Wyznania świętego Augustyna

Augustyn zaczyna od modlitwy: człowiek, mała cząstka stworzenia, pragnie chwalić Boga, a jego serce nie znajdzie spokoju, póki w Nim nie spocznie. Pyta, jak wzywać Boga, który jest wszędzie, i jak ogarnąć Go słowami. Potem przechodzi do własnego życia. O niemowlęctwie wie tylko z opowieści rodziców i z obserwacji innych dzieci: ssał pierś, płakał, złościł się na dorosłych, gdy nie spełniali jego woli. Już niemowlę ma w sobie zło – widział dziecko blade z zazdrości o drugie, karmione tą samą piersią. Mówić nauczył się sam, łącząc słyszane słowa z rzeczami, które mu pokazywano.

W szkole uczono go czytać i pisać, karano za lenistwo, a dorośli, nawet rodzice, śmiali się z jego chłosty. Wolał grę w piłkę i widowiska niż naukę, choć nauczyciele, którzy go karali, sami oddawali się podobnym próżnościom. W dzieciństwie ciężko zachorował i prosił o chrzest; matka, gorliwa chrześcijanka, już go przygotowywała, ale chłopiec wyzdrowiał i chrzest odłożono, bo bano się, że grzechy popełnione po nim obciążą go bardziej. Ojciec był wtedy jeszcze poganinem. Augustyn nie lubił greki i Homera, kochał za to łacińskich poetów: płakał nad śmiercią Dydony z Eneidy, a nie płakał nad własną duszą, która odchodziła od Boga. Teraz sądzi, że umiejętność czytania i pisania była cenniejsza niż te opowieści, wyrzuca szkole, że bardziej pilnuje błędów w wymowie niż przykazań, i wyznaje kłamstwa, kradzieże ze spiżarni rodziców i oszustwa w grze. Kończy dziękczynieniem za dary, które otrzymał jako dziecko.

Augustyn wspomina swój szesnasty rok życia, gdy – jak pisze – opanowała go zmysłowość. Po nauce w pobliskim Madaurze musiał na rok wrócić do rodzinnej Tagasty, bo ojciec, niezamożny obywatel, zbierał pieniądze na jego dalsze studia w Kartaginie. Wszyscy chwalili ojca za ten wysiłek, ale – jak dziś ocenia syn – ojcu chodziło o wymowę i karierę, a nie o wychowanie duszy. Bezczynny chłopak wpadł w złe towarzystwo. Ojciec, wtedy dopiero katechumen, cieszył się, że syn dorasta; matka upominała go, by unikał nierządu, a zwłaszcza cudzych żon, lecz on uważał to za babskie gadanie i w gronie rówieśników wstydził się być mniej zepsuty od nich, a nawet chwalił się grzechami, których nie popełnił. Rodzice nie pomyśleli o ożenku, bo bali się, że małżeństwo przeszkodzi jego nauce.

Najwięcej miejsca zajmuje opis drobnego czynu: późną nocą z gromadą kolegów otrząsnął gruszę rosnącą obok winnicy rodziców i ukradł z niej owoce, choć w domu miał lepsze; większość rzucili świniom. Augustyn długo zastanawia się, dlaczego to zrobił. Ludzie grzeszą zwykle dla jakiegoś dobra, choćby pozornego, jak Katylina, który popełniał zbrodnie dla władzy i bogactwa. On zaś kochał samą kradzież, zakazany czyn, i nie popełniłby jej sam – pociągało go wspólnictwo i śmiech, że oszukali właścicieli. Pycha, ciekawość, gniew czy lenistwo to dla niego fałszywe naśladowanie Boga, a kradzież gruszek – pozór wolności zbiegłego niewolnika. Dziękuje Bogu za przebaczenie i kończy wyznaniem, że oddalając się od Niego, stał się dla siebie krainą nędzy.

Augustyn przybywa na studia do Kartaginy, gdzie otacza go wrzący kocioł miłostek. Chce kochać i być kochanym, wikła się w związek, a z nim w zazdrość, podejrzenia i kłótnie. Chodzi do teatru i zastanawia się, dlaczego widz lubi płakać nad cudzym, zmyślonym cierpieniem, którego sam nie chciałby przeżyć. Uczy się wymowy, by błyszczeć w sporach sądowych, i jest najlepszy w szkole retora, choć nie bierze udziału w wybrykach zgrai studentów, którzy dla zabawy dręczą nowicjuszy – żyje wśród nich i czasem lubi ich towarzystwo, ale ich postępki go odpychają.

W dziewiętnastym roku życia, dwa lata po śmierci ojca, czyta dialog Cycerona Hortensjusz, zachętę do filozofii. Ta lektura odmienia jego pragnienia: zamiast sławy i pieniędzy chce mądrości. Brakuje mu w niej tylko imienia Chrystusa, wyniesionego z domu, więc sięga po Pismo Święte – ale wydaje mu się ono zbyt proste w porównaniu z wymową Cycerona i jego pycha go odrzuca. Trafia do manichejczyków, którzy ciągle mówią o prawdzie i imieniu Chrystusa, a karmią go wymysłami o świetle i ciemności. Nie umie im odpowiedzieć, skąd pochodzi zło, czy Bóg ma kształt ciała i czy sprawiedliwi byli patriarchowie, którzy mieli wiele żon. Nie wie jeszcze, że zło to brak dobra, a Bóg jest duchem; ośmiesza świętych Starego Testamentu i wierzy w manichejskie bajki, na przykład o figach, które płaczą, gdy się je zrywa.

Matka, Monika, opłakuje go bardziej niż inne matki zmarłe dzieci. Śni, że stoi na drewnianej linii, a promienny młodzieniec każe jej spojrzeć: gdzie ona jest, tam będzie i jej syn. Gdy Augustyn tłumaczy sen na swoją korzyść, matka od razu odpowiada, że powiedziano coś odwrotnego. Prosi pewnego biskupa, by przekonał syna; ten odmawia, bo młodzieniec jest jeszcze zbyt zadufany, a gdy matka z płaczem nalega, odprawia ją, nieco zniecierpliwiony, słowami, że syn tylu łez nie może zginąć. Minie jeszcze dziewięć lat błędów.

Przez dziewięć lat, od dziewiętnastego do dwudziestego ósmego roku życia, Augustyn – jak sam pisze – był zwodzony i zwodził innych: publicznie uczył wymowy i ubiegał się o poklask, w ukryciu służył manichejczykom. Uczy retoryki, żyje z jedną kobietą, której nie poślubił, ale dochowuje jej wierności; rodzi im się syn. Gdy przed konkursem poetyckim wróżbita pyta, ile mu zapłaci za zwycięstwo, które wyjedna ofiarą ze zwierząt, Augustyn odmawia, choć – jak przyznaje – nie z miłości do Boga. Zajmuje się za to astrologią. Prokonsul i lekarz Windycjan, który wręczył mu wieniec zwycięzcy, i młody przyjaciel Nebrydiusz próbują mu ją wybić z głowy: trafne przepowiednie to dzieło przypadku. Jeszcze ich nie słucha.

W rodzinnej Tagaście zaprzyjaźnia się z rówieśnikiem z dzieciństwa i wciąga go w manicheizm. Po roku przyjaźni przyjaciel zapada na gorączkę i zostaje ochrzczony nieprzytomny. Gdy odzyskuje przytomność, Augustyn chce z tego zakpić, ale przyjaciel, przerażony, każe mu zamilknąć, jeśli chce pozostać jego przyjacielem. Kilka dni później umiera. Augustyna ogarnia rozpacz: wszystko przypomina mu zmarłego, miasto staje się nie do zniesienia, a on sam staje się dla siebie wielką zagadką. Czuje się jak połowa duszy, która przeżyła drugą. Ucieka do Kartaginy, gdzie czas i nowi przyjaciele powoli go pocieszają. Z perspektywy nawróconego pisze, że tylko kto kocha przyjaciół w Bogu, nie traci nikogo, bo wszystko, co przemija, nie może dać duszy spoczynku.

W wieku dwudziestu sześciu lub siedmiu lat pisze swoją pierwszą książkę, O pięknym i stosownym, i dedykuje ją rzymskiemu mówcy Hieriuszowi, którego zna tylko ze sławy. Wspomina też, że około dwudziestego roku życia sam zrozumiał Kategorie Arystotelesa, a bez nauczyciela czytał i rozumiał dzieła o wszystkich naukach wyzwolonych, ale bystrość umysłu nie przybliżyła go do Boga, którego wyobrażał sobie jako ogromne, świetliste ciało.

W dwudziestym dziewiątym roku życia Augustyna do Kartaginy przybywa sławny biskup manichejczyków, Faustus. Augustyn od dawna czytał filozofów i astronomów, którzy umieli przewidzieć zaćmienia co do dnia i godziny, i widział, że księgi Manesa o niebie i gwiazdach z tą wiedzą się nie zgadzają. Liczył, że Faustus rozwieje jego wątpliwości. Faustus okazuje się miłym, wymownym człowiekiem, ale zna tylko trochę gramatyki, kilka mów Cycerona i pism Seneki; zapytany o sprawy nieba, uczciwie przyznaje, że tego nie wie. Augustyn docenia jego skromność, lecz jego zapał do manicheizmu stygnie – postanawia jednak trzymać się sekty, dopóki nie znajdzie czegoś lepszego. Wie już wtedy, że prawdy nie mierzy się pięknem słów.

Przyjaciele namawiają go, by uczył w Rzymie, gdzie podobno jest więcej sławy i pieniędzy, a przede wszystkim studenci są spokojniejsi niż awanturnicy z Kartaginy. Matka nie chce go puścić albo chce płynąć z nim. Augustyn okłamuje ją, że tylko odprowadza przyjaciela, namawia, by przenocowała w kaplicy świętego Cypriana przy porcie, i nocą odpływa. Rano Monika płacze na pustym brzegu. W Rzymie Augustyn ciężko choruje i – jak sądzi – wraca do zdrowia dzięki modlitwom matki. Wciąż mieszka u manichejczyka i myśli, że to nie on grzeszy, lecz jakaś inna natura w nim. Skłania się ku akademikom, którzy uczą, że o wszystkim trzeba wątpić. Okazuje się też, że rzymscy studenci zmawiają się, by przejść do innego nauczyciela przed zapłatą.

Gdy Mediolan prosi prefekta Rzymu, Symmachusa, o nauczyciela retoryki, Augustyn dzięki przyjaciołom manichejczykom zdobywa tę posadę. W Mediolanie biskup Ambroży przyjmuje go po ojcowsku. Augustyn chodzi na jego kazania, by ocenić wymowę, ale razem ze słowami wchodzi do jego serca treść: Ambroży tłumaczy trudne miejsca Starego Testamentu w sensie duchowym. Augustyn widzi, że wiary katolickiej można bronić, opuszcza manichejczyków i postanawia pozostać katechumenem w Kościele katolickim, w którym wychowali go rodzice, dopóki nie zobaczy jasno, którędy iść.

Do Mediolanu przypływa Monika; w czasie burzy na morzu to ona pociesza żeglarzy. Słysząc, że syn nie jest już manichejczykiem, choć nie jest też katolikiem, przyjmuje to spokojnie, pewna, że dożyje jego nawrócenia. Posłusznie rezygnuje z afrykańskiego zwyczaju zanoszenia jedzenia i wina na groby męczenników, gdy dowiaduje się, że Ambroży tego zakazał. Augustyn chciałby porozmawiać z Ambrożym, ale biskup jest zawsze otoczony ludźmi, a w wolnych chwilach czyta w milczeniu, poruszając tylko oczami. Z jego niedzielnych kazań Augustyn dowiaduje się, że Kościół nie uczy, iż Bóg ma ludzkie ciało, i zaczyna rozumieć, że wielu rzeczom wierzy się na świadectwo innych.

Przygotowując pochwalną mowę na cześć cesarza, pełną kłamstw, mija na ulicy wesołego, podpitego żebraka i zazdrości mu: żebrak za parę groszy ma radość, do której on dąży przez trudy i nigdy jej nie osiąga. Dużo miejsca poświęca przyjacielowi Alipiuszowi, swemu dawnemu uczniowi z Tagasty i Kartaginy. Alipiusza uleczyła z pasji do wyścigów w cyrku uwaga samego Augustyna, rzucona na lekcji bez myśli o nim. W Rzymie koledzy zaciągnęli go siłą na walki gladiatorów; postanowił siedzieć z zamkniętymi oczami, ale otworzył je na krzyk tłumu i wpadł w okrutną namiętność. Kiedyś w Kartaginie wzięto go za złodzieja, bo stał nad siekierą porzuconą przez prawdziwego sprawcę. Jako urzędnik w Rzymie odrzucił łapówki i groźby wpływowego senatora. Do Mediolanu przybywa też Nebrydiusz, by razem z nimi szukać prawdy.

Augustyn ma już trzydzieści lat i wciąż odkłada zmianę życia: chce sławy, bogatej żony, urzędu. Alipiusz, który żyje w czystości, odradza mu małżeństwo. Matka szuka dla niego żony; zaręczają go z dziewczynką, która dopiero za dwa lata osiągnie wiek do zamążpójścia. Przyjaciele planują wspólne życie w odosobnieniu z dziesięciu osób, ze wspólnym majątkiem, ale plan upada, gdy myślą o żonach. Kobieta, z którą Augustyn żył latami, zostaje odesłana do Afryki jako przeszkoda w małżeństwie; ślubuje, że nie zwiąże się z żadnym mężczyzną, i zostawia mu ich syna. Augustyn, zraniony, bierze sobie inną kobietę. Przed jeszcze głębszym pogrążeniem się w rozkoszach chroni go tylko lęk przed śmiercią i sądem – inaczej, jak mówi przyjaciołom, przyznałby rację Epikurowi.

Augustyn wchodzi w wiek dojrzały i wciąż nie umie pomyśleć o niczym, co nie byłoby rozciągłe w przestrzeni. Wierzy już, że Bóg jest niezniszczalny i niezmienny, ale wyobraża Go sobie jak bezkresne morze, które przenika świat niczym gąbkę. Manicheizm rozbija dla niego jeden argument Nebrydiusza: co mogłoby zrobić Bogu królestwo ciemności, gdyby Bóg nie chciał z nim walczyć? Jeśli mogłoby Mu zaszkodzić, Bóg byłby zniszczalny; jeśli nie, walka nie miałaby sensu. Augustyn męczy się pytaniem, skąd jest zło, skoro dobry Bóg stworzył wszystko dobrym. Wie tylko, że to on sam chce albo nie chce, i w tym przeczuwa przyczynę grzechu. Porzuca astrologię, gdy przyjaciel Firminus opowiada, jak on, syn bogatego domu, i dziecko niewolnicy urodzili się w tej samej chwili, pod tymi samymi gwiazdami, a mieli zupełnie różne losy – tak jak bliźnięta Ezaw i Jakub.

Wtedy trafiają do niego księgi platończyków w łacińskim przekładzie. Znajduje w nich, innymi słowami, to, co mówi początek Ewangelii świętego Jana o Słowie, które było u Boga i przez które wszystko się stało; nie znajduje natomiast tego, że Słowo stało się ciałem i umarło za ludzi. Za ich radą wchodzi w głąb siebie i ponad własnym umysłem widzi niezmienne światło prawdy, ale nie umie się przy nim utrzymać. Rozumie teraz, że wszystko, co istnieje, jest dobre, a zło nie jest żadną substancją, lecz brakiem dobra i odwróceniem woli od Boga; rzeczy, które wydają się złe, są dobre w całości świata. Chrystusa uważa jeszcze tylko za człowieka niezwykłej mądrości; Alipiusz zaś myślał, że katolicy nie przyznają Chrystusowi ludzkiej duszy, dopóki nie poznał, że to pogląd heretyków.

Augustyn ocenia, że platończycy pozwolili mu zobaczyć ojczyznę z daleka, ale nie pokazali drogi, a ich lektura uczyniła go raczej zarozumiałym niż pokornym. Drogę odnajduje w listach świętego Pawła, które czyta teraz z zapałem: tam jest pokora, łaska i Chrystus, pośrednik między Bogiem a ludźmi.

Augustyn jest już pewny, kim jest Bóg, ale nie umie zmienić życia: wiąże go jeszcze myśl o kobiecie i małżeństwie. Idzie po radę do starego kapłana Symplicjana, który ochrzcił niegdyś biskupa Ambrożego. Ten opowiada mu o Wiktorynie, sławnym retorze rzymskim, tłumaczu ksiąg platońskich, któremu wystawiono posąg na forum. Wiktoryn przez długi czas mówił przyjacielowi, że w duchu jest już chrześcijaninem, i pytał z uśmiechem, czy to mury kościoła robią chrześcijan; w końcu przyjął chrzest i wyznał wiarę publicznie, przy radosnych okrzykach całego kościoła, a gdy cesarz Julian zabronił chrześcijanom uczyć retoryki, porzucił szkołę. Augustyn chce go naśladować, ale czuje dwie wole, starą i nową, które walczą w nim ze sobą; odkłada decyzję: zaraz, za chwilę, jeszcze trochę – tak jak na początku młodości modlił się: daj mi czystość, ale nie teraz.

Pewnego dnia jego i Alipiusza odwiedza rodak z Afryki, Pontycjan, wysoki urzędnik dworu. Widzi na stoliku listy świętego Pawła i opowiada o Antonim, egipskim pustelniku, o którym przyjaciele nigdy nie słyszeli, a potem o dwóch urzędnikach cesarskich w Trewirze, którzy w czasie przechadzki znaleźli w chacie mnichów żywot Antoniego; jeden z nich go przeczytał i obaj od razu porzucili służbę dla Boga; ich narzeczone poświęciły Bogu swoje dziewictwo. Augustyn widzi siebie jak w lustrze: od lektury Hortensjusza minęło dwanaście lat, a on wciąż zwleka.

Wzburzony wybiega do ogrodu przy domu, Alipiusz idzie za nim. Rwie sobie włosy, bije się w czoło i dziwi się, że umysł rozkazuje ciału i jest słuchany, a rozkazuje sam sobie i jest nieposłuszny. Tłumaczy to rozdarciem jednej duszy, a nie, jak chcą manichejczycy, walką dwóch natur. Dawne przyjemności szarpią go za ubranie, a Wstrzemięźliwość pokazuje mu chłopców i dziewczęta, wdowy i starców, którzy żyją w czystości. Odchodzi od przyjaciela, rzuca się na ziemię pod drzewem figowym i płacze: jak długo jeszcze, dlaczego nie teraz? Z sąsiedniego domu dochodzi głos dziecka powtarzający: weź, czytaj. Augustyn uznaje to za znak, wraca po księgę Apostoła, otwiera ją i czyta wezwanie z Listu do Rzymian, by porzucić hulanki i rozpustę, a przyoblec się w Pana Jezusa Chrystusa. Wątpliwości znikają. Alipiusz czyta dalej zdanie o przyjmowaniu słabego w wierze i odnosi je do siebie. Obaj idą do Moniki, która się raduje; Augustyn nie szuka już żony ani kariery.

Do wakacji zostaje około dwudziestu dni. Augustyn postanawia nie porzucać szkoły z hukiem, żeby nie wyglądało to na szukanie sławy; dotrwa do wolnego, a choroba piersi, przez którą z trudem mówi, daje mu uczciwy powód do odejścia. Werekundus, przyjaciel z Mediolanu, jeszcze nie chrześcijanin, pożycza im na ten czas swoją wiejską posiadłość w Kassycjakum; umrze ochrzczony w czasie choroby, gdy oni będą już w Rzymie.

Na wsi, w towarzystwie Alipiusza i Moniki, Augustyn czyta psalmy; czwarty psalm porusza Augustyna tak, że chciałby, by słyszeli go manichejczycy. Pisze tam rozmowy z przyjaciółmi. Dręczy go silny ból zębów, nie może mówić, prosi więc obecnych na tabliczce woskowej o modlitwę; gdy klękają, ból natychmiast znika. Po wakacjach zawiadamia mieszkańców Mediolanu, by poszukali innego nauczyciela. Ambroży radzi mu czytać proroka Izajasza, ale Augustyn nie rozumie jego początku i odkłada lekturę.

Wraca do Mediolanu i przyjmuje chrzest razem z Alipiuszem, który chodzi boso po zmarzniętej ziemi, i z synem Adeodatem. Chłopiec ma około piętnastu lat i niezwykły umysł: w dialogu O nauczycielu jego są myśli przypisane rozmówcy. Wkrótce potem umrze. Przypomina, że rok wcześniej cesarzowa Justyna, zwolenniczka arian, prześladowała Ambrożego, a wierni czuwali w kościele; wtedy zaczęto w Mediolanie śpiewać hymny i psalmy na sposób wschodni. Ambroży odnalazł też ciała męczenników Gerwazego i Protazego, a przy ich przenoszeniu odzyskał wzrok znany w mieście niewidomy.

Z Ewodiuszem, rodakiem z Tagasty, przyjaciele postanawiają wracać do Afryki. W Ostii, przy ujściu Tybru, Monika umiera. Augustyn opowiada jej młodość: wychowała ją surowa stara służąca, która nie pozwalała dziewczętom pić wody poza posiłkami; posyłana do beczki po wino, Monika upijała łyk, a potem coraz więcej, aż inna służąca w kłótni nazwała ją pijaczką i to ją wyleczyło. Jako żona znosiła wybuchy gniewu i niewierność Patrycjusza, nigdy mu się nie sprzeciwiała w złości, aż pozyskała go dla wiary przed jego śmiercią; zjednała też sobie teściową i godziła skłóconych.

Kilka dni przed jej chorobą matka i syn stoją sami przy oknie wychodzącym na ogród i rozmawiają o życiu wiecznym; myślą wznoszą się ponad wszystko, co stworzone, i na chwilę dotykają wiecznej Mądrości. Monika mówi, że nic jej już na ziemi nie trzyma, bo zobaczyła syna katolikiem. Po pięciu czy sześciu dniach dostaje gorączki. Gdy brat Augustyna wyraża nadzieję, że umrze w ojczyźnie, prosi, by pochowali ją gdziekolwiek i tylko pamiętali o niej przy ołtarzu; dawniej chciała leżeć obok męża. Umiera dziewiątego dnia choroby, w pięćdziesiątym szóstym roku życia, gdy Augustyn jest w trzydziestym trzecim roku. Adeodat wybucha płaczem, Ewodiusz intonuje psalm. Augustyn nie płacze na pogrzebie, idzie do łaźni i dopiero po przebudzeniu, przypomniawszy sobie hymn Ambrożego Deus creator omnium, pozwala sobie na płacz. Kończy księgę modlitwą za Monikę i Patrycjusza i prośbą do czytelników, by o nich pamiętali.

Od tej księgi Augustyn nie opowiada już o przeszłości, tylko wyznaje, kim jest teraz, gdy pisze jako biskup. Po krótkiej modlitwie pyta, po co ludziom jego wyznanie: nie mogą zajrzeć mu do serca, ale mogą za niego dziękować Bogu i modlić się, i to dla nich pisze. Pewny jest jednego: że kocha Boga. Pyta więc, co kocha, kochając Boga, i zwraca się do całego stworzenia – ziemi, morza, powietrza, nieba, gwiazd. Wszystko odpowiada mu, że nie jest Bogiem, tylko Jego dziełem; powietrze dodaje, że myli się filozof Anaksymenes, który uważał je za boskie. Augustyn odwraca się więc do siebie i przechodzi przez kolejne siły duszy: tę, która ożywia ciało, i tę, która czuje, wspólne mu ze zwierzętami.

Tak dochodzi do pamięci, którą opisuje jako rozległe pola i pałace pełne skarbów. Są w niej obrazy wszystkiego, co przyniosły zmysły: kolory, dźwięki, zapachy, smaki, a każde leży osobno, więc w ciemności można przywołać barwę, nie mieszając jej z dźwiękiem. Ale są w niej także rzeczy, które nie przyszły przez żadne zmysły: prawdy nauk, liczby i figury matematyczne, a także dawne uczucia, które pamiętamy bez przeżywania ich na nowo – można wspominać smutek, będąc radosnym. Augustyn zdumiewa się, że ludzie podziwiają góry, morza i gwiazdy, a nie dziwią się sobie, choć cały ten świat noszą w pamięci. Zatrzymuje się nad zagadką zapomnienia: jak można pamiętać, że się zapomniało, i jak szukać czegoś zgubionego, jeśli się go w jakiś sposób nie pamięta, skoro rozpoznajemy to dopiero wtedy, gdy się znajdzie.

Szukanie Boga jest dla niego szukaniem szczęśliwego życia, którego pragną wszyscy, choć różnie je pojmują. Szczęście to radość z prawdy: wielu chce oszukiwać, ale nikt nie chce być oszukany. Ludzie kochają prawdę, a nienawidzą jej dopiero wtedy, gdy wykazuje im błąd. Augustyn stwierdza, że Bóg mieszka w jego pamięci od chwili, gdy Go poznał, choć nie w żadnym jej zakątku i nie jako obraz czy uczucie, bo jest ponad nią. Tę część kończy najsłynniejsza modlitwa Wyznań: wyznaje w niej, że późno pokochał Piękno dawne i nowe, bo szukał Go na zewnątrz, w stworzeniach, a ono było w nim; Bóg wołał, świecił i dotknął go, aż zaczął Go pragnąć.

W drugiej części księgi Augustyn robi rachunek sumienia z tego, co jeszcze w nim walczy. Życie na ziemi jest dla niego ciągłą próbą, a cała nadzieja w łasce; powtarza prośbę, by Bóg dał to, co nakazuje. Porządkuje pokusy według trzech pożądliwości z Pierwszego Listu świętego Jana: pożądliwości ciała, pożądliwości oczu i pychy życia.

Od współżycia z kobietą odstąpił, zanim został kapłanem, ale dawne obrazy wracają do niego we śnie. Jedzenie traktuje jak lekarstwo, a mimo to codziennie walczy z łakomstwem; pijaństwo, jak mówi, nigdy go nie kusiło. Zapachy niewiele dla niego znaczą. Muzyka kościelna porusza go tak, że czasem bardziej przeżywa melodię niż słowa psalmu; waha się między surowością Atanazego z Aleksandrii, który kazał psalmy raczej recytować niż śpiewać, a wspomnieniem własnych łez przy hymnach po nawróceniu, i skłania się, choć bez stanowczego zdania, ku zachowaniu śpiewu. Oczy kuszą pięknem kształtów, kolorów i światła oraz mnóstwem przedmiotów, które ludzie wytwarzają ponad potrzebę.

Osobną pokusą jest ciekawość, żądza wiedzy dla samego doświadczania: każe ludziom zbiegać się do rozszarpanego trupa, interesować się wróżbami i cudami. Augustyn przyznaje, że jeszcze odciąga go od myśli pies goniący zająca na polu albo jaszczurka łowiąca muchy. Najtrudniej mu jednak z pychą i pragnieniem pochwały: wie, że kocha prawdę bardziej niż uznanie, a mimo to pochwała go cieszy, a niesprawiedliwa nagana boli bardziej, gdy dotyczy jego niż innych; nawet pogarda dla próżnej chwały może stać się powodem do pychy.

Na koniec Augustyn streszcza swoją drogę przez świat, zmysły i pamięć i stwierdza, że nigdzie poza Bogiem nie znalazł bezpiecznego miejsca dla duszy. Odrzuca pośredników, których szukali pyszni – złe duchy udające aniołów światłości – i uznaje za jedynego Pośrednika Chrystusa, śmiertelnego jak ludzie i sprawiedliwego jak Bóg. Wyznaje, że przerażony swoimi grzechami myślał nawet o ucieczce na pustynię, ale powstrzymała go myśl, że Chrystus umarł za wszystkich, by żyli dla Niego.

Augustyn zaczyna komentować Biblię od jej pierwszego zdania: na początku Bóg stworzył niebo i ziemię. Prosi o zrozumienie Pisma i mówi, że gdyby mógł zapytać Mojżesza, a ten odpowiedział mu po hebrajsku, nic by nie zrozumiał; prawdę rozpoznaje w nim samym głos wewnętrzny. Niebo i ziemia same wołają, że zostały stworzone, bo się zmieniają. Bóg nie stworzył świata jak rzemieślnik z gotowego materiału, lecz z niczego, i to nie słowami, które brzmią i przemijają, ale wiecznym Słowem, czyli Synem.

Potem Augustyn odpowiada na pytanie, które stawiali mu niektórzy: co robił Bóg, zanim stworzył niebo i ziemię, i dlaczego nie stworzył świata wcześniej? Nie chce zbyć tego żartem, jak ktoś, kto miał odpowiedzieć, że Bóg przygotowywał kary dla zadających takie pytania. Odpowiada, że przed stworzeniem nie było żadnego „przedtem”, bo czas sam jest stworzeniem Boga; Bóg trwa w wieczności, w której nic nie mija i wszystko jest teraz.

Stąd przechodzi do najsłynniejszego wywodu księgi: czym jest czas? Wie, czym jest, dopóki nikt go o to nie pyta; gdy ma to wyjaśnić, już nie wie. Przeszłości już nie ma, przyszłości jeszcze nie ma, a teraźniejszość nie ma żadnej długości, bo stuletni okres dzieli się na lata, rok na miesiące, dzień na godziny, a godzinę na uciekające chwile. Jak więc możemy mówić o długim i krótkim czasie i go mierzyć? Augustyn proponuje mówić nie o trzech czasach, ale o trzech postaciach teraźniejszości w duszy: teraźniejszości rzeczy przeszłych, czyli pamięci, teraźniejszości rzeczy obecnych, czyli uwagi, i teraźniejszości rzeczy przyszłych, czyli oczekiwania. Przepowiadamy wschód słońca, bo widzimy już jutrzenkę.

Odrzuca pogląd pewnego uczonego, że czas to ruch słońca, księżyca i gwiazd: koło garncarskie też obraca się w czasie, a gdy na prośbę Jozuego słońce stanęło, czas płynął dalej. Czas nie jest też ruchem ciała, bo mierzy się nim zarówno ruch, jak i spoczynek. Na przykładzie wersu hymnu Deus creator omnium, złożonego z krótkich i długich sylab, oraz psalmu recytowanego z pamięci pokazuje, że mierzymy nie same dźwięki, które przeminęły, ale ślad, jaki zostawiły w umyśle: w trakcie recytacji oczekiwanie maleje, a pamięć rośnie. Czas jest więc jakimś rozciągnięciem samej duszy. Pod koniec księgi pisze, że człowiek jest rozproszony w czasie i tęskni do jedności w Bogu, który zna przeszłość i przyszłość inaczej niż ludzki umysł, bo w niezmiennej wieczności.

W dwóch ostatnich księgach Augustyn objaśnia początek Biblii, zdanie po zdaniu, i nie ma w nich już żadnych wydarzeń z jego życia. W księdze XII zastanawia się, czym są niebo i ziemia, o których mówi pierwszy werset. Niebo to dla niego przede wszystkim niebo nad niebiosami, o którym wspomina psalm: duchowe stworzenie, które ogląda Boga i choć nie jest wieczne jak On, nie podlega upływowi czasu. Ziemia bezładna i pusta to bezkształtna materia, z której Bóg ukształtował świat widzialny; Augustyn wyznaje, że dawniej wyobrażał ją sobie jako pomieszanie potwornych kształtów. Obie rzeczy Bóg stworzył z niczego, ponad czasem, który zaczyna się dopiero wraz ze zmianą kształtów.

Druga część tej księgi to spór o rozumienie Pisma. Augustyn przytacza kilka sposobów odczytania słów o niebie i ziemi i o ziemi bezładnej i pustej, i każdy uważa za prawdziwy. Odróżnia dwa pytania: co jest prawdą, a co miał na myśli Mojżesz. Tego drugiego nikt nie może wiedzieć na pewno, więc nie należy się kłócić, zwłaszcza z pychą, tylko kierować się miłością Boga i bliźniego, dla której Pismo zostało napisane. Słowa Mojżesza są jak źródło, z którego płynie wiele strumieni; Duch Święty mógł przewidzieć wszystkie prawdziwe znaczenia, choćby sam pisarz myślał o jednym.

Księga XIII czyta sześć dni stworzenia jako obraz Kościoła i nawrócenia człowieka. Bóg stworzył wszystko z dobroci, a nie z potrzeby, i nikt nie zasłużył sobie na istnienie. Augustyn widzi w opisie stworzenia Trójcę, a w człowieku jej odbicie: jest, wie i chce, a te trzy rzeczy tworzą jedno życie. Światło pierwszego dnia odnosi do zwrócenia się duchów ku Bogu, Ducha unoszącego się nad wodami do miłości, która podnosi ludzi z głębin. Sklepienie nieba rozpięte jak skóra to Pismo Święte, wody ponad nim to aniołowie, którzy nie potrzebują czytać, bo widzą Boga twarzą w twarz. Gorzkie wody zebrane w morze to ludzie żyjący dla doczesnego szczęścia, suchy ląd pragnący wody – dusze spragnione Boga, a owoce ziemi to uczynki miłosierdzia. Światła na niebie to święci i dary duchowe, ryby i ptaki – sakramenty, cuda i głosiciele Ewangelii, a człowiek stworzony na obraz Boga to człowiek duchowy, który sądzi według Ducha.

Augustyn zauważa jeszcze, że Bóg siedem razy widzi swoje dzieło jako dobre, a całość nazywa bardzo dobrą, i odpiera manichejczyków, którzy uważali część świata za dzieło zła. Kończy modlitwą o pokój: dzień siódmy nie ma w opisie wieczoru, bo zapowiada wieczny szabat, w którym ludzie odpoczną w Bogu, a Bóg odpocznie w nich, tak jak teraz w nich działa.