Boska Komedia Dantego Alighieri

Narrator, sam Dante, opowiada, że w połowie życia zbłądził i znalazł się w ciemnym, dzikim lesie. Nie pamięta, jak do niego wszedł, bo był jak we śnie. Gdy dochodzi do stóp góry, której szczyt oświetla wschodzące słońce, odzyskuje nadzieję, ale drogę zastępują mu kolejno trzy zwierzęta: zwinna pantera o cętkowanej skórze, ryczący lew i wychudła wilczyca, nienasycona w swoich żądzach. Wilczyca budzi w nim taki strach, że traci nadzieję na wejście na górę i cofa się tam, gdzie milczy słońce.

W pustkowiu spotyka cień, który przedstawia się jako dawny poeta urodzony w Mantui, żyjący w Rzymie za Augusta, autor pieśni o synu Anchizesa, który przybył z Troi. To Wergiliusz, mistrz, od którego Dante uczył się stylu. Wergiliusz radzi mu inną drogę: wilczycy nikt nie pokona, dopóki nie zjawi się zapowiadany Ogar, który wypędzi ją z miast i strąci do piekła. Sam proponuje być przewodnikiem przez królestwo wieczne: pokaże mu potępionych i tych, którzy cierpią w ogniu z nadzieją zbawienia, ale do błogosławionych wprowadzi go już godniejszy duch, bo on, poganin, nie może wejść do nieba.

W pieśni II, o zmierzchu, Dante się waha: nie jest ani Eneaszem, ani świętym Pawłem, którym pozwolono za życia odwiedzić zaświaty. Wergiliusz wyjaśnia, dlaczego przyszedł. Z otchłani, gdzie przebywa, wezwała go Beatrycze, a ją z kolei przysłała święta Łucja na prośbę miłosiernej Pani w niebie, czyli Maryi, która zobaczyła, w jakim niebezpieczeństwie jest Dante. Skoro trzy święte niewiasty troszczą się o niego w niebie, Dante odzyskuje odwagę, nazywa Wergiliusza wodzem, mistrzem i panem i rusza za nim dziką, głęboką ścieżką.

Wędrowcy stają przed bramą z czarnym napisem: przez nią wiedzie droga do grodu łez i wiecznej boleści, zbudowała ją wszechmocna potęga, najwyższa mądrość i miłość, a wchodzący mają zostawić nadzieję. Wergiliusz każe Dantemu porzucić lęk i za rękę wprowadza go do środka. W ciemności rozlegają się jęki i krzyki w wielu językach.

W przedpieklu biegną za kręcącą się chorągwią dusze tych, którzy żyli bez hańby i bez chwały, ni dobrzy, ni źli, oraz aniołowie, którzy w czasie buntu nie stanęli ani po stronie Boga, ani przeciw Niemu. Nie chce ich niebo i nie przyjmuje głębokie piekło. Nadzy, kąsani przez muchy i osy, zazdroszczą każdej innej doli. Dante rozpoznaje wśród nich cień tego, kto zrobił wielkie ustępstwo (tytuł pieśni nazywa go Celestynem V, papieżem, który zrzekł się urzędu).

Nad rzeką Acheront przewoźnik Charon, biały starzec o ognistych oczach, krzyczy na dusze i nie chce wziąć do łodzi żywego człowieka. Wergiliusz ucisza go słowami, że tak chcą tam, gdzie się może, czego się chce. Potępieni klną Boga i dzień swoich narodzin, a potem jeden za drugim rzucają się do łodzi jak liście spadające jesienią. Ziemia drży, błyska się, a Dante traci przytomność.

Budzi go grzmot na brzegu otchłani. W pierwszym kręgu, w otchłani, nie słychać skarg, tylko westchnienia: to dusze ludzi cnotliwych, którzy nie przyjęli chrztu albo żyli przed Chrystusem. Ich karą jest pragnienie bez nadziei. Wergiliusz, który sam tu przebywa, opowiada, jak Chrystus zstąpił kiedyś do otchłani i wyprowadził stąd Adama, Abla, Noego, Mojżesza, Abrahama, Dawida i Rachelę. W blasku ognia witają Wergiliusza poeci: Homer, Horacy, Owidiusz i Lukan, i przyjmują Dantego jako szóstego do swego grona. Za siedmioma murami szlachetnego zamku, na zielonej łące, Dante widzi bohaterów Troi i Rzymu, Saladyna, a dalej Arystotelesa, mistrza uczonych, wśród filozofów: Sokratesa, Platona, Demokryta, a także Cycerona, Senekę, Euklidesa, Ptolemeusza, Awicennę i Awerroesa.

U wejścia do drugiego kręgu sędzia piekła Minos wysłuchuje spowiedzi każdej duszy i owija się ogonem tyle razy, ile kręgów niżej ma ona spaść. Wergiliusz ucisza i jego, powołując się na wolę Boga. W ciemności bez światła szaleje wieczny wicher, który miota duszami tych, co poddali rozum namiętności. Wergiliusz wskazuje Semiramidę, Dydonę, Kleopatrę, Helenę, Parysa, Achillesa i Tristana.

Dante prosi o rozmowę z dwojgiem, które wiatr niesie razem. Przylatują jak para gołębi. Kobieta, Francesca z Rimini (imię pada w tytule pieśni i w pytaniu Dantego), opowiada, że miłość połączyła ją z towarzyszem, z którym teraz nigdy się nie rozstaje, i że oboje zginęli razem z ręki mordercy, na którego czeka Kaina, część ostatniego kręgu przeznaczona dla zdrajców krewnych. Imienia jej ukochanego tekst nie podaje. Na pytanie Dantego Francesca zwierza się, że nic tak nie boli, jak wspominanie szczęścia w niedoli, i wyjaśnia początek ich miłości: czytali dla zabawy dzieje Lancelota, a przy opisie pocałunku spojrzeli na siebie i on, choć ona była mężatką, ją pocałował. Książka była ich Galeotem, czyli pośrednikiem. Gdy ona mówi, jej towarzysz płacze, a Dante z litości mdleje.

Budzi się w trzecim kręgu, gdzie żarłoków bez końca smaga zimny deszcz ze śniegiem i gradem, a trójgłowy pies Cerber szarpie ich pazurami. Wergiliusz ucisza go garścią błota rzuconą w trzy paszcze. Z bagna podnosi się florentczyk Ciacco, ukarany za obżarstwo. Na prośbę Dantego przepowiada krwawe walki stronnictw we Florencji: Biali wygnają Czarnych, ale przed upływem trzech lat sami upadną, a Czarni z pomocą możnego sprzymierzeńca obejmą rządy. Mówi, że w mieście są tylko dwaj sprawiedliwi, a serca obywateli palą pycha, chciwość i zawiść, i prosi, by Dante przypomniał o nim ludziom. Wergiliusz wyjaśnia, że po Sądzie Ostatecznym, gdy dusze odzyskają ciała, cierpienie potępionych będzie pełniejsze. Na skraju kręgu czeka Plutus.

Plutus, strażnik czwartego kręgu, krzyczy ochrypłym głosem, wzywając szatana, ale pada na słowa Wergiliusza jak żagiel ze złamanym masztem. Skąpcy i rozrzutnicy toczą piersiami ogromne ciężary w dwóch zastępach, zderzają się, obrzucają się okrzykami i zawracają, by zderzyć się znowu. Wśród ogolonych skąpców jest wielu duchownych, także papieży i kardynałów. Wergiliusz tłumaczy, kim jest Fortuna: Bóg ustanowił ją, by przesuwała ziemskie dobra z rodu do rodu i z ludu do ludu, a ludzka roztropność nie może się z nią spierać.

Schodzą nad bagno Styks, w którym nadzy gniewni okładają się pięściami i gryzą, a pod wodą wzdychają ci, którzy dusili w sobie gniew i smutek. Pod wieżą, na znak ogniowy, przypływa łodzią przewoźnik Flegiasz. W czasie przeprawy z błota wynurza się florentczyk Filippo Argenti. Dante odpowiada mu ostro, a Wergiliusz odpycha natręta i chwali gniew swego ucznia, po czym inne dusze rzucają się na Argentiego, a on gryzie sam siebie.

Łódź przybija do czerwonych od ognia żelaznych murów miasta Dis. Na bramach tłoczą się upadli aniołowie i nie chcą wpuścić żywego. Wergiliusz idzie z nimi rozmawiać, ale zatrzaskują mu bramę przed nosem i wraca zawstydzony, choć zapewnia, że pomoc już nadchodzi. Dante pyta z lękiem, czy ktoś z otchłani schodził już tak głęboko, a Wergiliusz odpowiada, że on sam: czarodziejka Erichto kazała mu kiedyś wyprowadzić duszę z najniższego kręgu.

Na wieży ukazują się trzy Furie, Megera, Alekto i Tyzyfone, z wężami zamiast włosów, i wzywają Meduzę, by zamieniła Dantego w kamień. Wergiliusz każe mu się odwrócić i sam zakrywa mu oczy. Nadchodzi niebieski posłaniec: przechodzi przez Styks suchą nogą, otwiera bramę dotknięciem laski, gani buntowników i odchodzi, nie odezwawszy się do wędrowców. Za murami, na wielkim polu, stoją rozpalone groby z podniesionymi wiekami: to szósty krąg, kara heretyków i ich zwolenników.

Wśród grobów heretyków leżą zwolennicy Epikura, którzy głosili, że dusza umiera razem z ciałem. Po Sądzie Ostatecznym groby zostaną zamknięte. Z jednego z nich podnosi się dumnie, jakby gardził piekłem, Farinata, przywódca stronnictwa wrogiego rodowi Dantego. Pyta o jego przodków i chwali się, że dwa razy wygnał ich z Florencji, na co Dante odpowiada, że oni dwa razy wrócili, a jego stronnicy tej sztuki się nie nauczyli.

Obok Farinaty, z tego samego grobu, wychyla się Cavalcante i szuka wzrokiem syna, Gwidona, poety i przyjaciela Dantego. Gdy Dante odpowiada w czasie przeszłym, ojciec bierze to za znak, że syn nie żyje, i z rozpaczą pada z powrotem do grobu. Farinata, nieporuszony, ciągnie rozmowę: przepowiada, że nim księżyc zaświeci pięćdziesiąty raz, Dante sam się przekona, jak trudna jest sztuka powrotu z wygnania. Przypomina, że jako jedyny sprzeciwił się na radzie zburzeniu Florencji po krwawej bitwie nad rzeką Arbią. Wyjaśnia też, że potępieni widzą przyszłość, ale nie znają teraźniejszości. Dante prosi, by przekazał Cavalcantemu, że jego syn żyje. W tych grobach leży też cesarz Fryderyk II i pewien kardynał.

Przy grobie papieża Anastazego wędrowcy przystają, by przywyknąć do odoru z głębiny, a Wergiliusz wykorzystuje ten czas, by objaśnić porządek dalszej drogi. Niżej leżą trzy kręgi. W pierwszym, podzielonym na trzy części, cierpią ci, którzy użyli gwałtu: wobec bliźniego i jego mienia, wobec siebie samych i swojego mienia oraz wobec Boga, przyrody i jej darów, a wśród tych ostatnich bluźniercy, sodomici i lichwiarze. Fałsz jest Bogu bardziej obrzydły niż gwałt, dlatego oszuści leżą głębiej: w drugim kręgu ci, którzy oszukali ludzi niedarzących ich szczególnym zaufaniem, w ostatnim, najciaśniejszym, zdrajcy tych, którzy im ufali.

Na pytanie, czemu żarłocy, rozpustnicy, skąpcy i gniewni nie cierpią w mieście Dis, Wergiliusz przypomina naukę o trzech skłonnościach: niepowściągliwości, złości i zwierzęcym zezwierzęceniu. Niepowściągliwość mniej obraża Boga, więc jest karana łagodniej i poza murami. Lichwa zaś grzeszy przeciw naturze i ludzkiej pracy, bo lichwiarz szuka zysku gdzie indziej niż w tym, co dały Bóg i praca.

Stromym rumowiskiem, które według Wergiliusza osunęło się, gdy Chrystus zstąpił do otchłani, schodzą obok Minotaura. Wergiliusz drażni potwora, przypominając mu Tezeusza, i gdy ten miota się jak raniony byk, wędrowcy przechodzą. W pierwszym kole siódmego kręgu płynie łukiem rzeka wrzącej krwi, Flegeton, w której zanurzeni są ci, którzy użyli gwałtu przeciw bliźnim. Wzdłuż brzegu biegają uzbrojeni w łuki centaurowie i strzelają do każdego, kto wynurzy się wyżej, niż pozwala jego wina. Ich wódz Chiron, nauczyciel Achillesa, daje wędrowcom za przewodnika Nessosa, który przenosi Dantego przez bród. Nessos wskazuje zanurzonych po brwi tyranów, wśród nich Aleksandra, Dionizjusza i Ezzelina, dalej mordercę, a na koniec Attylę, „bicz boży”, i rozbójników z gościńców.

W drugim kole rośnie bezdrożny las czarnych, powykrzywianych drzew bez owoców, w którym gnieżdżą się harpie. Dante słyszy jęki i nie widzi, kto jęczy. Na radę Wergiliusza odłamuje gałązkę, a z pnia płynie krew i głos: drzewa to dusze samobójców. Przemawia Piotr z Vinei, powiernik cesarza Fryderyka II, który dzierżył klucze do jego serca. Zawiść dworu sprawiła, że cesarz go oślepił, a on z rozpaczy sam się zabił. Przysięga, że nigdy nie zdradził pana, prosi o oczyszczenie swej pamięci na ziemi i wyjaśnia, że po Sądzie dusze samobójców nie odzyskają ciał: zawiśnie każde na drzewie swojej duszy. Przez las przebiegają dwaj nadzy trwoniciele majątku ścigani przez czarne suki, które jednego z nich rozszarpują w krzaku. Krzak, dusza bezimiennego florentczyka, prosi o zebranie liści; mówi, że powiesił się we własnym domu.

Dante zbiera liście i zwraca je ziomkowi. W trzecim kole rozciąga się pustynia rozpalonego piasku, na którą powoli spadają płaty ognia. Bluźniercy leżą na wznak, lichwiarze siedzą skuleni, a sodomici chodzą bez końca. Olbrzymi Kapaneus, jeden z siedmiu królów oblegających Teby, leży dumny i urąga Jowiszowi, a Wergiliusz gani go: jego największą karą jest własna pycha. Nad czerwonym strumieniem Wergiliusz opowiada o starcu z góry Idy na Krecie, posągu ze złotą głową, srebrnymi ramionami i piersią, miedzianym tułowiem i żelaznymi nogami, z których prawa jest z gliny. Z łez płynących ze szczelin posągu powstają rzeki piekła: Acheront, Styks, Flegeton i na dnie jezioro Kocyt. Letę Dante zobaczy dopiero tam, gdzie dusze się oczyszczają.

Wędrowcy idą kamienną groblą nad strumieniem, którego opary gaszą ogień. Spotykają gromadę dusz, z której jedna chwyta Dantego za połę: to Brunetto Latini, jego dawny nauczyciel. Kto z tej gromady zatrzyma się choćby na chwilę, musi potem sto lat leżeć pod ogniem, więc Brunetto idzie obok Dantego, który z szacunku schyla głowę. Mistrz przepowiada uczniowi chwałę, a zarazem wrogość niewdzięcznego ludu Florencji, który wywodzi się z Fiesole: oba stronnictwa zapragną go dostać w swoje ręce, ale on ma trzymać się od nich z daleka. Dante dziękuje mu za naukę, jak człowiek przez wielkie dzieła zdobywa nieśmiertelne imię, i zapewnia, że jest gotów przyjąć każdy cios Fortuny. Brunetto mówi, że jego towarzysze to duchowni i uczeni, poleca uczniowi swoje dzieło Skarbiec i biegnie dogonić swoich jak zawodnik w Weronie.

Słychać już huk wodospadu spadającego do następnego kręgu. Trzy cienie poznają po stroju, że Dante jest z Florencji. Biegnąc w kółko, by nie stać w ogniu, przedstawiają się: Guidoguerra, Tegghiaio Aldobrandi i Jacopo Rusticucci, któremu zaszkodziła zła żona. Pytają, czy w ich mieście żyją jeszcze męstwo i szlachetność. Dante odpowiada, że nowi przybysze i szybkie zyski zrodziły we Florencji pychę i rozwiązłość. Cienie proszą, by przypomniał o nich żywym, i znikają. Nad przepaścią Wergiliusz każe Dantemu odpasać sznur, którym ten myślał kiedyś złowić panterę, i rzuca go w otchłań. W odpowiedzi z mgły wypływa dziwne widmo.

To Gerion, obraz oszustwa: ma twarz sprawiedliwego człowieka, łapy porośnięte sierścią, wężowe cielsko pokryte barwnymi wzorami i ogon zakończony żądłem jak u skorpiona. Gdy Wergiliusz układa się z nim, Dante sam podchodzi do lichwiarzy, którzy siedzą na skraju piasku i odganiają ogień jak psy muchy. Każdy ma u szyi sakiewkę z herbem swego rodu, na którą wpatruje się bez końca. Padewczyk z błękitną maciorą w herbie zapowiada, że wkrótce dołączą do niego inni. Dante wraca, siada przed Wergiliuszem na grzbiecie Geriona i potwór szerokimi kręgami opuszcza ich w przepaść, w której słychać jęki i widać ognie. Dante drży ze strachu jak Faeton i Ikar. Na dnie Gerion zostawia ich na skale i odlatuje jak strzała.

Ósmy krąg, zwany Złymi Tłumokami (w innych przekładach Złymi Dołami), to dziesięć okrągłych rowów wykutych w kamieniu wokół studni, przez które jak mosty przerzucone są skalne grzbiety. W pierwszym rowie nadzy grzesznicy idą w dwóch przeciwnych kierunkach, jak pielgrzymi na moście w Rzymie w roku jubileuszowym, a rogate diabły smagają ich biczami. Dante rozpoznaje Venedica, który wydał własną siostrę Ghisolę na wolę margrabiego. W drugim pochodzie, uwodzicieli, Wergiliusz wskazuje dumnego Jazona, który porzucił uwiedzioną Hipsypile i Medeę.

W drugim rowie pochlebcy tkwią w ludzkim kale. Dante poznaje Alessia z Lukki, który przyznaje, że zgubił go pochlebczy język, a Wergiliusz pokazuje nierządnicę Taidę, która drapie się paznokciami.

Trzeci rów to kara świętokupców, którzy handlowali rzeczami świętymi. Tkwią głowami w dół w okrągłych otworach w skale, podobnych do chrzcielnic we florenckim kościele świętego Jana, a ich stopy płoną. Wergiliusz znosi Dantego na dno, do jednego, który miota się najgwałtowniej. Grzesznik bierze Dantego za Bonifacego, papieża, którego spodziewał się później, i dziwi się, że ten przybył tak wcześnie. Sam był papieżem, synem niedźwiedzicy, czyli z rodu Orsinich (tytuł pieśni nazywa go Mikołajem III), który gromadził złoto dla krewnych, i przepowiada, że po Bonifacym przyjdzie jeszcze gorszy pasterz z Zachodu. Dante gwałtownie wyrzuca mu, że Chrystus nie żądał od Piotra złota, a pasterze Kościoła uczynili sobie bogów ze srebra i złota. Wspomina darowiznę Konstantyna, od której zaczęło się zło. Wergiliusz, zadowolony ze szczerości ucznia, wynosi go na rękach z rowu.

W czwartym rowie wolno, płacząc, kroczą wróżbici: ich twarze są odwrócone ku plecom, więc idą tyłem, bo chcieli widzieć zbyt daleko naprzód. Dante płacze nad tym zniekształceniem ludzkiej postaci, a Wergiliusz gani go: litość wobec sprawiedliwych kar jest tu nie na miejscu. Wskazuje Amfiaraosa, Tejrezjasza, Arunsa i wieszczkę Manto, od której imienia pochodzi nazwa Mantui, rodzinnego miasta Wergiliusza, a dalej Eurypylosa, astrologa Michała Szkota, Guida Bonattiego, szewca Asdentego i kobiety, które porzuciły igłę i wrzeciono dla czarów. Księżyc już zachodzi, więc trzeba iść dalej.

W piątym rowie wrze gęsta smoła, jak w weneckim arsenale, gdzie zimą smołuje się statki. Czarny diabeł przynosi na barkach urzędnika z Lukki, rzuca go do smoły i wraca po następnych, bo tam każdy za pieniądze zamienia „nie” na „tak”. Gdy grzesznik wypływa, diabły zanurzają go hakami jak kucharz mięso w kotle. Wergiliusz każe Dantemu ukryć się za skałą i sam idzie do diabłów. Ich naczelnik, w przekładzie Korsaka zwany Przeklętym Ogonem, słysząc, że ta wędrówka jest wolą nieba, upuszcza widły. Kłamie przy tym, że następny most istnieje, i daje wędrowcom eskortę dziesięciu diabłów pod wodzą Jeżobrody. Dante drży, widząc, jak zgrzytają zębami.

Diabły idą obok rowu, a grzesznicy wychylają grzbiety ze smoły jak delfiny i nurkują na ich widok jak żaby. Jednego, który się spóźnił, wyciągają za włosy. To Nawarczyk, sługa króla Tybalda, który handlował łaskami pana. Opowiada o innych przekupnych urzędnikach z Sardynii, a potem podstępem obiecuje przywołać gwizdem siedmiu towarzyszy, jeśli diabły się odsuną. Gdy się odwracają, skacze do smoły. Diabeł, który rzuca się w pościg, nie zdąża go złapać; drugi, wściekły, wczepia się w niego i obaj wpadają do wrzącej smoły, a koledzy wyciągają ku nim haki.

Wędrowcy odchodzą w milczeniu. Dante przewiduje, że rozwścieczone diabły ruszą za nimi, i rzeczywiście nadlatują. Wergiliusz chwyta go jak matka dziecko z płonącego domu i zsuwa się z nim po zboczu do szóstego rowu, do którego diabły nie mają wstępu. Tam powoli idą obłudnicy w płaszczach z kapturami, złoconych z wierzchu, a w środku z ołowiu. Dwaj z nich, bolońscy zakonnicy Catalano i Loderingo, wybrani kiedyś we Florencji na stróżów pokoju, mówią o sobie. Na ziemi leży ukrzyżowany na trzech palach Kajfasz, który doradzał, by jeden człowiek umarł za lud. Depcze po nim każdy przechodzący, a tak samo cierpią jego teść i członkowie rady. Catalano mówi, że najbliższy skalny most jest nad tym rowem strzaskany i trzeba wyjść po jego gruzach, więc Wergiliusz wie już, że diabeł ich okłamał, i odchodzi gniewny.

Wergiliusz odzyskuje pogodę, jak wieśniak, który rano widzi szron, a potem słońce, i pomaga Dantemu wspinać się po gruzach zawalonego mostu. Na szczycie Dante siada bez tchu, a mistrz napomina go, że kto leży w puchu, nie dojdzie do sławy i zostawi po sobie tyle śladu, co dym w powietrzu, więc trzeba wstać i iść, bo czeka ich jeszcze dłuższa wspinaczka.

W siódmym rowie roi się od węży i jaszczurek, wśród których biegają nadzy złodzieje z rękami związanymi wężami. Jeden z nich, ukąszony w kark, zapala się, rozsypuje w proch i zaraz odradza jak Feniks. To Vanni Fucci z Pistoi, który żył jak zwierzę. Przyznaje, że okradł kościelny skarbiec i zwalił winę na kogoś innego. Wstydzi się, że Dante widzi go w takim upadku, więc na złość przepowiada mu klęskę: po wygnaniu Czarnych z Pistoi burza nadciągnie z doliny Magry i zniszczy Białych, stronnictwo Dantego.

Potem Fucci pokazuje Bogu obsceniczny gest, figę z obu dłoni, a węże owijają mu szyję i ręce, by więcej nie bluźnił. Goni go centaur Kakus z wężami na grzbiecie i smokiem plującym ogniem. Nadbiegają trzej florentczycy i zachodzą niezwykłe przemiany, z którymi Dante porównuje opowieści Lukana i Owidiusza. Sześcionogi wąż oplata Agnella i obie postacie zlewają się w jedną, która nie jest ani dwojgiem, ani jednym. Mała czarno-modra żmija kąsa w pępek innego grzesznika, oboje zaczynają dymić i zamieniają się postaciami: wąż staje się człowiekiem, a człowiek, Buoso, wężem, który odczołguje się z sykiem. Nietknięty zostaje tylko Puccio Sciancato.

Dante z gorzką ironią gratuluje Florencji, że jej imię słychać nawet w piekle, skoro wśród złodziei znalazł pięciu jej obywateli. W ósmym rowie widzi mnóstwo płomyków, migających jak świetliki w letni wieczór. W każdym ukryty jest grzesznik: to ci, którzy podstępnie doradzali innym. Jeden płomień ma rozdwojony wierzchołek. Wergiliusz wyjaśnia, że płoną w nim razem Ulisses i Diomedes, ukarani za podstęp z koniem trojańskim, za oszustwo wobec Achillesa i za kradzież Palladium. Sam przemawia do nich, bo Grecy mogliby wzgardzić mową Dantego.

Większy wierzchołek płomienia mówi głosem Ulissesa. Gdy uwolnił się od Kirke, ani czułość syna, ani stary ojciec, ani miłość Penelopy nie zdołały go zatrzymać w domu: chciał poznać świat oraz obyczaje ludzi. Z garstką wiernych towarzyszy, już starych, popłynął aż do słupów Heraklesa, które wyznaczały kres żeglugi. Tam przekonał ich krótką mową, by w resztce życia zobaczyli świat niezamieszkany za słońcem, bo człowiek nie został stworzony, by żyć jak zwierzę, lecz by dążyć do wiedzy i cnoty. Płynęli na zachód i na południe pięć miesięcy, aż ujrzeli ogromną górę. Wtedy z nowego lądu zerwała się burza, okręciła łodzią trzy razy i za czwartym morze zamknęło się nad nimi.

Podchodzi drugi płomień, który najpierw huczy jak miedziany byk sycylijskiego tyrana, a potem przemawia. To Guido z Montefeltro, pyta o Romanię, a Dante opisuje mu, kto teraz rządzi tamtejszymi miastami. Guido mówi o sobie bez obawy o wstyd, przekonany, że nikt nie wraca stąd na ziemię: był żołnierzem znanym z chytrości bardziej lisa niż lwa, a na starość wstąpił do franciszkanów i żałował za grzechy. Papież, książę nowych faryzeuszy, który prowadził wojnę z chrześcijanami, poprosił go o radę, jak zdobyć twierdzę Palestrinę, i z góry rozgrzeszył go z winy. Guido doradził: obiecuj wiele, a dotrzymaj mało. Gdy umarł, święty Franciszek przyszedł po jego duszę, ale czarny cherubin dowiódł, że nie można jednocześnie chcieć grzechu i za niego żałować, więc rozgrzeszenie bez skruchy jest nieważne. Minos skazał Guida na ten ogień.

W dziewiątym rowie diabeł z mieczem bez końca rozcina tych, którzy siali niezgodę i rozłamy. Rany zrastają się, zanim grzesznik obejdzie rów, i wtedy diabeł tnie znowu. Mahomet, rozpłatany od brody do brzucha, sam rozrywa sobie pierś, a przed nim idzie Ali z twarzą rozciętą do czaszki. Mahomet każe przestrzec heretyka Dolcina, by zapasami przetrwał oblężenie. Piotr z Medicyny przepowiada zdradzieckie zamordowanie dwóch zacnych ludzi z Fano i pokazuje Kuriona z uciętym językiem, który doradził Cezarowi przejście przez Rubikon. Mosca, który bez rąk wymachuje kikutami, przypomina swoje słowa, od których zaczęły się walki we Florencji. Najstraszniejszy jest Bertran de Born: idzie bez głowy, trzymając ją w ręku jak latarnię. Za to, że podburzał syna przeciw ojcu-królowi i rozdzielił to, co łączy natura, sam jest rozdzielony.

Dante długo wpatruje się w rów, bo szuka krewnego, Geriego del Bello, którego śmierci nikt z rodu jeszcze nie pomścił. Wergiliusz widział, jak tamten groził mu palcem i odszedł. W dziesiątym, ostatnim rowie Złych Tłumoków leżą fałszerze, chorzy jak w szpitalach podczas zarazy, w smrodzie gnijącego ciała. Dwaj alchemicy, oparci o siebie, drapią strupy trądu. Griffolino z Arezzo opowiada, że został spalony, bo w żartach obiecał głupcowi nauczyć go latać, ale do piekła trafił za alchemię. Capocchio, fałszerz metali, przyznaje się do swojej sztuki i przytakuje Dantemu w drwinie z próżnych sieneńczyków.

W pieśni XXX dwa wściekłe cienie gryzą wszystkich wokół: Gianni Schicchi, który podszył się pod zmarłego i podyktował fałszywy testament, oraz Myrra, która podstępem uwiodła własnego ojca. Mistrz Adam, opuchnięty od wodnej puchliny, cierpi nieustanne pragnienie i widzi w myślach chłodne strumienie Casentina, gdzie fałszował florenckie floreny. Obok w gorączce leżą żona Putyfara, która fałszywie oskarżyła Józefa, i Grek Sinon, który kłamstwem namówił Trojan do wpuszczenia konia. Sinon uderza Adama w brzuch, ten oddaje mu w twarz i obaj obrzucają się wyzwiskami. Dante słucha z ciekawością, a Wergiliusz gani go: chęć słuchania takich kłótni jest niska. Dante wstydzi się tak bardzo, że już samym wstydem zmazuje winę, więc mistrz go uspokaja.

W półmroku rozlega się dźwięk rogu głośniejszy niż róg Rolanda pod Roncevaux. Dante bierze sterczące nad studnią kształty za wieże miasta, ale Wergiliusz wyjaśnia, że to olbrzymi zanurzeni od pasa w dół. Nimrod, z którego winy zniknęła jedna mowa świata, bełkocze w nieznanym języku. Efialtes, który walczył z Jowiszem, jest skuty łańcuchem. Wolny Anteusz na prośbę Wergiliusza bierze obu wędrowców w dłoń i stawia ich na dnie piekła, w dziewiątym kręgu.

Dante wzywa Muzy, bo słowa nie dorastają do opisu dna wszechświata. Dziewiąty krąg to zamarznięte jezioro Kocyt, grube jak szkło. W pierwszej części, Kainie, zdrajcy krewnych tkwią w lodzie po twarze i szczękają zębami jak bociany. Dwaj bracia z rodu Albertich zderzają się czołami jak byki, a Camicione de’ Pazzi wymienia innych zdrajców rodu. W drugiej części, Antenorze, karani są zdrajcy ojczyzny. Dante potyka się o czyjąś głowę. Gdy grzesznik nie chce podać imienia, Dante wyrywa mu włosy, a sąsiad wydaje go, wołając Bocca: to zdrajca z bitwy pod Montaperti. Bocca w odwecie wymienia innych zdrajców. Dalej Dante widzi dwóch potępieńców w jednym dole: wyższy gryzie kark niższego.

Gryzący odrywa się od czaszki i opowiada. To hrabia Ugolino, a ten, którego gryzie, to arcybiskup Ruggieri, który zdradą uwięził go razem z dziećmi w wieży. Ugolino śnił, że biskup poluje na wilka z wilczętami, a rankiem dzieci przez sen prosiły o chleb. Wtedy usłyszał, jak zamurowują drzwi wieży. Nie płakał i nie mówił. Gdy z bólu gryzł ręce, dzieci, myśląc, że to z głodu, ofiarowały mu swoje ciała. Czwartego dnia jedno umarło u jego stóp z wołaniem, czemu ojciec ich nie ratuje, a potem kolejno pozostałe. Ugolino, już ślepy, szukał ich po omacku przez dwa dni, aż w końcu głód okazał się silniejszy niż boleść. Te ostatnie słowa czytelnicy rozumieją różnie. Dante przeklina Pizę za śmierć niewinnych dzieci.

W trzeciej części, Ptolomei, zdrajcy gości leżą na wznak, a łzy zamarzają im w oczach jak kryształowe przyłbice. Brat Alberigo prosi o zdjęcie lodu z powiek i wyjaśnia, że dusza zdrajcy trafia tu jeszcze za życia, a jego ciałem włada potem diabeł. Tak jest z Brankiem d’Orią, który na ziemi wciąż je i pije. Dante obiecuje Alberigowi pomoc, ale lodu nie zdejmuje: wobec takiego zdrajcy uważa nieszczerość za uczciwość.

W ostatniej części dziewiątego kręgu, Judece, zdrajcy swoich dobroczyńców i panów są całkowicie zamknięci w lodzie: jedni leżą, inni stoją prosto albo na głowie, jeszcze inni wygięci w łuk. Z daleka widać coś, co wygląda jak wiatrak we mgle. To Lucyfer, król piekła, niegdyś najpiękniejszy z aniołów, który wystaje z lodu do połowy piersi. Ma jedną głowę z trzema twarzami: czerwoną pośrodku, biało-żółtą z prawej i czarną z lewej, a pod każdą twarzą parę nietoperzowych skrzydeł. Ich trzepot rozsyła wiatr, od którego zamarza Kocyt. Z sześciorga oczu płyną mu łzy zmieszane z krwią.

W każdej paszczy Lucyfer miażdży jednego grzesznika. Najsrożej cierpi Judasz Iskariota, który ma głowę w środkowej paszczy, a nogami miota na zewnątrz. Z dwóch bocznych zwisają głowami w dół Brutus, który milczy, i Kasjusz, zabójcy Cezara. Na znak Wergiliusza Dante obejmuje go za szyję, a mistrz schodzi po kudłatym boku Lucyfera między futrem a lodem. W miejscu, gdzie zaczynają się uda, odwraca się głową w dół i zaczyna się wspinać, a Dante z przerażeniem myśli, że wracają do piekła.

Wychodzą skalną szczeliną i Dante widzi Lucyfera odwróconego, z nogami w górze. Wergiliusz wyjaśnia, że minęli środek ziemi, do którego ciąży wszystko, i są teraz na drugiej półkuli, przeciwległej do Jerozolimy, gdzie wieczór zamienia się w ranek. Lucyfer spadając z nieba wbił się w ziemię, a ląd, uciekając przed nim, cofnął się pod morze, tu zaś wypiętrzyła się góra. Ciasnym korytarzem, wzdłuż szemrzącego strumyka, idą bez odpoczynku w górę, aż przez otwór wychodzą pod niebo i znów widzą gwiazdy.

Dante wzywa Muzy, bo zaczyna śpiewać o drugim królestwie, w którym dusza oczyszcza się z grzechu, zanim wejdzie do nieba. Wędrowcy stoją o świcie na brzegu wyspy na półkuli południowej. Jaśnieje Wenus, a po prawej świecą cztery gwiazdy, których od czasu pierwszych ludzi nikt nie widział. W ich blasku stoi czcigodny starzec z długą białą brodą. To Katon z Utyki, strażnik tego miejsca, który pyta surowo, jak potępieni uciekli z piekła.

Wergiliusz każe Dantemu uklęknąć i wyjaśnia, że przysłała go pani z nieba: prowadzi żywego człowieka, który szuka wolności, tej samej, za którą Katon oddał życie. Prosi o zgodę na wejście do siedmiu kręgów i powołuje się na Marcję, żonę Katona, która przebywa w otchłani. Katon odpowiada, że los żony już go nie porusza, ale skoro posyła ich niebiańska pani, wystarczy. Każe przepasać Dantego gładką trzciną, która rośnie tylko na brzegu wyspy, i zmyć mu z twarzy brud piekła. Wergiliusz obmywa twarz ucznia rosą i przepasuje go trzciną, a wyrwana trzcina od razu odrasta.

Nad morzem pojawia się światło, które rośnie i zbliża się. To anioł, który bez wiosła i żagla, poruszając tylko skrzydłami, przywozi łodzią ponad sto dusz. Śpiewają psalm o wyjściu Izraela z Egiptu. Anioł błogosławi je znakiem krzyża i odpływa. Nowo przybyli pytają wędrowców o drogę, a widząc, że Dante oddycha, zdumieni otaczają go jak posłańca z dobrą wieścią. Jeden z nich chce go objąć, ale ręce Dantego trzy razy przechodzą przez cień. To muzyk Casella, przyjaciel Dantego, który wyjaśnia, że anioł zbiera przy ujściu Tybru dusze nieskazane na piekło. Na prośbę Dantego śpiewa jego kanconę o miłości i wszyscy słuchają zachwyceni. Wtedy zjawia się Katon i gani dusze za lenistwo, a te uciekają jak spłoszone gołębie ku górze.

Wergiliusz wyrzuca sobie, że dał się zatrzymać pieśni Casellego. Dante przestraszony widzi przed sobą tylko jeden cień, swój własny, i myśli, że mistrz go opuścił. Wergiliusz wyjaśnia, że jego ciało leży w Neapolu, a dusze, choć czują ból, gorąco i zimno, nie rzucają cienia. Jak to się dzieje, Bóg nie odkrywa, a ludzki rozum musi poprzestać na tym, że tak jest: gdyby mógł wszystko zgłębić, Maryja nie musiałaby rodzić. Na myśl o Platonie, Arystotelesie i innych, którzy wiecznie pragną bez nadziei, Wergiliusz smutnieje.

U stóp stromej góry nie widać drogi. Z boku idą powoli, jak owce, dusze tych, którzy zmarli w klątwie kościelnej. Na widok cienia Dantego zatrzymują się zdziwione, a potem wskazują przejście. Jeden, jasnowłosy, z rozciętą brwią i raną na piersi, przedstawia się: to Manfred, król Sycylii. Opowiada, że dwukrotnie śmiertelnie ranny, w ostatniej chwili zwrócił się do Boga, którego miłosierdzie obejmuje każdego, kto się do Niego zwróci. Jego ciało wykopano spod Benewentu i wyrzucono poza granice królestwa. Kto umarł w klątwie, nawet skruszony, musi przed bramą czekać trzydzieści razy dłużej, niż trwała klątwa, chyba że modlitwy żywych skrócą ten czas. Prosi, by Dante powiedział o tym jego córce.

Dante tak się zasłuchał, że nie zauważył, jak słońce wzniosło się wysoko. Ciasnym, stromym wąwozem wspinają się na czworakach, a gdy Dante opada z sił, Wergiliusz każe mu się czołgać do półki skalnej. Tam siadają i Dante dziwi się, że słońce świeci z lewej strony. Mistrz objaśnia, że góra Czyśćca leży na półkuli przeciwległej Jerozolimie, i dodaje, że wspinaczka jest najtrudniejsza na początku, a im wyżej, tym łatwiej, aż stanie się lekka jak żegluga z prądem. Za głazem leżą w cieniu leniwi, którzy odkładali skruchę do łoża śmierci. Jeden z nich, Belacqua, siedzi z głową na kolanach i drwi z pośpiechu Dantego. Mówi, że musi tu czekać tyle lat, ile żył, bo żałował dopiero na końcu, chyba że pomogą mu modlitwy kogoś żyjącego w łasce. Wergiliusz woła, bo jest już południe.

Dusze dziwią się cieniowi, który rzuca Dante, a Wergiliusz każe mu iść dalej i być jak wieża, której nie chwieje wiatr. Nadchodzi gromada śpiewająca Miserere. To ci, którzy zginęli gwałtowną śmiercią i pojednali się z Bogiem w ostatniej chwili. Proszą, by Dante przekazał wieści żywym. Jeden, rodem z Fano, opowiada, jak siepacze nasłani przez pana z rodu Este dopadli go na bagnach koło Oriago, gdzie się wykrwawił. Buonconte da Montefeltro, ranny w szyję w bitwie pod Campaldino, skonał z imieniem Maryi na ustach. Anioł zabrał jego duszę, a diabeł, wściekły, że stracił ją za jedną łzę, zemścił się na ciele: rozpętał burzę, a wezbrana rzeka porwała zwłoki i zasypała je mułem Arna, dlatego nikt ich nie znalazł. Trzecia odzywa się Pia ze Sieny, która zginęła w Maremmie, o czym wie ten, kto ją poślubił.

Dante wyrywa się z tłumu dusz, które jak gapie przy zwycięskim graczu proszą o modlitwy, i pyta mistrza, czy modlitwa może zmienić wyrok nieba, skoro jego Eneida temu przeczy. Wergiliusz wyjaśnia, że miłość modlących się może w jednej chwili spełnić to, co dusza miała odpokutować, a sąd nieba się przez to nie zmienia. Jego słowa dotyczyły czasów, gdy modlitwa nie łączyła z Bogiem. Resztę objaśni Beatrycze, którą Dante zobaczy na szczycie góry.

Samotna dusza patrzy na nich jak spoczywający lew i milczy, aż na słowo „Mantua” zrywa się i ściska Wergiliusza: to poeta Sordello, jego ziomek. Ta scena skłania Dantego do gwałtownej skargi nad Italią, łodzią bez sternika w burzy, gospodą nierządu, w której mieszkańcy tych samych murów gryzą się jak zwierzęta. Na nic prawa Justyniana, gdy nie ma jeźdźca, który by trzymał wodze. Dante wyrzuca niemieckiemu cesarzowi Albrechtowi, że porzucił kraj, wzywa go, by spojrzał na zwaśnione rody i płaczący Rzym, pyta Chrystusa, czy odwrócił oczy od Italii, a na koniec ironicznie chwali Florencję, która tak często zmienia prawa, że uchwalone w październiku nie dotrwają do połowy listopada. Miasto przypomina mu chorego, który przewraca się w łóżku i nie może znaleźć ulgi.

Sordello dowiaduje się, kim jest jego rodak, i z czcią obejmuje go za kolana jako chlubę Latynów. Wergiliusz mówi o sobie: nie zgubił go żaden czyn, lecz brak wiary; przebywa w otchłani z nieochrzczonymi dziećmi i z tymi, którzy mieli wszystkie cnoty oprócz trzech świętych. Sordello wyjaśnia prawo góry: po zachodzie słońca nie można postąpić ani o krok w górę. Poleca więc nocleg w dolinie wciętej w zbocze, pełnej kwiatów piękniejszych niż złoto i szlachetne kamienie. Siedzą tam i śpiewają Salve Regina władcy, którzy zajęci sprawami państwa zaniedbali pokuty. Z brzegu Sordello wskazuje cesarza Rudolfa, który mógł uleczyć rany Italii, króla Czech Ottokara, płaskonosego króla Francji i dobrego Henryka, Piotra Aragońskiego, Karola Andegaweńskiego, Henryka III Angielskiego i margrabiego Wilhelma. Przy okazji zauważa, że cnota rzadko przechodzi z ojca na syna, bo Bóg daje ją tylko tym, którzy o nią proszą.

Zapada zmierzch, godzina tęsknoty żeglarzy i pielgrzymów. Dusza zaczyna hymn Te lucis ante, a za nią cały chór. Z nieba zstępuje dwóch aniołów w zielonych szatach, z płonącymi mieczami o złamanych ostrzach, i staje na straży po obu stronach doliny przed wężem, który ma nadejść. Dante schodzi między dusze i spotyka przyjaciela, sędziego Nina Viscontiego, i cieszy się, że nie widzi go wśród potępionych. Nino prosi o modlitwę córki Giovanny i z goryczą mówi o żonie, która po jego śmierci wyszła ponownie za mąż. Na niebie zamiast porannych czterech gwiazd świecą teraz trzy.

Sordello wskazuje wroga: w trawie pełznie wąż, może ten sam, który podał owoc Ewie. Na szum zielonych skrzydeł aniołów ucieka, a strażnicy wracają na swoje miejsca. Currado Malaspina pyta o swój ród i ziemię nad Magrą. Dante sławi Malaspinów za hojność i męstwo, a Currado przepowiada mu, że przed upływem siedmiu lat sam się przekona, jak zasłużona jest ta sława. Dante istotnie zaznał potem gościny Malaspinów na wygnaniu.

Nocą Dante zasypia na trawie w dolinie, a przed świtem śni o złotopiórym orle, który porywa go w sferę ognia, jak niegdyś Ganimedesa. Budzi się przestraszony w obcym miejscu, gdy słońce jest już wysoko. Wergiliusz wyjaśnia, że o świcie przyszła święta Łucja i przeniosła śpiącego aż pod bramę właściwego Czyśćca, a on szedł za nią.

Do bramy prowadzą trzy stopnie: biały, gładki marmur, w którym Dante widzi się jak w lustrze, ciemny, spękany kamień i czerwony jak krew porfir. Na diamentowym progu siedzi milczący anioł z błyszczącym mieczem. Dante pada mu do stóp i trzy razy bije się w piersi. Anioł ostrzem miecza kreśli mu na czole siedem liter P, które ma zmyć, idąc w górę. Spod szaty koloru popiołu wyjmuje dwa klucze, złoty i srebrny, które dał mu Piotr, polecając raczej mylić się, otwierając, niż trzymać bramę zamkniętą przed pokornym. Otwiera ciężkie drzwi i ostrzega, że kto obejrzy się za siebie, wróci na zewnątrz. Ze środka słychać Ciebie, Boże, chwalimy.

Za bramą, która zamyka się z hukiem, wspinają się krętą szczeliną i wychodzą na pierwszy taras, gdzie oczyszczają się pyszni. Wewnętrzna ściana z białego marmuru pokryta jest płaskorzeźbami tak żywymi, że zdają się mówić: przedstawiają przykłady pokory. Na pierwszej anioł zwiastuje Maryi, która odpowiada, że jest służebnicą Pańską. Na drugiej Dawid tańczy pokornie przed Arką Przymierza, a z okna pogardliwie patrzy na niego Michal. Na trzeciej cesarz Trajan, wyruszając na wojnę, ulega prośbie ubogiej wdowy i najpierw wymierza sprawiedliwość za jej zabitego syna.

Nadchodzą powoli dusze tak przygniecione ogromnymi głazami, że Dante z początku nie rozpoznaje w nich ludzi. Zginają się jak kamienne figury podtrzymujące gzymsy, każda bardziej lub mniej, wedle ciężaru, który dźwiga. Dante zwraca się do pysznych chrześcijan: ludzie są tylko gąsienicami, z których ma się wykluć anielski motyl, więc nie mają powodu wynosić się nad innych.

Pyszni idą pod ciężarem kamieni, modląc się przerobionym Ojcze nasz: ostatnią prośbę, o zachowanie od złego, mówią już nie za siebie, lecz za żywych, którzy zostali na ziemi. Dante zauważa, że skoro oni modlą się za żywych, żywi powinni modlić się za nich. Wergiliusz pyta o drogę do schodów. Odpowiada Omberto Aldobrandeschi, potomek możnego rodu z Toskanii, który z dumy z przodków gardził ludźmi i zapomniał, że wszyscy mają wspólną matkę. Zginął przez tę pychę, a z nim cały jego ród.

Dante schyla się, by lepiej słyszeć, i rozpoznaje go inny pokutnik: to Oderisi, iluminator ksiąg, którego Dante wita jako chlubę sztuki. Oderisi poprawia go skromnie, że teraz bardziej sławny jest Franco z Bolonii, a na ziemi nie przyznałby tego, bo chciał wszystkich prześcignąć. Mówi o marności sławy: Cimabue górował wśród malarzy, a dziś przyćmił go Giotto. Podobnie jeden poeta Guido odebrał chwałę drugiemu, a może żyje już ten, kto przegoni obu. Sława świata to tylko podmuch wiatru, który wieje raz z tej, raz z tamtej strony, a nawet tysiące lat to wobec wieczności mniej niż mgnienie oka. Oderisi wskazuje Provenzana Salvaniego, władcę Sieny w czasach zwycięstwa pod Montaperti. Choć zwlekał z pokutą, trafił tu wcześniej, bo kiedyś, przezwyciężając wstyd, żebrał na rynku o okup dla uwięzionego przyjaciela. Oderisi dodaje zagadkowo, że ziomkowie Dantego wkrótce sprawią, iż sam zrozumie, co znaczy taka prośba.

Wergiliusz każe Dantemu wyprostować się i iść szybciej, ale patrzeć pod nogi. Posadzka tarasu pokryta jest rzeźbami pokazującymi upadek pyszałków. Są tam: Lucyfer spadający z nieba jak piorun, olbrzym Briareus, Nimrod u stóp wieży Babel, Niobe wśród swoich zabitych dzieci i Saul przebity własnym mieczem na górze Gelboe. Są też Arachne przemieniona w pająka, uciekający Roboam, Holofernes, Cyrus, którego głowę królowa zanurza we krwi, oraz Troja w gruzach i popiele. Dante ironicznie wzywa synów Ewy, by dalej zadzierali głowy i nie patrzyli, jak zła jest ich droga.

Jest już południe. Nadchodzi anioł w białej szacie, o twarzy jaśniejącej jak gwiazda poranna. Wskazuje bliskie schody, a u wejścia uderza Dantego skrzydłem w czoło. Słychać śpiew Błogosławieni ubodzy w duchu. Dante dziwi się, że idzie mu się dużo lżej, a Wergiliusz wyjaśnia, że jedna z liter P została już zmazana, a gdy znikną wszystkie, wspinaczka stanie się radością. Dante sprawdza palcami czoło i znajduje o jedną literę mniej. Mistrz się uśmiecha.

Drugi taras jest nagi, kamień ma ołowianosiną barwę. Wergiliusz prowadzi według słońca. W powietrzu przelatują niewidzialne głosy wołające przykłady miłości bliźniego: „Wina nie mają” Maryi z wesela w Kanie, „Jam Orestes” przyjaciela gotowego umrzeć za drugiego, „Miłujcie bliźnich, co wam źle robili”. Zazdrośni siedzą oparci o skałę i o siebie nawzajem, w lichych włosiennicach, jak żebracy pod kościołem. Ich powieki są zszyte drutem jak oczy dzikiego sokoła, a spod szwów płyną łzy. Modlą się do Maryi i świętych.

Odpowiada Sapia ze Sieny, która mimo imienia nie była mądra: cieszyła się z cudzych nieszczęść, a gdy jej ziomkowie zostali rozbici pod Colle, wołała do Boga, że już się Go nie boi. Pojednała się z Nim dopiero na starość, a jej kara skróciła się dzięki modlitwom pobożnego Piotra Pettinaio. Dante wyznaje, że sam mało grzeszył zawiścią, bardziej obawia się kary pysznych. Sapia prosi, by przywrócił jej dobre imię u krewnych w Sienie.

Dwaj inni zazdrośni pytają, kim jest Dante. Ten mówi tylko, że urodził się nad rzeką płynącą przez Toskanię, a Guido del Duca, który kiedyś bladł na widok cudzego szczęścia, odgaduje, że chodzi o Arno, i mówi, że imię tej rzeki powinno zaginąć. Ludzie w jej dolinie zamienili się w zwierzęta jak od czarów Kirke: na jej brzegach żyją wieprze, kundle, wilki i lisy. Przepowiada, że bratanek jego towarzysza Riniera da Calboli będzie we Florencji polował na tych wilków jak na zwierzynę. Opłakuje zanik szlachetności w Romanii. Gdy wędrowcy odchodzą, grzmią przykłady ukaranej zawiści: głos Kaina, „Kto bądź mię spotka, powinien mię zabić!”, i Aglaury zamienionej w kamień. Wergiliusz mówi, że niebo przyciąga ludzi pięknem, a oni patrzą w ziemię.

Ku wieczorowi blask anioła oślepia Dantego. Anioł zmazuje drugie P i prowadzi do łagodniejszych schodów, przy śpiewie Błogosławieni miłosierni. Wergiliusz tłumaczy słowa Guida: dobra ziemskie maleją, gdy się je dzieli, więc budzą zawiść, a dobro niebieskie rośnie, im więcej dusz je kocha, jak światło odbijane przez wiele luster. Na trzecim tarasie Dante doznaje widzeń łagodności. Maryja w świątyni łagodnie pyta syna, czemu ich opuścił. Pizystrat odpowiada żonie, która domaga się kary dla młodzieńca, że nie należy potępiać tego, kto nas kocha. Szczepan pod gradem kamieni modli się za tych, którzy go zabijają. Dante idzie jak we śnie, a potem wędrowców ogarnia gęsty, czarny dym.

Dym jest ciemniejszy od nocy w piekle, więc Dante idzie, trzymając się ramienia Wergiliusza jak ślepiec. Gniewni śpiewają razem Baranku Boży. Jeden z nich, Marco Lombardo, idzie obok Dantego w ciemności. Dante pyta, czy zło świata pochodzi z wpływu gwiazd, czy z ludzi. Marco odpowiada, że gdyby wszystkim kierowało niebo, nie byłoby wolnej woli ani sprawiedliwości w karze i nagrodzie. Niebo daje skłonności, ale człowiek ma światło rozumu i wolną wolę, która, dobrze wychowana, przezwycięży każdy wpływ. Przyczyna zepsucia świata jest więc w ludziach. Dusza rodzi się jak prostoduszne dziecko i goni za marnymi dobrami, jeśli nie powstrzymają jej prawa i władza.

Rzym miał kiedyś dwa słońca: cesarza, który wskazywał drogę na świecie, i papieża, który wskazywał drogę do Boga. Teraz jedno zgasiło drugie, bo pastorał połączył się z mieczem, i Kościół, dźwigając dwie władze, upadł w błoto. Marco wymienia trzech starców, którzy przypominają lepsze czasy, i odchodzi przed nadejściem anioła.

Wychodząc z dymu, Dante doznaje widzeń ukaranego gniewu: Prokne zamienionej w słowika, ukrzyżowanego Hamana i królowej Amaty, która w gniewie odebrała sobie życie, a nad nią płacze córka Lawinia. Anioł zmazuje trzecie P przy słowach Błogosławieni, którzy są wolni od gniewu. Zapada noc, więc na czwartym tarasie, gdzie oczyszcza się gnuśność, czyli lenistwo w dobrym, wędrowcy się zatrzymują. Wergiliusz objaśnia ustrój Czyśćca. Wszystko, co czynimy, dobre i złe, wypływa z miłości. Miłość źle skierowana, ku krzywdzie bliźnich, daje pychę, zawiść i gniew, oczyszczane na trzech niższych tarasach. Miłość zbyt leniwa ku prawdziwemu dobru karana jest tutaj, a miłość zbyt gorąca ku dobrom marnym oczyszcza się na trzech tarasach wyżej.

Na prośbę Dantego mistrz mówi więcej o miłości. Dusza z natury zwraca się ku temu, co jej się podoba, ale nie każda miłość jest przez to dobra, tak jak nie każdy odcisk w dobrym wosku jest dobry. Rozum i wolna wola decydują, czy przyzwolić na skłonność, i dlatego za czyny należy się pochwała albo kara; więcej wyjaśni Beatrycze. Nagle nadbiega tłum gnuśnych, którzy teraz wciąż biegną, wołając przykłady gorliwości: Maryja pospieszyła w góry do Elżbiety, a Cezar szybko ruszył na Hiszpanię. Opat od świętego Zenona w Weronie, przebiegając, mówi o sobie. Na końcu biegną dwaj, którzy przypominają ukaraną gnuśność: Izraelitów, którzy nie doszli do Jordanu, i Trojan, którzy opuścili Eneasza. Myśli Dantego plączą się, aż zasypia.

Przed świtem Dante śni o kobiecie jąkającej się, zezowatej i bladej. Pod jego wzrokiem prostuje się, różowieje i zaczyna śpiewać, że jest słodką syreną, która zwodzi żeglarzy. Wtedy zjawia się święta niewiasta i woła Wergiliusza. Szata syreny zostaje rozdarta i odsłania się jej brzuch, z którego bucha smród, a Dante się budzi. Anioł zmazuje czwarte P przy słowach o płaczących, którzy zostaną pocieszeni. Wergiliusz tłumaczy, że Dante widział starą czarodziejkę, która wyciska tyle łez w Czyśćcu, i to, jak człowiek może się od niej uwolnić.

Na piątym tarasie leżą twarzą do ziemi, ze związanymi rękami i nogami, chciwi i rozrzutni i powtarzają, że ich dusza przylgnęła do prochu. Jeden z nich był papieżem z rodu, który wziął tytuł od rzeki płynącej koło Chiavari (tytuł pieśni nazywa go Hadrianem V). Dopiero na tronie, w ciągu miesiąca, poznał, jak ciężki jest płaszcz pasterza i jak marne ziemskie godności, i wtedy się nawrócił. Mówi, że jak ich oczy patrzyły tylko na ziemskie rzeczy, tak teraz muszą patrzeć w ziemię. Dante klęka z szacunku, a papież każe mu wstać: w zaświatach wszyscy są sługami jednego Pana i nie ma tu małżeństw ani godności.

Dante przeklina starą wilczycę chciwości i pyta niebo, kiedy przyjdzie ten, kto ją przepędzi. Jakaś dusza wspomina przykłady ubóstwa i hojności: ubogą Maryję w stajni, rzymianina Fabrycjusza, który wolał ubóstwo z cnotą od bogactwa, i świętego Mikołaja, który dał posag ubogim pannom. To Hugo Kapet, protoplasta królów Francji, syn paryskiego rzeźnika. Opowiada, jak jego ród przez chciwość grabił ziemie, a potem wylicza jego przyszłe zbrodnie: uwięzienie i znieważenie papieża w Anagni oraz rozprawę z zakonem rycerzy bez wyroku Kościoła. Mówi, że za dnia przypominają przykłady ubóstwa, a nocą przykłady chciwości: Pigmaliona, Midasa, Akana, Krassusa.

Nagle góra trzęsie się jak Delos, a dusze śpiewają Chwała na wysokości Bogu. Dante drży z ciekawości. Wtedy jak Chrystus do uczniów w drodze do Emaus dołącza do nich cień i pozdrawia ich pokojem. Wyjaśnia, że na górze nad bramą nie ma deszczu, śniegu, chmur ani błyskawic, a góra drży tylko wtedy, gdy któraś dusza poczuje się czysta i wstaje, by iść do nieba. Taka dusza sama to czuje, bo do tej chwili jej wola chce pokuty tak, jak dawniej chciała grzechu. To on właśnie, po ponad pięciuset latach leżenia, poczuł się wolny. Jest rzymskim poetą Stacjuszem, autorem Tebaidy i niedokończonej Achilleidy, a jego natchnieniem była Eneida. Mówi, że za możliwość życia w czasach Wergiliusza oddałby rok więcej pokuty. Dante się uśmiecha, a na naleganie Wergiliusza wyjawia, kim jest jego przewodnik. Stacjusz chce objąć mistrza za kolana, ale ten przypomina mu, że obaj są cieniami.

Anioł zmazuje piąte P i wędrowcy, teraz we trzech, idą schodami na szósty taras. Wergiliusz pyta Stacjusza, jak mógł zgrzeszyć chciwością. Ten wyjaśnia, że jego winą była przeciwna skrajność, rozrzutność, a obie odpokutowuje się w tym samym kręgu. Od zguby uchronił go wers Wergiliusza piętnujący głód złota. Na pytanie, kiedy przyjął wiarę, odpowiada, że i do tego doprowadził go Wergiliusz: był jak człowiek, który nocą niesie latarnię za plecami i sam nic nie widzi, a oświeca drogę idącym za nim. Jego czwarta ekloga zapowiada nowy wiek i nowe pokolenie zstępujące z nieba, a te słowa zgadzały się z nauką chrześcijańskich kaznodziejów. Stacjusz przyjął chrzest, ale ze strachu długo ukrywał wiarę i za tę oziębłość przez ponad cztery wieki biegał po czwartym tarasie. Wergiliusz opowiada, że Terencjusz, Plaut, Homer i inni poeci przebywają z nim w otchłani.

Na drodze rośnie drzewo o wonnych owocach, zwężające się ku dołowi, by nikt się po nim nie wspiął, a ze skały spływa na nie czysta woda. Z liści głos woła, że nie wolno im jeść tych owoców, i przypomina przykłady umiarkowania: Maryję, która na weselu w Kanie myślała o gościach, nie o sobie, dawne Rzymianki pijące wodę, Daniela, złoty wiek i Jana Chrzciciela żywiącego się miodem i szarańczą.

Nadchodzą żarłocy, śpiewając psalm, wychudli tak, że skóra opina im kości, z oczami jak puste pierścienie. Dante rozpoznaje po głosie przyjaciela, Forese Donatiego. Ten wyjaśnia, że zapach owoców i wody budzi w nich głód i pragnienie, a ta męka jest zarazem pociechą, bo rodzi się z tej samej woli, z jaką Chrystus szedł na krzyż. Trafił tu tak szybko, w niespełna pięć lat po śmierci, dzięki modlitwom wiernej żony Nelli, i gani bezwstydne florentynki, które chodzą z odsłoniętymi piersiami. Dante mówi mu, kim są jego przewodnicy.

Forese wskazuje innych żarłoków: poetę Bonagiuntę z Lukki, papieża Marcina IV, który pokutuje za węgorze gotowane w winie, i wielu innych. Bonagiunta pyta, czy Dante to ten poeta, który napisał kanconę zaczynającą się od wezwania do pań, które znają miłość. Dante odpowiada, że pisze tak, jak dyktuje mu w duszy miłość, a Bonagiunta uznaje, że to właśnie oddzielało jego i innych od nowego słodkiego stylu. Forese, odchodząc, przepowiada straszną śmierć przywódcy Czarnych: zwierzę wlecze go do otchłani. Pod drugim drzewem, latoroślą drzewa z raju, głosy przypominają przykłady łakomstwa: pijanych centaurów i żołnierzy Gedeona. Anioł o twarzy rozżarzonej jak szkło w ogniu zmazuje szóste P, a wiatr od jego skrzydeł pachnie jak majowy poranek.

Wspinając się na ostatni taras, Dante pyta, jak mogą chudnąć dusze, które nie potrzebują jedzenia. Na prośbę Wergiliusza odpowiada Stacjusz. Opowiada, jak z krwi rodziców powstaje ciało, które najpierw żyje jak roślina, potem czuje jak zwierzę, a gdy ukształtuje się mózg, Bóg tchnie w nie ducha, który łączy wszystko w jedną duszę żyjącą, czującą i myślącą, tak jak żar słońca z sokiem winogron daje wino. Po śmierci dusza zabiera ze sobą rozum, pamięć i wolę i kształtuje wokół siebie z powietrza ciało z cienia, jak wilgotne powietrze tworzy tęczę. Dlatego cienie mówią, śmieją się, płaczą i wyglądają zależnie od tego, co czują.

Na siódmym tarasie ze ściany bucha ogień, a wiatr od przepaści odpycha go, zostawiając wąską ścieżkę na brzegu. W płomieniach dusze rozpustników śpiewają hymn i wołają przykłady czystości: słowa Maryi „Nie znam męża” i Dianę, która wygnała ze swego gaju uwiedzioną nimfę. Dwie gromady idą sobie naprzeciw, a mijając się, całują się krótko jak mrówki. Jedni wołają „Sodoma i Gomora!”, drudzy przypominają Pazyfae, która zamknęła się w krowiej skórze dla byka. Odzywa się Guido Guinizelli, poeta, którego Dante nazywa wzorem swoim i lepszych od siebie twórców pieśni miłosnych. Guido wskazuje na Arnauta Daniela jako na lepszego od siebie mistrza mowy ojczystej. Arnaut przedstawia się krótko, w przekładzie Korsaka wierszem o innym rytmie, prosi o modlitwę i znika w ogniu.

O zachodzie słońca anioł śpiewa Błogosławieni czystego serca i mówi, że dalej można iść tylko przez ogień. Dante jest przerażony, bo widział, jak płoną ludzie. Wergiliusz zapewnia go, że tu można cierpieć, ale nie umrzeć, a ogień nie spali mu ani włosa. Gdy Dante nadal stoi bez ruchu, mistrz mówi, że od Beatrycze dzieli go tylko ta ściana ognia. Na jej imię upór mija. Wergiliusz idzie pierwszy, Stacjusz za Dantem, a żar jest taki, że nawet wrzące szkło wydałoby się Dantemu ochłodą. Mistrz pociesza go rozmową o oczach Beatrycze. Gdy wychodzą, głos ze światła wita ich słowami: Pójdźcie, błogosławieni Ojca mego.

Zapada noc, więc kładą się na stopniach: Dante jest jak koza, a dwaj poeci jak pasterze. Przed świtem śni o młodej Lii, która na łące zbiera kwiaty i wije z nich wieńce, a mówi, że jej siostra Rachela cały dzień patrzy w lustro. Jedna lubi działać, druga oglądać. Rano Wergiliusz mówi Dantemu, że tego dnia zaspokoi swój głód szczęścia. Na najwyższym stopniu mówi do niego ostatni raz: widział już ogień doczesny i wieczny i doszedł tam, gdzie rozum mistrza dalej nie widzi. Teraz wola Dantego jest wolna, prosta i zdrowa, więc ma iść za nią, póki nie przyjdzie Beatrycze, a Wergiliusz koronuje go na pana samego siebie.

Na szczycie góry Dante wchodzi w gęsty, pachnący las, w którym wieje łagodny, równy wiatr, a ptaki śpiewają w gałęziach. Zatrzymuje go strumień przejrzystszy od wszystkich ziemskich wód. Na drugim brzegu idzie śpiewająca pani, która zbiera kwiaty. Komentatorzy nazywają ją Matyldą, bo tak zwie ją później Beatrycze. Uśmiecha się i tłumaczy, że to miejsce Bóg dał człowiekowi jako zadatek wiecznego pokoju, a człowiek przez własną winę przebywał tu krótko. Na górze nad bramą nie ma burz, a wiatr bierze się z obrotu nieba i roznosi nasiona roślin po ziemi. Woda płynie z wiecznego źródła w dwóch strumieniach: Lete odbiera pamięć grzechu, a Eunoe przywraca pamięć dobrych uczynków. Dodaje, że poeci, którzy śpiewali o złotym wieku, może śnili właśnie o tym miejscu. Wergiliusz i Stacjusz się uśmiechają.

Idąc obok niej po swojej stronie strumienia, Dante widzi blask w lesie i słyszy słodką pieśń. Żałuje, że Ewa nie zniosła żadnej zasłony, bo gdyby nie jej grzech, cieszyłby się tym szczęściem od urodzenia. Nadchodzi pochód: siedem złotych świeczników, które zostawiają w powietrzu pasma barw jak tęcza, dwudziestu czterech starców w białych szatach i wieńcach z lilii, czworo uskrzydlonych zwierząt pełnych oczu, jak u proroka Ezechiela, i dwukołowy wóz triumfalny, który ciągnie gryf, w połowie orzeł, w połowie lew. Przy prawym kole tańczą trzy niewiasty, czerwona, zielona i biała, przy lewym cztery w purpurze, z których jedna ma troje oczu. Za nimi idą dwaj starcy, lekarz i drugi z mieczem, potem czterech pokornych i na końcu starzec, który idzie śpiąc, z natchnioną twarzą. Na grzmot pochód się zatrzymuje naprzeciw Dantego.

Starzec trzy razy wzywa oblubienicę z Libanu, a aniołowie sypią kwiaty. W obłoku kwiatów na wozie ukazuje się niewiasta w białej zasłonie, w wieńcu z oliwki, zielonym płaszczu i sukni czerwonej jak płomień. Dante jeszcze nie widzi jej twarzy, ale czuje potęgę dawnej miłości i jak dziecko odwraca się do Wergiliusza, by mu powiedzieć, że poznaje ślady dawnego płomienia. Wergiliusza już nie ma. Dante płacze, a wtedy słyszy swoje imię, jedyny raz w poemacie: niewiasta mówi, by nie płakał po Wergiliuszu, bo będzie miał inny powód do łez. To Beatrycze. Surowo, jak królowa, pyta, jak śmiał przyjść na tę górę.

Dante spuszcza oczy na wodę i widzi w niej swój wstyd, a aniołowie śpiewają psalm o nadziei w Panu. Ich współczucie roztapia lód w jego sercu i Dante wybucha płaczem. Beatrycze tłumaczy aniołom, że Dante miał w młodości wielkie dary, ale grunt bogatszy łatwiej porasta chwastem. Gdy ona umarła i stała się piękniejsza, on o niej zapomniał i poszedł za fałszywymi obrazami dobra. Nie pomogły natchnienia ani sny, więc jedynym ratunkiem było pokazać mu potępionych. Dlatego zstąpiła do otchłani i prosiła Wergiliusza. Zanim Dante napije się z Lete, musi zapłacić łzami skruchy.

Beatrycze żąda, by Dante sam wyznał winę. Z trudem wydobywa z siebie ciche „tak”, a potem płacząc mówi, że gdy jej twarz zniknęła mu sprzed oczu, odciągnęły go od niej fałszywe rozkosze. Ona odpowiada, że jej śmierć powinna była nauczyć go patrzeć w niebo: skoro przeminęła największa piękność, jaką widział, nie powinien był gonić za inną piękną dziewczyną ani żadną krótką uciechą, jak młody ptak, który daje się trafić drugi i trzeci raz. Każe mu podnieść brodę, a gdy Dante spogląda na nią i widzi, jak jest piękna, żal przeszywa go tak mocno, że pada zemdlony.

Budzi się w rzece. Matylda przeprowadza go przez Lete, zanurza mu głowę, żeby napił się wody, i oddaje go czterem tancerkom, które mówią, że na niebie są gwiazdami, a tu nimfami, służebnicami Beatrycze. Przyprowadzają go przed gryfa, a w oczach Beatrycze Dante widzi gryfa odbitego raz w jednej, raz w drugiej postaci. Trzy pozostałe niewiasty proszą Beatrycze, by odsłoniła twarz i uśmiech. Gdy to robi, Dante wyznaje, że żaden poeta nie zdołałby opisać jej blasku.

Dante wpatruje się w nią tak, jakby gasił pragnienie dziesięciu lat, aż nimfy odwracają mu głowę. Pochód zawraca i zatrzymuje się przy wysokim, nagim drzewie, a wszyscy szepczą „Adam!”. Gryf przywiązuje dyszel wozu do drzewa i ono rozkwita. Dante zasypia przy pieśni, której nie słyszy się na ziemi, a gdy się budzi, Beatrycze siedzi u korzeni drzewa wśród siedmiu nimf ze świecznikami. Każe mu dobrze patrzeć na wóz i opisać to po powrocie na ziemię. Następują przemiany, które tytuł pieśni nazywa widzeniem dziejów Kościoła. Orzeł spada na drzewo, obdziera je i z całej siły uderza w wóz, wskakuje na niego lis, którego Beatrycze przepędza, orzeł zostawia na wozie swoje pióra, a smok spod ziemi wyrywa ogonem część dna. Wóz obrasta piórami, wyrastają mu siedem głów z rogami, a na nim zasiada nierządnica, obok której stoi olbrzym, który bije ją i odciąga wóz w głąb lasu.

Nimfy śpiewają płaczliwy psalm, a Beatrycze zapowiada słowami Chrystusa, że wkrótce jej nie zobaczą, a potem znów ją ujrzą. Przepowiada, że orzeł nie zostanie bez dziedzica i że wysłannik nieba, oznaczony zagadkową liczbą pięćset, pięć i dziesięć, zgładzi nierządnicę i olbrzyma. Każe Dantemu powtórzyć to żywym. Dante mówi, że nie pamięta, by kiedyś się od niej oddalił. Beatrycze z uśmiechem przypomina, że właśnie pił z Lete, a to zapomnienie dowodzi winy. Na koniec Matylda prowadzi Dantego i Stacjusza do Eunoe. Dante pije z niej i odnowiony jak młoda roślina jest gotów wznieść się ku gwiazdom.

Dante zapowiada, że był w niebie, gdzie najjaśniej świeci chwała Tego, który porusza wszystko, i widział rzeczy, których nie da się powtórzyć słowami, bo umysł zbliżając się do Boga traci pamięć. Prosi Apollina, by uczynił go godnym wieńca laurowego. W ziemskim raju jest dzień, a na półkuli ludzi zapada wieczór. Beatrycze patrzy prosto w słońce, a Dante, naśladując ją, również wytrzymuje przez chwilę ten blask. Potem patrzy w jej oczy i przemienia się jak Glaukos, który zjadłszy ziele stał się morskim bogiem. Nie wie, czy jest jeszcze w ciele. Słyszy muzykę obracających się sfer i widzi niebo płonące światłem.

Beatrycze wyjaśnia mu, że nie jest już na ziemi, lecz leci w górę szybciej niż piorun. Gdy Dante dziwi się, jak może wznosić się ponad lekkie ciała, ona patrzy na niego jak matka na chore dziecko i tłumaczy, że wszystko ma swój porządek, a każda istota dąży do miejsca, które przeznaczyła jej natura: ogień ku górze, ziemia ku środkowi. Człowiek oczyszczony z grzechu wznosi się ku Bogu tak naturalnie jak strumień spływa z góry. Dziwne byłoby raczej, gdyby został na dole.

Dante ostrzega czytelników w małych łódkach, by nie płynęli za nim po nieznanych wodach, chyba że od dawna łaknęli chleba aniołów. Wzlatuje z Beatrycze w pierwsze niebo, Księżyca, które przyjmuje ich w siebie jak woda przyjmuje światło, choć ciało Dantego przenika inne ciało. Dante pyta o ciemne plamy, o których krążą bajki, że to Kain. Sądzi, że wynikają z rzadszej i gęstszej materii. Beatrycze obala to przypuszczenie rozumowaniem i proponuje doświadczenie z trzema lustrami i świecą. Potem wykłada prawdziwą przyczynę: Bóg udziela swej mocy przez kolejne niebiosa, a każde, poruszane przez anioły, przekazuje ją dalej różnie, jak dusza różnie ożywia członki ciała. Różna jasność i plamy pochodzą od różnej siły w ciałach niebieskich, nie od gęstości materii.

Na Księżycu Dante widzi blade twarze, jak odbicia w szkle albo w płytkiej wodzie, i odwraca się, szukając ludzi, których odbiciami miałyby być. Beatrycze z uśmiechem wyjaśnia, że to prawdziwe dusze: przebywają tu ci, którzy nie dotrzymali ślubów. Odzywa się Piccarda, siostra Forese Donatiego, dawna zakonnica. Dante pyta, czy nie pragną wyższego miejsca, bliżej Boga. Piccarda z uśmiechem odpowiada, że miłość uspokaja ich wolę: gdyby chcieli być wyżej, ich wola sprzeciwiłaby się woli Boga, a w Jego woli jest ich pokój, jak w morzu, do którego wszystko spływa. Dante rozumie, że każde miejsce w niebie jest rajem, choć łaska nie spada na wszystkich jednakowo. Piccarda opowiada, że ludzie przemocą wyrwali ją z klasztoru, i wskazuje cesarzową Konstancję, matkę Fryderyka II, której też zdjęto z głowy zasłonę zakonnicy, choć w sercu nigdy jej nie zdjęła. Potem, śpiewając Ave, znika jak kamień w wodzie.

Dante waha się między dwoma pytaniami jak człowiek, który między dwiema potrawami umarłby z głodu, nie mogąc wybrać, a Beatrycze odgaduje obie myśli. Dusze nie mieszkają naprawdę na Księżycu: wszystkie, od serafinów po Piccardę, mają siedzibę w najwyższym niebie, a ukazują się w różnych sferach tylko po to, by ludzki umysł, który poznaje przez zmysły, pojął różne stopnie ich szczęścia. Tak samo Pismo mówi o ręce i oku Boga. Platon w Timajosie mylił się, sądząc, że dusze wracają do gwiazd. Na drugie pytanie, czemu przemoc zmniejsza zasługę, Beatrycze odpowiada, że wola niezłomna nigdy się nie poddaje, jak u świętego Wawrzyńca na ruszcie czy Mucjusza Scewoli. Te dusze mogły wrócić do klasztoru, a nie wróciły. Ich wola nie chciała zła, ale ze strachu przed gorszym trochę się ugięła.

Beatrycze promienieje tak, że Dante spuszcza oczy. Wyjaśnia, że największym darem Boga jest wolna wola, a ślub to oddanie jej Bogu, więc nic nie może go zastąpić. Kościół pozwala zmienić przedmiot ślubu, ale tylko za zgodą władzy duchownej i na rzecz większą: jak sześć wobec czterech. Napomina chrześcijan, by nie ślubowali lekkomyślnie jak Jefte czy Agamemnon, i nie byli jak puch na wietrze, skoro mają Stary i Nowy Testament i pasterza Kościoła. Potem wznoszą się do drugiego nieba, Merkurego, który jaśnieje szczęściem Beatrycze. Ponad tysiąc świateł zbiega się ku nim jak ryby do pokarmu, wołając, że oto przybył ktoś, kto pomnoży ich miłość. Jedno z nich zachęca Dantego do pytań. Na pytanie, kim jest, zamyka się w swoim blasku z radości, jak słońce w nadmiarze światła.

Światło przemawiające w niebie Merkurego to cesarz Justynian. Mówi, że z natchnienia Boga uporządkował prawa, wyrzucając z nich to, co zbędne i puste. Wcześniej wierzył, że Chrystus ma tylko jedną naturę, ale papież Agapet wyprowadził go z błędu. Wojnę powierzył Belizariuszowi, a sam oddał się dziełu prawa. Potem opowiada dzieje orła, godła cesarstwa: od śmierci Pallasa w walkach Eneasza, przez Albę, Rzym królów i republiki, wojny z Brennusem, Pyrrusem i Hannibalem, podboje Cezara i Augusta, który zamknął świątynię Janusa, aż do Tytusa, który w Jerozolimie pomścił śmierć Chrystusa, i Karola Wielkiego, który pod skrzydłem orła bronił Kościoła przed Longobardami.

Justynian potępia oba włoskie stronnictwa. Jedni, gwelfowie, przeciwstawiają orłu złote lilie Francji. Drudzy, gibelini, przywłaszczają sobie godło dla własnych celów, choć ono należy do sprawiedliwości. W niebie Merkurego przebywają dusze tych, którzy czynili dobro dla ziemskiej sławy. Nie zazdroszczą wyższym miejscom, bo widzą, że ich nagroda dokładnie odpowiada zasłudze, a różne stopnie tworzą harmonię jak głosy w chórze. Jest tu także Romeo z Villeneuve, ubogi pielgrzym, który wiernie służył hrabiemu Prowansji Rajmundowi Berengarowi i wydał jego cztery córki za królów. Oczerniony przez dworzan musiał zdać rachunek, choć pomnożył skarb, i odszedł z dworu, by żyć w nędzy.

Dusze odchodzą śpiewając Hosanna, a Dante waha się, czy zapytać o dręczącą go myśl. Beatrycze odgaduje ją: jak sprawiedliwa kara za grzech, śmierć Chrystusa, mogła być potem sprawiedliwie pomszczona na Jerozolimie. Odpowiada, że kara była sprawiedliwa wobec ludzkiej natury, którą Chrystus przyjął, a niesprawiedliwa wobec Jego boskiej osoby. Beatrycze odgaduje i drugą jego wątpliwość: czemu Bóg wybrał właśnie taką drogę odkupienia. Człowiek przez grzech utracił godność i sam nie mógł jej odzyskać, bo nie mógł uniżyć się tak bardzo, jak przez pychę chciał się wywyższyć. Bóg mógł mu po prostu przebaczyć albo pozwolić mu samemu zadośćuczynić. Wybrał drogę obu naraz, sprawiedliwości i miłosierdzia, posyłając swego Syna, który się uniżył aż do wcielenia, i nie ma dzieła wspanialszego. Beatrycze dodaje, że nieśmiertelne jest to, co Bóg stworzył bezpośrednio, jak anioły i dusza ludzka, a żywioły, rośliny i zwierzęta, powstałe pośrednio, przemijają. Stąd też pewność zmartwychwstania ciał.

Dante wyjaśnia, że starożytni wierzyli, iż planeta Wenus budzi szaloną miłość, i czcili ją razem z jej matką i synem Kupidynem. Poznaje, że jest już w trzecim niebie, bo Beatrycze staje się jeszcze piękniejsza. W blasku planety krążą światła, które przerywają taniec i zbiegają się do niego, śpiewając Hosanna. Jedno z nich mówi, że krążą razem z aniołami poruszającymi to niebo, o których Dante pisał w swojej kanconie, i chętnie dla niego się zatrzymają. To Karol Martel, przyjaciel Dantego, który umarł młodo. Mówi, że gdyby żył dłużej, oszczędziłby światu wielu nieszczęść. Nosił już koronę kraju nad Dunajem, czekały na niego kraj nad Rodanem i południe Italii, a jego ród mógłby rządzić Sycylią, gdyby zły rząd nie doprowadził Palermo do buntu. Ostrzega też brata przed chciwymi doradcami.

Dante pyta, jak ze szczodrego ojca może urodzić się skąpiec. Karol wyjaśnia, że Opatrzność kieruje wpływem niebios tak, że każda natura dąży do swojego celu. Człowiek nie może żyć sam, potrzebuje społeczności, a ta potrzebuje ludzi o różnych powołaniach: jednego, który urodzi się jak Solon prawodawcą, innego wodzem jak Kserkses, innego kapłanem jak Melchizedek. Gwiazdy odciskają te dary na duszach jak pieczęć na wosku, nie patrząc na ród, dlatego syn bywa zupełnie inny niż ojciec. Zło zaczyna się wtedy, gdy ludzie wbrew naturze robią królem tego, kto urodził się kaznodzieją, a do klasztoru pchają urodzonego do miecza.

Karol przepowiada nieszczęścia swemu rodowi i milknie. Odzywa się Cunizza, siostra okrutnego Ezzelina, która w młodości ulegała miłości, a teraz cieszy się bez żalu swoim miejscem. Przepowiada klęski i zdrady w Marchii Trewizańskiej: krew Padwańczyków zabarwi bagna, a biskup z Feltre wiarołomnie przeleje krew ludzi z Ferrary. Wskazuje jaśniejące obok światło: to Folko z Marsylii, który w młodości kochał gwałtowniej niż Dydona i Herkules. Folko mówi, że w niebie nie żałuje się grzechów, których pamięć zgasła, lecz podziwia się Opatrzność. Przy nim świeci Rahab, nierządnica z Jerycha, która pomogła Jozuemu zdobyć Ziemię Obiecaną i jako pierwsza dusza po triumfie Chrystusa została przyjęta do tego nieba. Folko kończy oskarżeniem: Florencja, latorośl szatana, bije złote floreny, które zamieniły pasterza w wilka. Papież i kardynałowie, zamiast Ewangelii, czytają tylko księgi prawa kościelnego.

Dante zachęca czytelnika, by podziwiał porządek świata, w którym droga słońca biegnie ukośnie do równika, bo inaczej ziemia byłaby martwa. Niepostrzeżenie wstępuje z Beatrycze w czwarte niebo, Słońca. Beatrycze każe mu dziękować Bogu, a Dante tak się w tym zatapia, że na chwilę zapomina o niej, z czego ona się uśmiecha. Dwanaście świateł otacza ich wieńcem jak halo księżyc i trzy razy obiega ich ze śpiewem. Jedno z nich przedstawia się jako Tomasz z Akwinu, uczeń świętego Dominika, i wymienia pozostałych mędrców: swojego mistrza Alberta Wielkiego, Gracjana, Piotra Lombarda, króla Salomona, któremu nikt nie dorównał mądrością, tego, który badał naturę aniołów, obrońcę chrześcijańskich kościołów (komentatorzy widzą w nich Dionizego i Orozjusza), Boecjusza, który przez męczeństwo przyszedł do tego pokoju, Ryszarda i Izydora, a na koniec Sigera, który wykładał w Paryżu. Wieniec znów krąży i śpiewa jak dzwony budzące na jutrznię.

Dante dziwi się znikomości ziemskich zajęć: prawa, medycyny, władzy, zysku i rozkoszy, od których jest teraz wolny. Tomasz objaśnia swoje słowa o drodze, która umacnia, jeśli się z niej nie zbłądzi. Opatrzność posłała Kościołowi dwóch książąt: jednego płonącego miłością jak serafin, drugiego mądrego jak cherubin. Tomasz, dominikanin, chwali Franciszka z Asyżu. Ten urodził się na zboczu góry jak słońce wschodzące nad światem i od młodości walczył z ojcem o swoją panią, Ubóstwo, której nikt nie chciał, choć towarzyszyła Chrystusowi aż na krzyżu. Za nim poszli bosi Bernard, Idzi i Sylwester. Franciszek pokornie stanął przed papieżem Innocentym i uzyskał zatwierdzenie reguły, próbował nawracać na Wschodzie, a na górze między Tybrem a Arno przyjął stygmaty. Umierając, polecił braciom kochać Ubóstwo i chciał spocząć w gołej ziemi. Na koniec Tomasz wyrzuca dominikanom, że rozbiegli się za nowymi pastwiskami.

Wokół pierwszego wieńca zamyka się drugi, jak podwójna tęcza. Jedno z jego świateł, franciszkanin Bonawentura, w odpowiedzi chwali Dominika. Ten urodził się w Hiszpanii, w Calarudze, a już w łonie matki natchnął ją duchem proroczym, chrzestni zaś ujrzeli we śnie cudowny owoc, który miał z niego wyjść. Od dziecka modlił się nocami. Nie zabiegał o urzędy, odpusty ani dziesięciny, lecz walczył z herezją jak potok spadający z gór, a z niego popłynęły strumienie użyźniające ogród Kościoła. Jak Tomasz zganił dominikanów, tak Bonawentura gani franciszkanów, którzy zeszli z drogi założyciela i idą tyłem: jedni łagodzą regułę, drudzy ją zaostrzają. Przedstawia towarzyszy, wśród nich Augustyna i Illuminata, Hugona od świętego Wiktora, Piotra Hiszpana, proroka Natana, Jana Chryzostoma, gramatyka Donata i Joachima z Fiore.

Dante prosi czytelnika, by wyobraził sobie dwadzieścia cztery najjaśniejsze gwiazdy nieba ułożone w dwa wieńce, które kręcą się w przeciwne strony. Mędrcy śpiewają nie Bachusowi, lecz Trójcy i jedności Boga z człowiekiem w Chrystusie. Tomasz z Akwinu wyjaśnia wątpliwość Dantego. Skoro Adam i Chrystus otrzymali od Boga pełnię ludzkiej doskonałości, jak można było powiedzieć, że Salomonowi nikt nie dorównał? Tomasz wykłada, że wszystko, co przemija, jest odblaskiem myśli Boga, która przez kolejne niebiosa schodzi coraz słabiej, jak pieczęć odciśnięta w nierównym wosku. Doskonała była tylko ludzka natura ukształtowana przez Boga bezpośrednio: w Adamie i w Chrystusie, poczętym z Dziewicy. Salomon zaś nie prosił o wiedzę o aniołach czy geometrii, lecz o mądrość króla, i jako król nie miał sobie równych.

Tomasz przestrzega przed pochopnymi sądami: kto bez rozwagi mówi „tak” albo „nie”, stoi nisko wśród głupców, jak Parmenides, Sabeliusz czy Ariusz. Nie wolno oceniać zboża, zanim dojrzeje, bo krzew nagi zimą latem kwitnie, a statek, który przepłynął morze, może zatonąć w porcie. Nie należy też uważać, że wiemy, kogo Bóg zbawi, gdy jeden kradnie, a drugi daje kościołom.

Beatrycze prosi duchy, by powiedziały, czy światło, które je spowija, zostanie z nimi na wieki i czy po zmartwychwstaniu ich oczy zniosą taki blask. Wieńce śpiewają radośnie o Trójcy. Skromny głos, który komentatorzy przypisują Salomonowi, odpowiada, że blask będzie trwał, a gdy dusze odzyskają ciała, ich szczęście będzie pełniejsze i jaśniejsze, a ciała zniosą każdą radość. Oba chóry wołają „Amen”, jakby tęskniły do ciał, może bardziej dla swoich matek, ojców i bliskich niż dla siebie. Wokół pojawia się trzeci krąg świateł.

Dante wznosi się z Beatrycze do piątego nieba, czerwonego Marsa. Dziękuje Bogu w duchu i czuje, że jego modlitwa została przyjęta. W głębi planety światła tworzą wielki krzyż o równych ramionach, jak Droga Mleczna na niebie, i w tym krzyżu błyska Chrystus, czego Dante nie umie opisać. Światła przesuwają się po ramionach krzyża jak drobiny kurzu w promieniu słońca i śpiewają hymn, z którego Dante rozumie tylko słowa „Wstań i zwyciężaj”. Ta muzyka zachwyca go bardziej niż wszystko wcześniej, choć nie spojrzał jeszcze w oczy Beatrycze w tym niebie.

Światła na krzyżu milkną, by Dante mógł zadać pytanie, a jedno z nich zbiega z ramienia krzyża do jego stóp i wita go jak Anchizes Eneasza w Polach Elizejskich: komu prócz niego niebo otworzy się dwa razy? Mówi, że długo czekał na tę chwilę, czytając ją w księdze przyszłości. Zna myśli Dantego, które widzi odbite w Bogu jak w zwierciadle, ale chce usłyszeć je z jego ust. Dante pyta o imię. Duch nazywa go swoją gałązką i odpowiada, że jest korzeniem jego rodu. Jego syn, pradziad Dantego, od którego ród wziął nazwisko, od ponad stu lat pokutuje za pychę na pierwszym tarasie Czyśćca.

Duch wspomina dawną Florencję, zamkniętą w starych murach, spokojną i skromną. Kobiety nie nosiły złotych łańcuchów ani malowanych twarzy, mężowie chodzili w skórzanych pasach, posagi były skromne, a matki przędły przy kołyskach i opowiadały o Troi, Rzymie i Fiesole. W tym mieście urodził się, ochrzczono go imieniem Cacciaguida, ożenił się z kobietą z Ferrary, po której ród ma drugie imię. Poszedł na krucjatę z cesarzem Konradem, który pasował go na rycerza, i zginął z ręki Saracenów, a przez męczeństwo przyszedł do tego pokoju.

Dante z dumą zwraca się do przodka przez „wy”, a Beatrycze się uśmiecha. Prosi Cacciaguidę o więcej. Ten mówi, że urodził się, gdy Mars obiegł swoją drogę pięćset pięćdziesiąt trzy razy od Zwiastowania, i opowiada o rodach dawnej Florencji. Wtedy zdolnych do broni było pięć razy mniej niż dziś, ale krew była czysta. Napływ przybyszów ze wsi i miasteczek, zysk i lichwa przyniosły zło, bo zmieszanie ludzi zawsze było początkiem upadku miast. Wylicza wielkie rody, z których wiele zgasło, i wspomina zabójstwo Buondelmontego, od którego zaczęły się krwawe waśnie. Wtedy biała lilia w herbie Florencji nigdy nie spłynęła krwią niezgody.

Dante prosi o jasne słowa o swojej przyszłości, o której słyszał w Piekle i w Czyśćcu. Cacciaguida, wiedząc, że Bóg widzi przyszłość, ale jej nie wymusza, przepowiada wprost: jak Hipolit musiał opuścić Ateny, tak Dante zostanie wygnany z Florencji przez intrygi papieskiego dworu i porzuci wszystko, co kocha. Pozna, jak słono smakuje cudzy chleb i jak ciężko chodzić po cudzych schodach. Najbardziej zaciąży mu towarzystwo innych wygnańców, głupich i niewdzięcznych, od których się odłączy, tworząc stronnictwo z samego siebie. Pierwsze schronienie da mu wielki Lombardczyk z orłem na drabinie w herbie, a na jego dworze rośnie dziewięcioletni chłopiec, który zasłynie czynami (komentatorzy widzą w nich Scaligerów z Werony i Cangrande della Scala). Dante obawia się, że jeśli opowie, co widział, straci przyjaciół, a jeśli przemilczy, straci sławę u przyszłych pokoleń. Cacciaguida każe mu powiedzieć całą prawdę. Gorzkie słowa staną się pokarmem dla tych, którzy je strawią, a jego krzyk będzie jak wiatr, który uderza w najwyższe szczyty. Dlatego w zaświatach pokazano mu dusze znane.

Beatrycze pociesza zamyślonego Dantego i przypomina, że raj jest nie tylko w jej oczach. Cacciaguida wymienia wojowników wiary na ramionach krzyża, a każdy na swoje imię przebiega po nim jak błyskawica: Jozue, Juda Machabeusz, Karol Wielki i Roland, Godfryd z Bouillon, Robert Guiscard i Ryszard (tak nazywa go Korsak). Potem sam wraca do chóru. Dante widzi, że Beatrycze stała się jeszcze piękniejsza, i poznaje, że wzniósł się do szóstego nieba, białego Jowisza.

Światła duchów, jak ptaki, które razem wzlatują znad rzeki, układają się w litery i jedna po drugiej piszą na niebie zdanie z Księgi Mądrości: Diligite iustitiam qui iudicatis terram, czyli wezwanie do tych, którzy sądzą ziemię, by miłowali sprawiedliwość. Na ostatniej literze M siadają nowe światła, a potem ponad tysiąc świateł wzlatuje z niej i formuje głowę i szyję orła. Dante prosi Boga, by zajrzał tam, skąd idzie dym przyćmiewający ten blask: do dworu papieskiego, który handluje rzeczami świętymi i używa ekskomuniki jak broni. Gani papieża, który więcej myśli o złotych florenach z wizerunkiem Jana Chrzciciela niż o apostołach Piotrze i Pawle.

Orzeł z dusz sprawiedliwych mówi jednym głosem, jakby był jedną osobą: „ja” zamiast „my”. Dante prosi go o rozwiązanie wątpliwości, która od dawna nie daje mu spokoju. Orzeł wypowiada ją za niego: człowiek urodzony nad Indusem żyje dobrze, choć nigdy nie słyszał o Chrystusie, i umiera bez chrztu; gdzie sprawiedliwość, która go potępia? Orzeł odpowiada, że ludzki rozum jest za ciasny, by zmierzyć sprawiedliwość Bożą, jak oko widzi dno blisko brzegu, a na pełnym morzu już nie. Sprawiedliwe jest to, co zgodne z wolą Boga. Dodaje jednak, że wielu, którzy wołają „Chryste!”, będzie w dniu Sądu dalej od Niego niż ci, którzy Go nie znali. Wylicza grzechy współczesnych królów, zapisane w księdze Sądu.

Orzeł wskazuje dusze, które tworzą jego oko. W źrenicy świeci król Dawid, a na łuku brwi: cesarz Trajan, który pocieszył wdowę, król Ezechiasz, który pokutą odwlekł swoją śmierć, cesarz Konstantyn, Wilhelm, którego opłakuje jego lud, i Rifeus, Trojanin, o którym ziemia nie wie, że jest w raju. Dante wykrzykuje ze zdumienia. Orzeł wyjaśnia, że Trajan i Rifeus nie umarli jako poganie. Trajan, przywrócony do życia z piekła modlitwą papieża Grzegorza, uwierzył w Chrystusa i umarł chrześcijaninem. Rifeus, sprawiedliwy, dostał łaskę ujrzenia przyszłego odkupienia, a trzy cnoty z wozu zastąpiły mu chrzest na długo przed jego ustanowieniem. Ludzie powinni ostrożnie sądzić, kto będzie zbawiony, skoro nawet błogosławieni nie znają wszystkich wybranych.

W siódmym niebie, Saturna, Beatrycze się nie uśmiecha. Wyjaśnia, że jej piękność rośnie z każdym niebem i gdyby się uśmiechnęła, Dante spłonąłby jak Semele, która ujrzała Jowisza w jego chwale. Dante widzi złotą drabinę, której końca nie sięga wzrok, a po niej schodzą światła, krążąc jak wrony o świcie. Tu nikt nie śpiewa, z tej samej przyczyny, dla której Beatrycze się nie uśmiecha. Jedno światło zbliża się do niego. Dante pyta, czemu właśnie ono przyszło. Światło odpowiada, że widzi Boga tak, jak pozwala mu łaska, ale nawet najwyższy serafin nie zgłębi, czemu Bóg wybrał je, a nie inne. To tajemnica, którą Dante ma przekazać ludziom, by nie łudzili się, że rozum sięgnie tak daleko.

Duch przedstawia się: to Piotr Damiani, który w klasztorze pod górą Catria żył o chlebie z oliwą, zatopiony w modlitwie. Na starość zrobiono go kardynałem. Porównuje bosych i chudych apostołów Piotra i Pawła ze współczesnymi pasterzami, tak tłustymi, że trzeba ich podpierać, gdy wsiadają na konie przykryte płaszczami, jakby dwa bydlęta szły pod jedną skórą. Na te słowa światła zbiegają się do niego i wydają krzyk, którego Dante nie rozumie, bo ogłuszył go jak grom.

Beatrycze uspokaja przerażonego Dantego jak matka i zapowiada, że zobaczy jeszcze przed śmiercią zemstę, o którą wołał ten krzyk. Największe ze świateł to święty Benedykt, który na Monte Cassino zastąpił pogańską świątynię imieniem Chrystusa. Obok jaśnieją Romuald i bracia zakonni Benedykta. Dante prosi, by ujrzeć jego twarz bez osłony blasku, ale Benedykt odpowiada, że spełni się to w najwyższym niebie, do którego sięga ta drabina, ta sama, którą widział we śnie Jakub. Teraz nikt już po niej nie wchodzi, a jego reguła służy tylko do marnowania papieru. Klasztory stały się jaskiniami, a kaptury workami zgniłej mąki. Benedykt wraca do swoich, a Beatrycze jednym skinieniem wznosi Dantego po drabinie.

W okamgnieniu Dante jest w ósmym niebie, gwiazd stałych, w gwiazdozbiorze Bliźniąt, pod którym się urodził i któremu przypisuje swój talent. Beatrycze każe mu spojrzeć w dół, zanim zbliżą się do celu. Dante widzi siedem planet i ziemię tak małą i nędzną, że uśmiecha się na jej widok: kto mniej ceni ten świat, a myśli o niebie, ten jest naprawdę dobry. Widzi Księżyc od strony bez plam, Słońce, Merkurego, Wenus i Jowisza, ich wielkość i odległości, a ziemię od gór po morza. Potem wraca wzrokiem do oczu Beatrycze.

Beatrycze patrzy w górę jak ptak, który przed świtem wypatruje słońca, by nakarmić pisklęta. Niebo jaśnieje i Beatrycze mówi, że nadchodzą zastępy triumfu Chrystusa, cały owoc zebrany z obrotu sfer. Nad tysiącami świateł świeci słońce, które je zapala, a przez jego blask widać żywą postać. To Chrystus, a Dante nie może znieść tego widoku. Jego umysł wychodzi poza siebie i nie pamięta, co się z nim stało. Beatrycze mówi, że teraz zniesie już jej uśmiech. Dante wyznaje, że nawet wszyscy poeci razem nie oddaliby tysięcznej części jego piękna, a jego poemat musi tu przeskakiwać jak wędrowiec przez przeszkodę.

Beatrycze każe mu spojrzeć na ogród, w którym kwitnie Róża, Maryja, w której Słowo stało się ciałem, i lilie, apostołowie. Chrystus wznosi się wyżej, by oczy Dantego mogły patrzeć na resztę. Dante widzi najjaśniejszą gwiazdę, imię kwiatu, do którego modli się rano i wieczorem. Z nieba zstępuje światło w kształcie korony, anioł, który krąży wokół Maryi i śpiewa, że będzie ją wieńczył, póki nie wejdzie za Synem do najwyższego nieba. Maryja wznosi się za Chrystusem, a pozostałe światła wyciągają się ku niej jak niemowlę ku matce i śpiewają Regina coeli. Zostaje święty Piotr, który trzyma klucze od tej chwały.

Beatrycze prosi zastęp świętych, by pozwolił Dantemu skosztować ze swego stołu, a duchy wirują jak koła zegara. Najjaśniejsze z nich, święty Piotr, trzy razy obiega Beatrycze z pieśnią. Ona prosi go, by wypytał Dantego o wiarę, i Dante przygotowuje się jak student przed egzaminem u mistrza. Na pytanie, czym jest wiara, odpowiada słowami świętego Pawła: wiara jest istotą tego, czego się spodziewamy, i dowodem tego, czego nie widać. Wyjaśnia, że rzeczy, które w niebie widać, na ziemi są ukryte i istnieją tylko w wierze, a z niej rozum wyprowadza dowody.

Piotr pyta, czy Dante ma tę monetę w swojej sakiewce. Ten mówi, że ma ją tak lśniącą, że nie wątpi w jej stempel. Pyta, skąd ją wziął: z deszczu Ducha Świętego, który płynie przez Stary i Nowy Testament. Pyta, czemu uważa Pismo za słowo Boże: z powodu cudów, których natura sama nie mogłaby zdziałać. Gdy Piotr pyta, kto mu poświadcza cuda, Dante odpowiada, że gdyby świat nawrócił się bez cudów, byłby to cud sto razy większy, skoro Piotr ubogi i głodny posiał winnicę, która dziś zarosła cierniem. Chór śpiewa Ciebie, Boże, chwalimy. Na koniec Dante wyznaje, w co wierzy: w jednego Boga, który sam nieporuszony porusza niebo miłością, oraz w Trójcę Świętą. Piotr trzy razy obiega go z błogosławieństwem, tak mu się podoba ta odpowiedź.

Dante wyznaje, że ma nadzieję, iż poemat, nad którym tyle lat chudł, przezwycięży okrucieństwo, które wygnało go z Florencji, i że wróci tam jako poeta, by przyjąć wieniec laurowy przy chrzcielnicy, w której przyjął wiarę. Zbliża się drugie światło, święty Jakub, do którego grobu w Galicji pielgrzymują tłumy. Witają się z Piotrem jak gołąb z gołębicą. Beatrycze prosi Jakuba, by zapytał o nadzieję, bo w Ewangelii był on obrazem nadziei. Jakub pyta, czym jest nadzieja, jak kwitnie w duszy Dantego i skąd do niego przyszła. Beatrycze odpowiada za niego na jedno pytanie: żaden syn walczącego Kościoła nie ma większej nadziei, dlatego pozwolono mu przyjść z Egiptu do Jerozolimy jeszcze przed końcem życia.

Dante mówi, że nadzieja to pewne oczekiwanie przyszłej chwały, które rodzi się z łaski i dawnych zasług, a w jego serce wlał ją pierwszy psalmista, Dawid, a potem list samego Jakuba. Jej przedmiotem jest wieczne życie, o którym mówią Izajasz i Apokalipsa, obiecując duszom podwójną szatę. Wszystkie sfery śpiewają Niech ufają w Tobie. Wtedy zjawia się trzecie, oślepiające światło, święty Jan, który opierał głowę na piersi Chrystusa i któremu z krzyża Chrystus kazał zastąpić Maryi syna. Dante wpatruje się w nie, by sprawdzić, czy Jan ma ciało, i traci wzrok. Jan mówi mu, że jego ciało jest ziemią w ziemi i tylko Chrystus i Maryja są w niebie z ciałami.

Gdy Dante nic nie widzi, Jan pyta go o miłość i obiecuje, że Beatrycze przywróci mu wzrok spojrzeniem, jak Ananiasz Pawłowi. Dante mówi, że Bóg jest początkiem i końcem wszystkiego, co kocha, a do tej miłości prowadzą go rozum filozofów, którzy nazwali Boga pierwszą miłością, i słowo Pisma. Kocha też wszystko inne w tej mierze, w jakiej Bóg tego dobra udzielił, a do miłości pobudziły go istnienie świata, jego własne istnienie, śmierć Chrystusa i nadzieja zbawienia. Niebo śpiewa „Święty, święty, święty”, a spojrzenie Beatrycze przywraca mu wzrok, lepszy niż przedtem.

Dante widzi czwarte światło: to Adam, pierwszy człowiek. Adam, który zna jego myśli, odpowiada na cztery pytania, zanim Dante je wypowie. Nie zjedzenie owocu było przyczyną wygnania, lecz przekroczenie granicy, którą wyznaczył Bóg. Przeżył na ziemi dziewięćset trzydzieści lat, a w otchłani czekał na zbawienie ponad cztery tysiące lat. Jego język wygasł, zanim zaczęto budować wieżę Nimroda, bo żadne dzieło ludzkiego rozumu nie trwa wiecznie, a mowa zmienia się jak liście na drzewie. W raju ziemskim był tylko kilka godzin, od pierwszej do siódmej.

Cały raj śpiewa chwałę Trójcy, a Dante ma wrażenie, że widzi uśmiech wszechświata. Nagle światło świętego Piotra czerwienieje. Piotr mówi, że ten, kto na ziemi przywłaszczył sobie jego miejsce, w oczach Boga puste, zrobił z jego grobu kloakę krwi i brudu, z której cieszy się szatan. Całe niebo czerwienieje jak obłoki o zachodzie, a Beatrycze mieni się ze wstydu. Piotr przypomina papieży męczenników: nie przelewali krwi po to, by ich następcy zdobywali złoto, wypisywali klucze na sztandarach wojen z chrześcijanami i pieczętowali jego wizerunkiem kupione przywileje. W szatach pasterzy chodzą wilki. Piotr zapowiada, że Opatrzność wkrótce przyjdzie z pomocą, i każe Dantemu powtórzyć na ziemi wszystko, czego on nie ukrywa.

Światła odlatują w górę jak płatki śniegu. Dante jeszcze raz patrzy w dół i widzi za Kadyksem szlak szalonej żeglugi Ulissesa. Potem patrzy w oczy Beatrycze, a ich blask przenosi go do dziewiątego nieba, Pierwszego Poruszenia, najszybszego ze wszystkich, którego części są tak jednakowe, że nie umie powiedzieć, gdzie stanął. Beatrycze wyjaśnia, że stąd pochodzi ruch wszystkich niebios i tu zaczyna się czas, a to niebo otacza tylko światło i miłość Boga. Gani ludzką chciwość, która psuje niewinność dzieci, i mówi, że ludzkość błądzi, bo na ziemi nikt nie rządzi, ale nadejdzie zmiana.

W oczach Beatrycze Dante widzi odbity punkt i odwraca się, by na niego spojrzeć: to punkt światła tak ostrego, że pali oczy, a wokół niego wirują dziewięć ognistych kręgów, tym szybszych, im bliżej punktu. Dante dziwi się, że w świecie zmysłów jest odwrotnie: niebiosa krążą tym szybciej, im dalej są od środka. Beatrycze wyjaśnia, że miarą jest tu miłość: każde niebo odpowiada chórowi aniołów, który je porusza. Kręgi tryskają niezliczonymi iskrami i śpiewają Hosanna. Beatrycze nazywa chóry w trzech triadach: serafiny, cheruby i trony; panowania, moce i władze; zwierzchności, archaniołowie i aniołowie. Szczęście aniołów płynie z widzenia Boga, a z niego miłość. Tak samo uszeregował je Dionizy, a papież Grzegorz, który policzył je inaczej, po wejściu do nieba śmiał się z siebie.

Beatrycze wyjaśnia, jak i kiedy powstały anioły. Bóg nie stworzył ich, by sobie przysporzyć dobra, którego nie potrzebuje, lecz z miłości, poza czasem i miejscem, i od razu jako doskonałe. Nie było okresu, w którym czekały bezczynnie, jak twierdzi Hieronim. W mgnieniu oka część z nich zbuntowała się z pychy i zakłóciła ład żywiołów ziemi, a ich przywódca, którego Dante widział przygniecionego ciężarem świata, leży w środku ziemi. Inne pozostały pokorne. Anioły nie potrzebują pamięci, bo nigdy nie odwracają wzroku od Boga. Beatrycze gani kaznodziejów, którzy zamiast Ewangelii opowiadają z ambon wymysły, tak że lud wraca z kazań nakarmiony wiatrem. Na koniec mówi, że liczba aniołów jest niezmierzona, a Bóg odbija się w nich jak w niezliczonych zwierciadłach, pozostając jeden.

Kręgi aniołów gasną jak gwiazdy o świcie. Piękności Beatrycze Dante nie umie już opisać. Beatrycze mówi, że przeszli z największego z ciał niebieskich do nieba czystego światła, Empireum, pełnego miłości, prawdy i radości. Zobaczy tu dwa zastępy raju, anioły i błogosławionych, ci drudzy w postaci, jaką będą mieć w dniu Sądu. Olśniewa go żywe światło i na chwilę nic nie widzi, a potem dostaje wzrok zdolny znieść każdy blask.

Widzi światło płynące jak rzeka między brzegami usianymi wiosennymi kwiatami. Z rzeki wylatują iskry, siadają na kwiatach jak rubiny w złocie i znów zanurzają się w nurcie. Beatrycze każe mu napić się z rzeki, bo to, co widzi, to tylko obrazy prawdy, a jego wzrok nie jest jeszcze dość silny. Ledwie Dante zanurza w niej powieki, rzeka z długiej staje się okrągła, a iskry i kwiaty zrzucają maski: to aniołowie i błogosławieni, dwa dwory nieba. Światło Boga tworzy krąg szerszy niż słońce, a dusze, które wróciły z ziemi, siedzą wokół niego na tysiącach stopni jak płatki ogromnej białej róży. Beatrycze prowadzi go w złote serce róży i wskazuje puste krzesło z koroną. Zasiądzie na nim cesarz Henryk VII, który przyjdzie naprawić Italię, zanim Italia będzie na to gotowa. Papież, który go zdradzi, wkrótce spadnie do piekła, do dołu świętokupców, tam gdzie i papież z Anagni.

Błogosławieni tworzą białą różę, a anioły jak pszczoły fruwają między nią a Bogiem: mają twarze z płomienia, złote skrzydła i resztę ciała bielszą od śniegu, a niosą róży pokój i ogień. Dante, który przyszedł z Florencji do ludu sprawiedliwego, czuje się jak barbarzyńca oniemiały przed Rzymem. Odwraca się, by zapytać o coś Beatrycze, a zamiast niej widzi czcigodnego starca o ojcowskiej twarzy. Starzec mówi, że przysłała go Beatrycze, i wskazuje ją: siedzi w trzecim kręgu od góry, w koronie z odbitego wiecznego światła.

Choć jest nieskończenie daleko, Dante widzi ją wyraźnie i dziękuje jej: dla jego zbawienia zostawiła ślady stóp w piekle i wyprowadziła go z niewoli na wolność. Prosi, by zachowała w nim swoje dary. Beatrycze uśmiecha się do niego z daleka i zwraca oczy ku Bogu. Starzec przedstawia się jako Bernard, wierny Królowej Niebios. Dante patrzy na niego jak pielgrzym na chustę Weroniki, dziwiąc się jego miłości, a Bernard każe mu patrzeć coraz wyżej, aż ujrzy jej tron. Dante podnosi oczy i widzi na szczycie róży Maryję wśród tysięcy świętujących aniołów, a Bernard wpatruje się w nią z taką miłością, że i wzrok Dantego płonie mocniej.

Bernard objaśnia porządek róży. U stóp Maryi siedzi Ewa, a niżej, w trzecim rzędzie, Rachela z Beatrycze, dalej Sara, Judyta i Rut, prababka Dawida. Rząd kobiet Starego Testamentu dzieli różę na dwie połowy. Po jednej stronie, pełnej, siedzą ci, którzy wierzyli w Chrystusa, który miał przyjść, po drugiej, gdzie zostały jeszcze wolne miejsca, ci, którzy uwierzyli w Chrystusa, który już przyszedł. Naprzeciw Maryi siedzi Jan Chrzciciel, a pod nim Franciszek, Benedykt i Augustyn. Dolną część róży zajmują dzieci, które umarły, zanim mogły same wybrać. Bernard wyjaśnia, że i one siedzą wyżej lub niżej nie przypadkiem, lecz według łaski, którą Bóg dał każdej duszy, jak w historii bliźniąt Ezawa i Jakuba. Dawniej dzieciom wystarczała wiara rodziców, potem obrzezanie, a od przyjścia Chrystusa potrzebny jest chrzest.

Bernard każe Dantemu spojrzeć w twarz Maryi, najbardziej podobną do Chrystusa, bo jej blask przygotuje go do widzenia Chrystusa. Anioł Gabriel, zakochany w Maryi, śpiewa przed nią Ave Maria, a cały dwór niebieski odpowiada. Bernard wskazuje najbliższych Maryi: Adama, ojca ludzkości, i Piotra, któremu Chrystus dał klucze, przy nim Jana Ewangelistę, a z drugiej strony Mojżesza. Naprzeciw Piotra siedzi święta Anna, wpatrzona w córkę, a naprzeciw Adama święta Łucja, która posłała Beatrycze na ratunek Dantemu. Czas snu, w jakim Dante przebywa, się kończy, więc Bernard każe mu modlić się razem z nim o łaskę.

Bernard zaczyna modlitwę do Maryi, Dziewicy i Matki, córki swego Syna, najpokorniejszej i najwyższej z istot, w której ludzka natura stała się tak szlachetna, że jej Stwórca nie wzgardził stać się jej stworzeniem. Kto chce łaski, a nie prosi Maryi, ma żądzę bez skrzydeł. Bernard prosi, by Dante, który przeszedł wszystkie światy od dna piekła, mógł teraz ujrzeć Boga, a po tym widzeniu zachował zdrową wolę. Beatrycze i święci składają ręce do modlitwy. Maryja patrzy na Bernarda oczami pełnymi łaski, a potem w wieczne światło.

Dante patrzy w światło i jego wzrok staje się coraz czystszy, a słowa i pamięć słabną. Jak człowiek po śnie, zachowuje tylko słodycz tego, co widział. W głębi światła widzi wszystko, co rozproszone jest po świecie, zebrane w jedną księgę, związaną miłością. Widzi trzy kręgi trzech barw i jednej wielkości. Dwa odbijają się w sobie jak tęcza w tęczy, a trzeci jest jak ogień płynący z obu. W drugim kręgu dostrzega ludzki obraz i chce pojąć, jak obraz łączy się z kręgiem. Jest jak geometra, który próbuje rozwiązać kwadraturę koła. Jego własne siły na to nie wystarczają, ale w błysku łaski jego pragnienie zostaje spełnione. Tu wyobraźnia traci moc, a jego wolę i pragnienie, jak równo obracane koło, porusza już miłość, która porusza słońce i gwiazdy.