żyją Gastrolatrzy, którzy czczą go jak boga, noszą w procesji brzydki posążek Manduka i składają mu ofiary z niezliczonych potraw, wyliczonych przez narratora na wielu stronach. Pantagruel się nimi brzydzi, a sam Gaster zapewnia, że nie jest bogiem, i odsyła swoich czcicieli do nocnika, by rozważyli, jaka boskość tkwi w jego wydzielinach. Potem Pantagruel podziwia wynalazki, do których głód zmusił człowieka: uprawę zboża, młyny, wozy i statki, miasta i fortece, a nawet armaty i sposób, by kula zawróciła ku temu, kto ją wystrzelił.

Przy wyspie Chaneph wiatr ustaje i statki stoją w miejscu. Wszyscy się nudzą i każdy, jak w scholastycznej dyspucie, zadaje Pantagruelowi pytanie: jak spędzić czas w ciszy, co jest lekarstwem na nudę, jak powstrzymać ziewanie. Pantagruel odpowiada na wszystkie naraz, że głodny żołądek nie ma uszu, i każe podać obiad. Zanim dochodzą do deseru, zrywa się wiatr i pytania rozwiązują się same. Potem towarzysze dowcipkują między innymi o tym, gdzie w hierarchii jadowitych zwierząt umieścić przyszłą żonę Panurga.

Gdy mijają wyspę złodziei, brat Jan chce lądować i dać łotrom nauczkę, Panurg chowa się ze strachu pod pokładem między okruchy chleba, a Pantagruel słucha wewnętrznego głosu, który odradza lądowanie, jak demon Sokratesa. Dla żartu brat Jan proponuje dać ognia z działa, by pozdrowić Muzy na pobliskiej górze Antyparnasu, a za okrętem Pantagruela strzelają też inne statki. Na huk wystrzałów Panurg wypada spod pokładu w koszuli, z jedną tylko nogą w pludrach, zabrudzony ze strachu, z wielkim kotem Sadłożrejem wczepionym w nogawkę, bo myślał, że złapał diabła. Pantagruel śmieje się i każe mu się umyć i przebrać, a Panurg zapewnia, że wcale się nie bał, i twierdzi, że jego nieczystości to „szafran hibernijski”. Księga kończy się jego okrzykiem: pijmy.

Piąta księga ukazała się po śmierci Rabelais'go i otwiera ją wierszyk pytający, czy autor naprawdę umarł, skoro wychodzi jego nowa książka. W prologu narrator zastanawia się, czemu ludzie mówią, że świat przestał być głupi, i zapowiada, że mądrości przybędzie, a do pijaków woła jak zwykle, żeby zrobili zapasy jego ksiąg i połykali je jak lekarstwo.

Po trzech dniach żeglugi podróżni słyszą z daleka nieustanne bicie dzwonów i śpiew: to Wyspa Dzwonna. Pustelnik z pobliskiej skałki każe im najpierw przez cztery dni pościć, bo trwa post Czterech Czasów, a Panurg żartuje, że to raczej czas Czterech Wiatrów, brat Jan zaś, że w gramatyce zna tylko trzy czasy. Odźwiernik wyspy, łysy staruszek o czerwonych policzkach, pokazuje im mieszkańców: ptaki w klatkach, które jedzą, piją i śpiewają jak ludzie, gdy zadzwoni się nad nimi dzwonem. Nazywają się Klergusy, Kapłanosy, Monachosy, Biskopsy i Kardynangi, a nad wszystkimi stoi jeden jedyny Papagos. Nie płodzą się jak inne ptaki – wyższe rodzą się z niższych bez obcowania cielesnego – a najniższe, Klergusy, przylatują z naszego świata, z krain zwanych Dzień-bez-chleba i Za-wiele-was-tu: szlacheckie rody, które mają za dużo dzieci, by podzielić między nie ojcowiznę, pozbywają się części z nich, zwykle kalek, a z Dnia-bez-chleba przybywają ci, którzy głodują, a nie chcą pracować. Przelatują też mieniące się barwami, owrzodzone ptaki zwane Komdorami, które według Odźwiernika mają w naszym świecie wiele sutych „Komdorii”.

Odźwiernik ugaszcza ich obficie dniami i nocami. Panurg opowiada bajkę o ośle, którego koń zaprosił do pańskiej stajni: osioł zachwyca się owsem, ale gdy słyszy, że konie, choć żyją tam jak królowie, nie śmieją z obawy przed kijem „wysunąć ani koniuszczka tego interesu”, woli wrócić do ostów na wolnym polu. Odźwiernik od razu rozumie aluzję i odpowiada, że tu Panurg nie znajdzie tego, czego szuka. Trzeciego dnia z trudem pokazuje im Papagosa w klatce, ostrzegając, by mówili cicho, bo z jego miski wypadają pioruny, burze i diabły.

Na wyspie Żeleźców na drzewach rosną siekiery, noże, piły i dłuta, a pod nimi rosną krzewy w kształcie drzewców pik, lanc i halabard, które dorastają do pasujących żeleźców i grotów; spadające ostrza wbijają się w ziele zwane pochwicą jak w pochwę. Na wyspie Kosterów pilot pokazuje dwie białe skały w kształcie sześcianów: kości do gry, które rozbiły więcej ludzi niż wszystkie Syrty, Charybdy, Scylle i otchłanie morza. Potem podróżni trafiają do Kaźni, gdzie władca Spaśnych Kotów, arcyksiążę Pazdur, każe ich uwięzić, bo ktoś z orszaku chciał sprzedać sierżantowi rogate kapelusze. Spaśne Koty, groźne bestie, które jedzą małe dzieci i pasą się na płytach marmuru, to obraz chciwego i okrutnego sądownictwa: przyznaje się tu do tego, czego się nie zrobiło, a co zdanie Pazdur potrząsa aksamitną sakiewką i powtarza „owo tedy”. Pazdur zadaje zagadkę o młodej dziewczynie, która bez męża poczęła czarne dziecię, a ono wygryzło jej dziurę w boku; Panurg wykłada ją jako czarnego robaczka, który wylęga się w białym ziarnie bobu i wygryza w nim dziurę, po czym rzuca na środek sali sakwę pełną dukatów. Koty natychmiast uznają, że „proces był bardzo dobry”, i wypuszczają gości. Brat Jan chce wracać i wygarbować Kotom skórę, ale narrator i Panurg mu to odradzają, a sługom żądającym napiwku mnich pokazuje miecz.

Na wyspie Apedeftów, czyli nieuków, urzędnicy o długich palcach i krogulczych pazurach mieszkają w wielkiej prasie: wyciskają w niej z dóbr, zamków i lasów płynne złoto, do ostatniej kropli. Na wyspie Bukłak mieszkańcy tyją przez lata, aż pękają, a sąsiedzi przychodzą na te „pękowiny” jak na wesele. Potem statek osiada na mieliźnie i dopiero podróżni wracający od królowej Kwinty pomagają go ściągnąć na głęboką wodę.

W królestwie Entelechii, którym rządzi królowa Kwinta-Essencja, a której prawdziwe imię, Entelechia, nadał podobno sam Arystoteles, chorzy czekają w galeriach pałacu podzieleni według chorób. Królowa leczy ich bez dotknięcia, grając każdemu na organach piosenkę stosowną do jego choroby, a jej dworzanie, Abstraktorzy i inni urzędnicy o wymyślnych tytułach, leczą w osobliwy sposób: jeden kiłę dotknięciem starego pantofla, inny febrę lisim ogonem przywiązanym do pasa, inny zubożałych szlachciców sakiewką z dziesięcioma tysiącami dukatów, inny suchotników, zamieniając ich na trzy miesiące w mnichów. Inni dworzanie wykonują zajęcia z przysłów: doją kozły do sita, łowią wiatr sieciami, myją głowy osłom bez marnowania mydła, piją, aż wyjdzie słońce. Królowa przyjmuje podróżnych łaskawie, podnosi ich do godności Abstraktorów, a przy wieczerzy podróżni widzą, jak spożywa potrawy, których nie gryzie.

Po wieczerzy odbywa się bal w kształcie turnieju: trzydzieści dwie osoby stają na wielkiej szachownicy z aksamitu i przy muzyce rozgrywają tańcem trzy partie szachów, a dwór śledzi je jak bitwy. Potem flota przybija do wyspy Chodów, gdzie drogi są żywymi istotami: wędrują same, a podróżny tylko na nie wchodzi i daje się zanieść do celu. Narrator rozpoznaje wielką drogę z Bourges, która ucieka przed woźnicami, a Pantagruel zauważa, że może właśnie tu ktoś odkrył, że to ziemia obraca się wokół osi, a nie niebo.

Na wyspie Trepków król prowadzi podróżnych do nowego klasztoru Braci Buczących, mnichów ubranych dziwacznie, z kapturami na twarzy i kulami u nóg. Panurg wypytuje jednego z braci o dziewczęta, a ten odpowiada za każdym razem jednym słowem: tam, sześć, sto, biel, blond, miód. Z tej rozmowy wychodzi na jaw, że najkrzepciej bracia grzeszą w marcu, a ten miesiąc wypada w poście. Epistemon i Pantagruel rozważają, czemu post sprzyja rozpuście, a Epistemon dodaje, że zniesieniu postu sprzeciwiliby się lekarze. Panurg chce zabrać zakonnika dla przyszłej żony jako błazna, na co Epistemon i brat Jan kpią, że z takim błaznem nie wymiga się od rogów.

W kraju Atłasowym wszystko jest utkane jak na gobelinie: zwierzęta, które opisywali starożytni, nosorożec i jednorożce, ryby i bogowie morscy, a w kącie Arystoteles z latarnią, który wszystko zapisuje. Owoce z jedwabiu nie dają się zjeść. Spotykają tu imćpana Podobno, ślepego i sparaliżowanego na nogi staruszka z siedmioma językami w ustach i uszami na całym ciele, otoczony słuchaczami, którzy po kilku godzinach mówią o całym świecie jak z książki. Jego uczniowie od młodości uczą się na świadków, a potem dostatnio żyją ze świadczenia w każdej sprawie na korzyść tego, kto więcej zapłaci, „na wiarę” pana Podobno. W końcu flota zawija do kraju Latarników, a ich królowa pozwala podróżnym wybrać jedną z najznaczniejszych latarni na przewodniczkę do wyroczni Boskiej Flaszy.

Wejście do świątyni prowadzi przez sklepienie malowane jak słynna piwnica w Chinon (u Boya: Szynion); narrator wywodzi żartobliwie, że Szynion, czyli Kainon, jest pierwszym miastem świata, bo założył je Kain. Marszałek dworu Flaszy, wielki Gąsior, wpuszcza podróżnych, a ci w świetle Latarni schodzą po marmurowych schodach głęboko pod ziemię; Panurg drży ze strachu i prosi przewodniczkę, by zawrócić, a brat Jan trzyma go za kołnierz. Wrota otwierają się same, posadzkę zdobi mozaika z liści winnych, a sklepienie i ściany mozaiki ze zwycięstwem Bachusa nad Indyjczykami, świątynię oświetla cudowna lampa, a pośrodku tryska fontanna, której woda smakuje każdemu jak wino, które sobie wyobrazi.

Kapłanka Bakbuk przygotowuje Panurga: każe mu ucałować brzeg fontanny, przetańczyć wokół niej trzy tańce, usiąść na ziemi i zaśpiewać pieśń do Flaszy. Woda zaczyna wrzeć, z kryształowej butli dobywa się szmer i rozlega się jedno słowo: „Pij”. Bakbuk podaje Panurgowi do wypicia flakon w kształcie księgi, bo tutaj nauki nie słucha się uszami, lecz przyjmuje ustami, a potem wyjaśnia, że to słowo zrozumiałe dla wszystkich narodów i że w winie ukryta jest prawda: Flasza odsyła Panurga do wina, aby sam stał się wyrocznią swojego przedsięwzięcia. Pantagruel przypomina, że mówił mu to samo na początku. Panurg, a za nim Pantagruel i brat Jan, w bachicznym natchnieniu zaczynają mówić wierszem; Panurg ogłasza przy tym: „Żenię się, po trzykroć żenię!”. Bakbuk każe wpisać ich imiona do księgi złotym rylcem, który nie zostawia widocznych znaków, daje im trzy bukłaki cudownej wody na drogę powrotną i każe nieść światu wiadomość, że pod ziemią kryją się wielkie skarby, które odkrywa się pracą, nauką i z pomocą Boga. Czy Panurg naprawdę się ożeni, powieść nie mówi: odpowiedź ma znaleźć sam.