Eneida Wergiliusza

Poeta zapowiada pieśń o broni i mężu, który po upadku Troi, gnany losem i gniewem Junony, przybył do Italii, by dać początek Latynom, Albie i Rzymowi. Junona kocha Kartaginę i wie, że potomkowie Trojan mają ją kiedyś zburzyć; nie zapomina też sądu Parysa. Gdy Trojanie odpływają od Sycylii, bogini prosi Eola, władcę wiatrów, by zatopił ich flotę, obiecując mu za żonę nimfę Dejopeę. Wichry zrywają się z pieczary, a Eneasz w trwodze żałuje, że nie zginął pod Troją. Morze pochłania okręt Oronta, inne łodzie rozbija i rozprasza. Neptun gromi wiatry i ucisza fale – poeta porównuje go do szanowanego starca, który słowem uspokaja wzburzony tłum.

Eneasz z siedmioma okrętami chroni się w zatoce na wybrzeżu Libii. Achates krzesze ogień, a wódz upolowuje siedem jeleni, po jednym na każdą łódź, rozdziela wino od Acestesa i pociesza towarzyszy, że kiedyś miło będzie wspominać te trudy, choć sam ukrywa troskę. Wenus skarży się Jowiszowi na los syna. Jowisz zapewnia ją, że przeznaczenie się nie zmieni, i odsłania przyszłość: Eneasz zbuduje Lawinium, jego syn Askaniusz, zwany Julem, przeniesie stolicę do Alby Longi, po trzystu latach kapłanka Ilia urodzi Marsowi bliźnięta, a Romulus założy Rzym, którego władza nie będzie znała granic; z rodu Julów wyjdzie Cezar. Merkury zostaje posłany, by Kartagina przyjęła Trojan życzliwie.

Rano Eneasz z Achatesem idzie na zwiady. Spotyka matkę w przebraniu młodej łowczyni; Wenus opowiada mu o Dydonie: jej brat Pigmalion, król Tyru, zabił dla złota jej męża Sycheusza, duch męża objawił jej zbrodnię we śnie i wskazał ukryty skarb, a ona uciekła z gromadą wiernych i kupiła w Libii tyle ziemi, ile da się otoczyć byczą skórą. Wenus przepowiada z lotu łabędzi, że zaginione okręty są bezpieczne, i odchodzi, objawiwszy, kim jest. Ukryci w obłoku Eneasz i Achates patrzą, jak Tyryjczycy budują miasto, pracowici jak pszczoły. W świątyni Junony Eneasz ogląda obrazy wojny trojańskiej – Hektora wleczonego wokół murów, Priama, Pentezyleę – i płacze.

Przychodzi królowa Dydona, piękna jak Diana wśród nimf, i zasiada, by sądzić. Zjawiają się zaginieni Trojanie, a najstarszy, Ilioneus, prosi o pozwolenie, by naprawić okręty i płynąć do Italii albo na Sycylię. Dydona przyjmuje ich życzliwie i obiecuje pomoc. Wtedy mgła się rozwiewa i Eneasz staje przed nią, piękny jak bóg. Królowa, która sama zaznała nieszczęścia i umie pomagać nieszczęśliwym, zaprasza go do pałacu i wyprawia ucztę. Eneasz posyła Achatesa po Askaniusza i dary uratowane z Troi, ale Wenus podstawia w miejsce chłopca Kupidyna, by rozpalił w Dydonie miłość, a prawdziwego Askaniusza usypia w swoim gaju. Na uczcie królowa tuli fałszywego Jula i powoli zapomina o zmarłym mężu. Śpiewa Jopas, a Dydona prosi gościa, by opowiedział o upadku Troi i siedmiu latach tułaczki.

Eneasz zaczyna opowieść. Znużeni dziesięcioletnią wojną Grecy budują z pomocą Pallady olbrzymiego drewnianego konia i ukrywają w nim wybranych wojowników, a flota chowa się za wyspą Tenedos. Trojanie myślą, że wróg odpłynął, i z radością oglądają opuszczony obóz. Jedni chcą wciągnąć konia do miasta, inni zatopić go lub spalić. Kapłan Laokoon ostrzega, że nie można ufać Grekom, nawet gdy niosą dary, i ciska w bok konia włócznię, aż wnętrze jęknie. Pasterze przyprowadzają związanego Greka Synona. Zmyśloną opowieścią o tym, jak Ulisses i Kalchas wybrali go na ofiarę, wzbudza litość Priama, a potem wmawia Trojanom, że koń to dar przebłagalny dla Minerwy, celowo tak wielki, by nie przeszedł przez bramy: wprowadzony do miasta da Troi zwycięstwo.

Wtedy z morza wypełzają dwa ogromne węże, oplatają i zabijają dwóch synów Laokoona, a potem jego samego, i chowają się pod tarczą posągu Minerwy. Trojanie uznają to za karę za włócznię wbitą w konia, rozbierają mur i wciągają machinę do miasta; czterokrotnie zatrzymuje się w bramie i czterokrotnie szczęka w niej broń. Kasandra wieszczy na próżno. Nocą flota wraca od Tenedos, Synon wypuszcza ukrytych wojowników, a ci mordują straże i otwierają bramy. We śnie Eneaszowi ukazuje się okaleczony Hektor i każe mu uciekać z penatami, bo Troja upada. Eneasz widzi pożar i chwyta za broń; kapłan Pantus mówi, że Troja już była; przy Eneaszu zbiera się garstka młodzieży.

Oddział zabija Androgeosa i jego ludzi, a za radą Korebusa przebiera się w greckie zbroje. Gdy Grecy wloką Kasandrę ze świątyni, Korebus, jej narzeczony, rzuca się na nich; Trojanie z dachu świątyni biorą swoich za wrogów i ranią ich, a Grecy rozpoznają podstęp. Giną Korebus, Rypeus, Dymas, Hypanis i Pantus. Eneasz dociera do pałacu Priama, z dachu strąca na Greków wieżę, ale Pyrrus, syn Achillesa, wyrąbuje bramę i wdziera się do środka. Na oczach starego króla zabija jego syna Politesa, a potem samego Priama, który włożył starą zbroję, by zginąć w walce, i za namową Hekuby usiadł przy ołtarzu.

Eneasz zostaje sam. Widząc ukrytą w świątyni Westy Helenę, chce ją zabić, lecz zatrzymuje go Wenus: to nie Helena ani Parys zburzyli Troję, tylko bogowie – Neptun, Junona, Pallas i sam Jowisz. Każe mu ratować rodzinę. Anchizes nie chce przeżyć upadku miasta, dopóki nad głową Askaniusza nie zapłonie nieszkodliwy płomień, a spadająca gwiazda nie wskaże drogi ku lasom Idy. Eneasz bierze ojca z penatami na plecy, prowadzi syna za rękę, a żona Kreuza idzie za nimi. W ucieczce Kreuza ginie bez śladu. Eneasz wraca do płonącego miasta i woła ją, aż ukazuje mu się jej cień: zapowiada mu długą tułaczkę, królestwo nad Tybrem i nową żonę, a ją samą Wielka Macierz bogów zatrzymuje w tej ziemi. Rano Eneasz zastaje w umówionym miejscu tłum uciekinierów gotowych płynąć za nim.

Eneasz opowiada dalej. Trojanie budują flotę pod górą Idą i na wiosnę odpływają. Najpierw lądują w Tracji i zakładają tam miasto. Gdy Eneasz wyrywa krzewy mirtu na ołtarz, z gałązek płynie krew, a z kopca odzywa się głos Polidora, syna Priama: ojciec posłał go ze złotem do króla Tracji, a ten, gdy Troja upadła, zabił chłopca dla skarbu. Trojanie urządzają Polidorowi pogrzeb i uciekają z przeklętej ziemi. Na wyspie Delos król i kapłan Aniusz przyjmuje ich gościnnie, a wyrocznia Apollina każe im szukać „starej macierzy”, czyli ziemi przodków. Anchizes uznaje, że chodzi o Kretę, skąd pochodził Teucer. Na Krecie Eneasz zakłada miasto i nazywa je Pergamem, ale spada zaraza i susza. Nocą ukazują mu się penaty i wyjaśniają, że przodek Dardanus pochodził z Italii, zwanej przez Greków Hesperią, i tam trzeba płynąć.

Po trzech dniach burzy Trojanie trafiają na wyspy Strofady, gdzie mieszkają harpie, ptaki o twarzach dziewcząt. Potwory porywają i kalają jedzenie, a miecze nie mogą ich zranić. Harpia Celeno przepowiada, że Trojanie nie zbudują miasta w Italii, dopóki głód nie zmusi ich do zjedzenia własnych stołów. Uciekając, mijają Itakę Ulissesa, pod Leukate, przy świątyni Apollina, urządzają igrzyska i zawieszają w świątyni tarczę z napisem o łupie zdobytym na Grekach. W Butrotum w Epirze zastają Helenusa, syna Priama, który rządzi tam po śmierci Pyrrusa i poślubił Andromachę, wdowę po Hektorze. Andromacha opłakuje męża przy pustym grobie i wspomina niewolę u Pyrrusa.

Helenus, wieszcz Apollina, wskazuje drogę: Italia jest daleko, trzeba opłynąć Sycylię, unikać cieśniny między Scyllą i Charybdą, czcić Junonę, w Kumach odwiedzić Sybillę, a miasto założyć tam, gdzie nad rzeką leży biała maciora z trzydziestoma prosiętami. Obdarowuje Trojan, a Andromacha daje Askaniuszowi tkaniny i płaszcz, bo chłopiec przypomina jej syna Astianaksa. Wkrótce Achates pierwszy woła na widok Italii. Na brzegu cztery białe konie zapowiadają wojnę, ale i pokój; Trojanie składają ofiarę Junonie i odpływają od miast greckich. Wiosłami wydostają się spod Charybdy i lądują pod Etną, w kraju Cyklopów. Wybiega do nich wygłodzony Grek Achemenides, zostawiony przez towarzyszy Ulissesa w jaskini Polifema; opowiada, jak olbrzym pożerał ludzi i jak Ulisses go oślepił. Zaraz potem nad brzegiem pojawia się ślepy Polifem, a Trojanie uciekają, zabierając Greka ze sobą.

Płyną wzdłuż wybrzeży Sycylii. W porcie Drepanum umiera Anchizes, czego nie zapowiadał ani Helenus, ani Celeno. Stamtąd, jak mówi, bóg zagnał go do Kartaginy. Na tym Eneasz kończy opowieść.

Dydona nie może zasnąć, myśląc o gościu. Wyznaje siostrze Annie, że po śmierci Sycheusza przysięgła nie wyjść ponownie za mąż, ale Eneasz jako jedyny zachwiał jej postanowieniem. Anna namawia ją do miłości: siostra odrzuciła już wielu zalotników, w tym króla Jarbasa, a Kartagina, otoczona wrogimi ludami, zyska na związku z Trojanami. Dydona składa ofiary i błąka się po mieście jak zraniona strzałą łania; budowa murów staje. Junona proponuje Wenus pokój i małżeństwo Dydony z Eneaszem, licząc, że w ten sposób odciągnie Trojan od Italii. Wenus przejrzy podstęp, ale się zgadza.

Podczas wielkiego polowania zrywa się burza z gradem. Dydona i Eneasz chronią się w tej samej jaskini; Ziemia i Junona dają znak, a nimfy zawodzą. Ten dzień staje się początkiem nieszczęścia: Dydona nazywa związek małżeństwem. Plotka, potwór o wielu oczach, uszach i językach, roznosi wieść, że kochankowie zapomnieli o swoich królestwach. Słyszy ją Jarbas, syn Ammona, i skarży się Jowiszowi. Jowisz posyła Merkurego, który zastaje Eneasza przy budowie Kartaginy, ubranego w purpurowy płaszcz od królowej, i wyrzuca mu, że zapomina o Italii i o przyszłości Askaniusza.

Wstrząśnięty Eneasz każe po cichu szykować flotę i szuka sposobu, by łagodnie powiedzieć o rozstaniu. Dydona jednak wyczuwa podstęp i zarzuca mu zdradę. Eneasz odpowiada, że nigdy jej nie zapomni, ale nie zawierał z nią ślubu, a do Italii wzywają go bogowie, ojciec we snach i przyszłość syna. Dydona przeklina go i zapowiada, że jako cień będzie go ścigać. Gdy prośby przez Annę nic nie dają, postanawia umrzeć. Mówi siostrze, że magiczny obrzęd pomoże jej odzyskać ukochanego albo o nim zapomnieć, i każe wznieść w dziedzińcu stos, na który kładzie miecz, szaty i łoże Eneasza.

W nocy Merkury ukazuje się Eneaszowi we śnie i ostrzega, że królowa może podpalić okręty. Eneasz przecina liny mieczem i Trojanie odpływają. O świcie Dydona widzi pusty port. Przeklina Eneasza: życzy mu wojny, utraty towarzyszy i śmierci bez pogrzebu, a Kartaginie przekazuje nienawiść do jego potomków i przyzywa mściciela, który powstanie z jej kości. Odsyła piastunkę po Annę, wchodzi na stos i przebija się mieczem Eneasza. Miasto napełnia się lamentem, a Anna przybiega do konającej siostry. Junona posyła Irydę, by ścięła Dydonie pukiel włosów i uwolniła jej duszę z ciała.

Z morza Trojanie widzą łunę nad Kartaginą, nie wiedząc, co się stało. Burza zmusza ich do zawinięcia na Sycylię, do przyjaznego króla Acestesa, syna Trojanki. Mija właśnie rok od śmierci Anchizesa, więc Eneasz składa ofiary na jego grobie; z kopca wypełza wąż, kosztuje darów i znika, a Eneasz nie wie, czy to duch opiekuńczy tego miejsca, czy sługa ojca. Dziewiątego dnia urządza igrzyska ku czci ojca.

Najpierw ścigają się cztery okręty. Gyas, prowadzący na początku, w gniewie zrzuca do morza ostrożnego sternika Menetesa, bo ten nie chciał płynąć tuż przy skale; Sergestus rozbija łódź o rafę; Mnesteus wyprzedza obu, ale wygrywa Kloantus, który obiecał bogom morza ofiarę – sam Portunus popycha jego okręt. W biegu prowadzi Nisus, lecz poślizgnąwszy się na krwi ofiarnej, podcina Saliusa, by zwyciężył jego przyjaciel Euryjalus; Eneasz obdarowuje wszystkich, nawet tych, którym nie poszczęściło się. W walce na pięści młody Dares nie ma przeciwnika, aż wyzwanie przyjmuje stary Entellus, uczeń Eryksa. Upada, ale wstaje rozjuszony i tak bije Daresa, że Eneasz przerywa walkę, a Entellus jednym ciosem zabija byka, którego dostał w nagrodę.

W zawodach łuczniczych celem jest gołąb uwiązany do masztu: Hippokoon trafia w maszt, Mnesteus przecina sznur, Eurytion strąca uwolnionego ptaka, a strzała Acestesa zapala się w powietrzu – Eneasz uznaje to za znak i daje mu pierwszą nagrodę. Na koniec Askaniusz z chłopcami pokazuje konną gonitwę, „Troję”, którą później odziedziczą Alba i Rzym. Tymczasem Junona posyła Irydę: w postaci Trojanki Beroe namawia ona Trojanki, zmęczone siedmioletnią tułaczką, by spaliły okręty i zostały na Sycylii. Kobiety podkładają ogień; Askaniusz przybiega pierwszy i rzuca hełm pod nogi, by go poznały. Na modlitwę Eneasza Jowisz zsyła ulewę, która gasi pożar; spłonęły cztery okręty.

Za radą starego Nautesa, a potem ducha Anchizesa, który ukazuje mu się nocą, Eneasz zostawia na Sycylii starców, kobiety i wszystkich zmęczonych podróżą: zakłada dla nich miasto rządzone przez Acestesa, a na górze Eryks wznosi świątynię Wenus. Anchizes każe mu też zejść do podziemi z pomocą Sybilli, by poznać przyszłość rodu. Wenus prosi Neptuna o bezpieczną drogę, a ten przyrzeka, że zginie tylko jeden człowiek. W nocy bóg snu w postaci Forbasa namawia sternika Palinura do odpoczynku; gdy ten odmawia, usypia go gałązką zwilżoną wodą Lety i strąca do morza razem z kawałkiem rufy. Eneasz sam prowadzi okręt koło skał Syren i opłakuje przyjaciela, który ma leżeć bez pogrzebu na obcym piasku.

Trojanie lądują w Kumach. Eneasz idzie do świątyni Apollina, którą według podania wzniósł Dedal, i do groty Sybilli. W szale wieszczym Sybilla zapowiada, że Trojanie wejdą do Lacjum, ale czekają ich straszne wojny, Tybr spieniony krwią, nowy Achilles i znów obca kobieta jako przyczyna nieszczęść; ratunek przyjdzie od greckiego miasta. Eneasz prosi, by zaprowadziła go do ojca. Sybilla odpowiada, że zejść do Awernu łatwo, trudno wrócić; najpierw trzeba zerwać złotą gałązkę dla Prozerpiny i pochować towarzysza, którego ciało leży niepogrzebane. Okazuje się nim trębacz Mizenus, którego zazdrosny Tryton utopił w morzu. Gdy Trojanie rąbią las na stos, dwa gołębie Wenus prowadzą Eneasza do drzewa ze złotą gałęzią. Mizenus zostaje pochowany pod górą, która nosi jego imię.

Po nocnej ofierze Eneasz z mieczem w dłoni idzie za Sybillą przez jaskinię. W przedsionku podziemi mieszkają Smutek, Choroby, Starość, Głód, Wojna i Niezgoda, a także potwory, które Eneasz chciałby przebić mieczem, gdyby wieszczka nie powiedziała mu, że to tylko puste cienie. Nad Acherontem przewoźnik Charon zabiera do łodzi tylko pogrzebanych; dusze niepogrzebanych błąkają się przez sto lat. Wśród nich jest Palinur, który opowiada, że dopłynął do Italii, a tam zabili go miejscowi. Sybilla przepowiada mu, że sąsiedzi pochowają jego ciało, a miejsce będzie nosiło jego imię. Charon na widok złotej gałązki przewozi żywego, a Sybilla usypia trzygłowego Cerbera kołaczem z miodem i ziołami.

Za rzeką płaczą dzieci zmarłe w kolebce, czekają skazani niewinnie i samobójcy, a na Polach Płaczu błądzą ofiary nieszczęśliwej miłości. Tam Eneasz spotyka Dydonę i przysięga ze łzami, że odpłynął wbrew sobie, z rozkazu bogów; ona milczy, odwraca się i odchodzi do pierwszego męża, Sycheusza. Dalej spotyka poległych w wojnie, a wśród nich okaleczonego Deifobusa, którego Helena wydała Menelaosowi. Sybilla pokazuje drogę: w lewo leży Tartar, gdzie sędzia Radamantys karze zbrodniarzy, a Tytani, Tycjusz, Iksjon i wielu innych cierpią męki. Eneasz idzie w prawo, zostawia gałązkę na progu pałacu Prozerpiny i wchodzi do Elizjum, gdzie przebywają polegli za ojczyznę, czyści kapłani i poeci.

Anchizes ogląda tam dusze, które mają wrócić na ziemię. Trzy razy Eneasz chce objąć ojca i trzy razy obejmuje próżny cień. Anchizes tłumaczy, że dusze oczyszczone z win przez tysiąc lat piją wodę z Lety, zapominają przeszłość i odradzają się w nowych ciałach. Z pagórka pokazuje synowi przyszłych potomków: Sylwiusza, syna Lawinii, królów Alby, Romulusa, Cezara i Augusta, który przywróci złoty wiek, królów i bohaterów Rzymu. Mówi, że inne ludy lepiej rzeźbią i badają niebo, a sztuką Rzymianina jest rządzić ludami, ustanawiać pokój, oszczędzać pokornych i poskramiać pysznych. Na koniec, zapytany przez syna o smutnego młodzieńca, z płaczem mówi o młodym Marcellusie, którego los zabierze przedwcześnie. Eneasz i Sybilla wychodzą bramą z kości słoniowej, przez którą przechodzą fałszywe sny, a flota płynie do portu Kajety.

Eneasz grzebie piastunkę Kajetę, a Neptun pozwala Trojanom ominąć brzegi czarodziejki Kirke. O świcie flota wpływa w ujście Tybru. Poeta wzywa Muzę Erato i zapowiada drugą, większą część dzieła – opowieść o wojnie. Krajem rządzi stary król Latynus, który ma tylko córkę Lawinię. O jej rękę zabiega wielu, przede wszystkim piękny Turnus, król Rutulów, faworyt królowej Amaty. Znaki jednak sprzeciwiają się temu małżeństwu: rój pszczół obsiada święty laur w pałacu, a włosy Lawinii stają w płomieniach przy ołtarzu. Wyrocznia Fauna nakazuje Latynusowi wydać córkę za obcego przybysza, którego potomkowie zawładną światem.

Na brzegu Trojanie jedzą posiłek na podpłomykach, a gdy zjadają i je, Askaniusz woła żartem, że jedzą nawet stoły. Eneasz rozpoznaje spełnioną przepowiednię i wie, że dotarł do celu. Wysyła do Latynusa stu posłów z gałązkami oliwnymi i darami, a sam wytycza obóz nad brzegiem. Ilioneus prosi króla o skrawek ziemi dla wygnańców. Latynus przypomina sobie wyrocznię, ofiaruje Trojanom przymierze, a Eneaszowi rękę córki, i daje im konie w darze.

Junona widzi, że Trojanie osiedlają się w Italii. Skoro nie może odmienić losu, chce go przynajmniej opóźnić i zapowiada, że Lawinia wniesie w posagu krew Trojan i Rutulów. Wywołuje z podziemi furię Allekto. Ta rzuca węża na pierś królowej Amaty: Amata błaga męża na próżno, a potem, udając szał bachiczny, ukrywa córkę w górach i porywa za sobą latyńskie matki. Następnie Allekto pod postacią starej kapłanki nawiedza we śnie Turnusa; gdy młodzieniec wyśmiewa jej ostrzeżenia, objawia się jako furia i rzuca mu w pierś pochodnię. Turnus budzi się z żądzą wojny i każe Rutulom chwycić za broń.

Na koniec Allekto naprowadza psy Askaniusza na trop oswojonego jelenia, którego wychowała Sylwia, córka królewskiego pasterza Tyrreusza. Askaniusz rani zwierzę strzałą, ranny jeleń wraca do domu, a wieśniacy chwytają za siekiery i drągi. W pierwszym starciu giną młody Almon i sprawiedliwy starzec Galezus. Junona odsyła furię, ale sama dalej podsyca wojnę. Pasterze znoszą do miasta zabitych, Turnus podburza lud, a Latynus, nie mogąc się oprzeć, zamyka się w pałacu i odmawia otwarcia Bram Wojny – otwiera je własną ręką Junona. Cała Italia się zbroi. Poeta wylicza wodzów: okrutnego Mezencjusza z synem Lauzusem, Awentyna, Messapusa, Klaususa, Ufensa, Wirbiusza, Turnusa w hełmie z Chimerą i z Io na tarczy, a na końcu Kamillę, wojowniczkę z plemienia Wolsków.

Turnus daje znak do wojny, a Latynowie wysyłają posła Wenulusa do Diomedesa z prośbą o pomoc. Zatroskanemu Eneaszowi ukazuje się we śnie bóg rzeki Tyberinus. Zapowiada, że nad brzegiem Eneasz znajdzie białą maciorę z trzydziestoma prosiętami – znak, że po trzydziestu latach Askaniusz założy Albę – i radzi szukać przymierza z Arkadyjczykami króla Ewandra, wrogami Latynów, którzy zbudowali na wzgórzu miasto Pallanteum. Rano Eneasz rzeczywiście widzi maciorę i składa ją w ofierze Junonie, a Tybr uspokaja swój nurt, by Trojanie mogli płynąć w górę rzeki.

Ewander właśnie składa ofiarę Herkulesowi. Jego syn Pallas wybiega na spotkanie przybyszów, a Eneasz z gałązką oliwną w dłoni prosi o przymierze, przypominając, że obaj pochodzą od Atlasa. Ewander poznaje w nim rysy Anchizesa, którego spotkał w młodości, i chętnie przyjmuje Trojan na uczcie. Opowiada, dlaczego czczą Herkulesa: bohater zabił tu potwora Kakusa, syna Wulkana, który zabijał ludzi, wieszał ich głowy nad wejściem do jaskini i ukradł mu byki, ciągnąc je za ogony do jaskini, by zmylić ślady. Zdradził go ryk zamkniętych w grocie wołów; Herkules rozwalił skałę i udusił złodzieja. Potem król oprowadza Eneasza po miejscach, gdzie kiedyś stanie Rzym – po skale Tarpejskiej, porośniętym lasem Kapitolu i pastwiskach przyszłego Forum – i opowiada o złotym wieku Saturna.

W nocy Wenus prosi swego męża Wulkana o broń dla syna, a bóg każe Cyklopom w kuźni na wulkanicznej wyspie obok Lipary wykuć zbroję i ogromną tarczę. Rano Ewander mówi Eneaszowi, że sam jest za słaby, by mu pomóc, ale wskazuje sprzymierzeńców: Etruskowie wypędzili okrutnego króla Mezencjusza, który wiązał żywych z martwymi, a teraz chcą go ukarać, lecz wróżbita kazał im szukać wodza spoza Italii. Ewander oddaje Eneaszowi pod opiekę syna Pallasa i jeźdźców. Grzmot i błysk broni na pogodnym niebie potwierdzają, że Wenus dotrzyma obietnicy. Żegnając się z synem, stary król prosi bogów, by pozwolili mu żyć tylko wtedy, gdy Pallas wróci cały, a potem słudzy odnoszą go do domu bez sił.

Pod gajem nad rzeką Cere, niedaleko obozu Etrusków pod wodzą Tarchona, Wenus przynosi Eneaszowi broń wykutą przez Wulkana. Na tarczy wyrzeźbione są dzieje Rzymu: wilczyca karmiąca bliźnięta, porwanie Sabinek, kara dla zdrajcy Mettiusa, zerwanie mostu przez Koklesa, gęsi kapitolińskie ostrzegające przed Galami, a w środku bitwa pod Akcjum, w której August Cezar pokonuje Antoniusza i egipską królową, i jego potrójny triumf. Eneasz cieszy się obrazami, choć nie rozumie ich znaczenia, i bierze na ramię sławę i losy swoich potomków.

Junona posyła Irydę do Turnusa z wieścią, że Eneasz odpłynął do Ewandra i Etrusków. Turnus prowadzi wojsko pod obóz Trojan, ale ci, posłuszni rozkazowi wodza, nie wychodzą w pole, tylko bronią się za wałami. Rozwścieczony Turnus chce spalić stojące przy brzegu okręty. Wtedy spełnia się obietnica, którą Jowisz dał niegdyś Cybeli, matce bogów, z której świętego lasu na Idzie zbudowano flotę: okręty zrywają cumy, zanurzają się jak delfiny i wypływają jako boginie morskie. Rutulowie się przerażają, lecz Turnus przekonuje ich, że to znak zguby Trojan, bo straciły drogę ucieczki. Na noc Messapus rozstawia wokół obozu straże, które piją wino przy ogniskach.

Pilnujący bramy Nisus wymyśla, że przekradnie się przez śpiący obóz wroga i zawiadomi Eneasza; jego młody przyjaciel Euryjalus nie chce zostać sam. Wodzowie i Askaniusz przyjmują ich plan ze łzami i obiecują wielkie nagrody, a Euryjalus prosi tylko, by Askaniusz zaopiekował się jego matką, która jako jedyna z kobiet nie została na Sycylii. Przyjaciele zabijają we śnie wielu Rutulów, wśród nich wróżbitę Ramnesa. Euryjalus zabiera jego złoty pas i hełm Messapusa. W drodze spotykają oddział jeźdźców Wolcensa, a hełm, błysnąwszy w świetle księżyca, zdradza Euryjalusa. W gęstym lesie Euryjalus zostaje schwytany. Nisus, który zdołał już uciec, wraca i z ukrycia zabija oszczepami dwóch jeźdźców. Wolcens w gniewie chce zabić Euryjalusa; Nisus krzyczy, że to on jest winny, ale na próżno. Euryjalus pada jak kwiat ścięty pługiem, a Nisus zabija Wolcensa i ginie na ciele przyjaciela. Poeta obiecuje im sławę, dopóki trwać będzie Rzym.

Rano Rutulowie obnoszą głowy obu młodzieńców na włóczniach. Matka Euryjalusa wybiega na wały i rozpacza tak, że Trojanie tracą ducha; trzeba ją odprowadzić. Zaczyna się szturm. Turnus podpala drewnianą wieżę, która wali się wraz z obrońcami. Askaniusz po raz pierwszy w życiu zabija człowieka: strzałą przebija Numanusa Remulusa, szwagra Turnusa, który szydził z Trojan, że są zniewieściali. Apollo w postaci starego Butesa chwali chłopca, ale każe mu odejść z walki.

Olbrzymi bracia Pandarus i Bitias, ufni w swoją siłę, otwierają bramę obozu i wzywają wrogów do środka. Turnus zabija Bitiasa, a Pandarus, zamykając bramę, zatrzaskuje go niechcący w środku obozu. Turnus rozcina mu głowę mieczem i sieje rzeź. Gdyby pomyślał o otwarciu bramy dla swoich, byłby to ostatni dzień wojny. Nadbiegają Mnesteus i Serestus; Mnesteus zawstydza uciekających i Trojanie otaczają Turnusa. Junona nie może mu już pomóc, bo zabronił tego Jowisz. Zmęczony, osypywany pociskami, Turnus skacze w zbroi do Tybru, a rzeka unosi go do swoich.

Jowisz zwołuje bogów na Olimp. Wenus prosi przynajmniej o ocalenie Askaniusza, Junona wyrzuca jej, że to Trojanie przynieśli wojnę. Jowisz ogłasza, że nie stanie po żadnej stronie: każdy zbierze plon swoich czynów, a losy znajdą drogę. Tymczasem Eneasz zawarł przymierze z Tarchonem i płynie na czele etruskiej floty; poeta wylicza jej wodzów. Nocą otaczają go nimfy, w które zamieniły się jego okręty; jedna z nich, Kymodoke, mówi mu o oblężeniu obozu. O świcie Eneasz unosi nad okrętem tarczę od Wulkana, a Trojanie za wałami wznoszą okrzyk radości.

Turnus próbuje nie dopuścić wroga do brzegu, ale Trojanie i Etruskowie lądują; okręt Tarchona rozbija się o mieliznę. Eneasz zabija wielu Latynów. W innym miejscu pola Pallas zawstydza uciekających Arkadyjczyków, sam rzuca się w wir walki i zabija wielu, w tym Halezusa. Naprzeciw niego walczy Lauzus, syn Mezencjusza, ale Jowisz nie pozwala im się spotkać. Turnus każe swoim odstąpić, bo sam chce zabić Pallasa. Młodzieniec modli się do Herkulesa, który płacze, wiedząc, że nie może go ocalić. Włócznia Pallasa tylko drasnęła Turnusa, a włócznia Turnusa przebija tarczę i pierś chłopca. Turnus odsyła ciało Ewandrowi, depcze je i zabiera Pallasowi złoty pas z wyrzeźbioną zbrodnią Danaid. Poeta przestrzega, że przyjdzie dzień, gdy Turnus przeklnie ten łup.

Na wieść o śmierci Pallasa Eneasz w gniewie szuka Turnusa. Bierze żywcem ośmiu młodzieńców, by złożyć ich w ofierze na stosie przyjaciela, nie lituje się nad błagającym o życie Magusem ani nad braćmi Lukagusem i Ligerem; z obozu wyrywają się na pole oblężeni z Askaniuszem. Junona wyprasza u Jowisza tylko odwlekanie śmierci Turnusa. Tworzy z mgły zjawę Eneasza, która ucieka przed Turnusem na okręt; gdy Turnus za nią wbiega, bogini zrywa cumy i łódź odpływa. Turnus, wstydząc się, że jego ludzie giną bez niego, chce rzucić się na miecz albo do morza, ale Junona go powstrzymuje i statek zanosi go do miasta jego ojca Daunusa.

Do walki rusza Mezencjusz i zabija wielu Etrusków. Eneasz rani go włócznią w pachwinę. Wtedy Lauzus rzuca się między ojca i Eneasza, by ojciec mógł się wycofać. Eneasz ostrzega chłopca, że miłość go zaślepia, a potem zabija go mieczem. Widząc gasnącą twarz młodzieńca, lituje się, zostawia mu broń i sam dźwiga jego ciało. Mezencjusz obmywa ranę nad Tybrem, gdy przynoszą mu syna. Rozpacza, że przeżył go dzięki jego śmierci, i wyznaje, że to on okrył hańbą imię Lauzusa. Ranny dosiada wiernego konia Rebusa i trzy razy objeżdża Eneasza, rzucając oszczepy. Eneasz zabija konia, który przygniata jeźdźca. Mezencjusz prosi tylko o grób obok syna i przyjmuje cios w gardło.

Eneasz stawia trofeum z broni Mezencjusza i każe pochować poległych. Ze łzami żegna Pallasa: okrywa go jedną z dwóch szat, które utkała Dydona, i wysyła ciało do Ewandra z orszakiem tysiąca ludzi, łupami, jeńcami na ofiarę i koniem Etonem, który płacze. Posłom Latynów, którzy proszą o wydanie ciał, Eneasz odpowiada, że nie walczy z ich ludem, a sprawę mógłby rozstrzygnąć pojedynek z Turnusem. Przeciwnik Turnusa, wymowny Drances, chwali Eneasza i obiecuje przymierze z Latynusem. Na dwanaście dni zawieszenia broni Trojanie i Latynowie razem ścinają drzewo na stosy. Ewander, rzuciwszy się na ciało syna, mówi, że żyje już tylko po to, by Eneasz pomścił Pallasa na Turnusie.

W Laurentum rodziny poległych przeklinają wojnę i zaloty Turnusa. Posłowie wracają od Diomedesa z odmową: stary wróg Troi mówi, że Grecy zapłacili za wojnę trojańską, odradza walkę z Eneaszem, którego męstwo zna z pola bitwy, i radzi zawrzeć pokój. Latynus proponuje oddać Trojanom ziemię albo zbudować im okręty. Drances wzywa, by Lawinię oddać Eneaszowi, a Turnus albo ustąpił, albo sam stanął do walki. Turnus zarzuca mu tchórzostwo i gotów jest walczyć z Eneaszem w pojedynku, ale wierzy jeszcze w zwycięstwo z pomocą sprzymierzeńców. Wtedy nadchodzi wieść, że Trojanie ruszają na miasto. Narada się rozpada, Turnus każe obsadzić mury, a królowa z Lawinią modli się w świątyni Pallady.

Kamilla, królowa Wolsków, prosi o pozwolenie, by sama zaatakowała konnicę wroga. Turnus przystaje i idzie zasadzić się na Eneasza w leśnym wąwozie. Diana opowiada nimfie Opis historię Kamilli: ojciec Metabus, wygnany przez swój lud, przywiązał ją jako niemowlę do włóczni i przerzucił przez wezbraną rzekę, poświęcając Dianie; wychował ją w górach, karmiąc mlekiem klaczy. Wyrosła na łowczynię i wojowniczkę, która nie chciała męża. Diana każe Opis pomścić jej śmierć.

W bitwie konnicy Kamilla zabija wielu wrogów, a podstępnego Ligura, który wyzwał ją do walki pieszo, a potem uciekł konno, dogania biegiem i strąca z konia. Etrusk Arruns śledzi ją i czeka na sposobną chwilę. Gdy Kamilla, chcąc zdobyć wspaniałą zbroję kapłana Chloreusa, przestaje się rozglądać, Arruns trafia ją oszczepem w pierś. Umierając, każe drużce Akce przekazać Turnusowi, by przyszedł bronić miasta. Opis zabija Arrunsa strzałą. Wolskowie uciekają, przy bramach miasta rośnie rzeź, a kobiety zrzucają z murów pnie i opalone pale. Na wieść o śmierci Kamilli Turnus porzuca zasadzkę. Eneasz przechodzi wąwóz zaraz po nim i obaj wodzowie widzą się pod murami, ale zapada noc i wojska rozbijają obozy.

Widząc, że Latynowie tracą ducha, Turnus postanawia walczyć z Eneaszem w pojedynku: zwycięzca weźmie Lawinię i królestwo. Latynus próbuje go od tego odwieść, a Amata błaga ze łzami, na co Lawinia rumieni się w milczeniu. Turnus nie ustępuje. Rano przed miastem stają ołtarze, a oba wojska zbierają się, by patrzeć. Junona, wiedząc, że losy są przeciw Turnusowi, namawia jego siostrę, nimfę Juturnę, by spróbowała go ratować. Eneasz przysięga, że jeśli przegra, Trojanie odejdą do Ewandra, a jeśli wygra, nie każe Italczykom służyć Trojanom: oba ludy połączą się na równych prawach, Latynus zachowa władzę, a nowe miasto weźmie imię od Lawinii. Latynus przysięga, że dochowa umowy.

Rutulowie widzą jednak, że walka będzie nierówna. Juturna w postaci wojownika Kamersa podburza ich, a orzeł, przegnany przez chmarę ptaków, wypuszcza z pazurów porwanego łabędzia. Wróżbita Tolumniusz bierze to za znak i rzuca oszczep, który zabija jednego z dziewięciu braci Arkadyjczyków. Wybucha bitwa. Eneasz bez hełmu i broni woła, że walczyć ma tylko on, gdy trafia go strzała nie wiadomo czyja. Turnus wskakuje na rydwan i sieje rzeź. W obozie lekarz Japyks nie może wydobyć grotu, aż Wenus potajemnie przynosi ziele dyktamnu; rana goi się sama, a Eneasz, całując syna przez przyłbicę, każe mu uczyć się od ojca męstwa i trudu, a szczęścia od innych.

Juturna w postaci woźnicy Metyskusa wozi brata po polu, nie dopuszczając go do Eneasza. Z namowy Wenus Eneasz rusza na miasto Latynusa i każe je podpalić. Królowa Amata, sądząc, że Turnus zginął, wiesza się w pałacu. Turnus słyszy krzyki z miasta i mówi siostrze, że dawno ją rozpoznał. Gdy ranny Sakes donosi mu o oblężeniu i śmierci królowej, postanawia umrzeć z honorem, zeskakuje z wozu i wzywa wszystkich do przerwania walki. Jowisz kładzie losy walczących na szalach. Miecz Turnusa – w pośpiechu wziął miecz woźnicy zamiast ojcowskiego – pęka na zbroi wykutej przez Wulkana. Turnus ucieka, Eneasz goni go pięć razy wokół pola, a jego włócznia utyka w korzeniu ściętego świętego drzewa Fauna, do którego modli się Turnus. Juturna oddaje bratu miecz, a Wenus uwalnia włócznię syna.

Jowisz każe Junonie przestać. Junona ustępuje, prosi tylko, by Latynowie zachowali swoje imię, mowę i obyczaje, a imię Troi zginęło; Jowisz się zgadza i zapowiada, że z obu ludów powstanie jeden naród. Zsyła furię w postaci sowy, która trzepocze przed twarzą Turnusa, a Juturna z rozpaczą opuszcza brata. Turnus słabnie jak w złym śnie: rzuca ogromny kamień, ale nie trafia. Włócznia Eneasza przebija mu udo. Pokonany prosi, by oddano go swoim żywego lub martwego, i zrzeka się Lawinii. Eneasz się waha, lecz wtem widzi na ramieniu Turnusa pas Pallasa. W gniewie zabija go, wołając, że to Pallas zadaje mu ten cios. Dusza Turnusa z jękiem odchodzi do cieni – tak kończy się poemat.