Legenda o świętym Aleksym

W Rzymie żyje możny pan, który chętnie służy Bogu. Ma wielki dwór: oprócz giermków trzystu rycerzy, którzy zawsze mu służą i jadają przy jego stole, utrzymywani we czci i przepychu, każdy ze złotym pasem. Ten bogacz jest jednak przede wszystkim miłosierny: sieroty i wdowy jedzą u niego przy trzech osobnych stołach, a przy czwartym pielgrzymi – „Ci ji do Boga przywiedli”, czyli to właśnie ubodzy prowadzą go do Boga. Pan nazywa się Eufamijan, jego żona Aglijas także pomaga ubogim. Eufamijan jest wysokiego rodu, ale nie ma potomka, więc oboje proszą Boga o dziecko, a Bóg ich wysłuchuje.

Ten wstęp pokazuje świat, z którego Aleksy wyjdzie: bogactwo, władzę i pobożność rodziców. Ich dobroczynność jest prawdziwa, ale syn pójdzie dalej – nie będzie dawał jałmużny, tylko sam stanie się ubogim.

Rodzi się syn. „Ten się w lepsze przygodził”, czyli od początku nadaje się do rzeczy lepszych. Dostaje imię Aleksy, jest „oćca barzo lepszy” i chętnie służy Bogu. Gdy ma dwadzieścia cztery lata, ojciec każe mu się ożenić: może wybrać, którą zechce, a ojciec przyrzeka, że ją dostanie. Syn odpowiada tak, jak przystoi wobec starszego: jest dzieckiem ojca, oddałby za niego życie i zrobi wszystko, czego ojciec zechce.

Ta scena jest ważna dla dalszego ciągu. Aleksy nie buntuje się przeciw ojcu – żeni się z posłuszeństwa, a dopiero potem, po cichu, wybiera drogę, którą uważa za wyższą.

W noc poślubną Aleksy rozmawia z żoną. Oddaje jej pierścień i mówi, że zostawia ją w dziewictwie: niech mu zwróci pierścień dopiero wtedy, gdy oboje znajdą się w królestwie niebieskim. Zapowiada, że nazajutrz wyrusza, by służyć Bogu, i że gdy wszyscy zasiądą do stołów, on będzie już w drodze.

Na pożegnanie daje żonie wskazania: niech zawsze służy Bogu, karmi i odziewa ubogich, nie gniewa starszych, żyje we czci i w karności, nie traci żadnej przyjaźni. To program dobrego życia dla kogoś, kto zostaje w świecie. Aleksy wybiera dla siebie drogę surowszą, ale nie traktuje żony jak przeszkody – zostawia jej zadanie i nadzieję spotkania w niebie.

Królewna odpowiada, że i ona ma do tego dobrą wolę, a jej najmilszy mąż nie musi się o nią obawiać. Każdy członek swego ciała zachowa w karności i w cnocie i nic innego o niej nie usłyszy, dopóki oboje żyją.

Ta krótka odpowiedź pokazuje, dlaczego polska legenda należy do tak zwanej wersji małżeńskiej: żona nie jest porzuconą ofiarą, tylko uczestniczką wyboru męża. Jej czystość będzie miała znaczenie na końcu utworu – to ona jedna wyjmie list z ręki zmarłego.

Nazajutrz Aleksy odchodzi od obiadu, tak jak zapowiedział. Nikt o tym nie wie poza żoną. Bierze tyle srebra i złota, ile może unieść, idąc pieszo, i wyrusza za morze. Ojciec zostaje w żałości, matka także bardzo rozpacza. Dalej w rękopisie brakuje prawdopodobnie dwóch wersów – zaznacza to uwaga wydawców, którą w naszej numeracji liczymy jako wers 92 – a kolejny wers mówi już o tym, że ktoś pyta żonę o Aleksego.

Narrator nie potępia bohatera, choć ten zostawia rodziców w smutku. Jego wybór ma być przykładem, a cierpienie bliskich – ceną świętości. Dziś ten fragment budzi najwięcej pytań: czy wolno dla Boga opuścić najbliższych?

Syn możnych rodziców przybywa do obcej ziemi. Rozdaje swoje szaty żebrakom, a srebro i złoto księżom i żakom, i sam siada pod kościołem. Nikt tam nie wie o jego „księstwie”, czyli o książęcym pochodzeniu.

W sześciu wersach dokonuje się pełna przemiana: bogacz staje się nędzarzem z wyboru. To właśnie asceza – dobrowolne wyrzeczenie się dóbr i wygód dla Boga. Aleksy nie zatrzymuje nic dla siebie, nawet pieniędzy, które zabrał z domu.

Aleksy codziennie wstaje wcześnie, ale kościół jest jeszcze zamknięty, więc leży przy progu, chwaląc Boga i prosząc go. Spadają na niego przykrości: raz mróz, raz deszcz. Pewnego razu dzieje się cud: „Wstał z obraza Matki Bożej obraz”, czyli z obrazu schodzi postać Matki Bożej. Idzie do żaka, który ma pieczę nad kluczem od kościoła, i każe mu wstać, wpuścić tego człowieka i otworzyć mu kościół Boży, by nie leżał na mrozie. Przestraszony żak otwiera świątynię. Nie zdarza się to raz, ale wiele razy.

Cud jest w legendzie znakiem, że Bóg widzi i przyjmuje ofiarę Aleksego: sama Matka Boża troszczy się o żebraka, na którego nikt nie zwraca uwagi.

Żak opowiada o cudzie wszystkim, starym i młodym. Gdy ludzie to poznają, oddają Aleksemu wielką cześć: uważają go za świętego i dają mu wiele jałmużny dla Boga.

Na tym fragment się kończy, ale dalszy ciąg pokazuje, że sława jest dla bohatera nowym niebezpieczeństwem. Aleksy chce być nikim, a cześć ludzi mogłaby go uczynić pysznym – dlatego wkrótce ucieknie z tego miasta. Widać tu typowy schemat legendy: cud rodzi kult, choć święty go nie szuka.

Wiatr się odwraca i zawraca okręt. Gdy Aleksy przypływa do Rzymu, dziękuje Bogu, że przygnał go do własnej ziemi. Postanawia, że skoro nie przepłynął morza, będzie cierpiał mękę i znosił wszelkie zło tutaj, na dworze ojca.

Przypadek okazuje się wolą Boga. Aleksy nie wraca do domu jako syn, tylko jako ubogi – a jego asceza staje się jeszcze trudniejsza, bo będzie żył blisko najbliższych i musi milczeć.

Przed grodem, na moście zwodzonym, Aleksy spotyka ojca i prosi go o jałmużnę – w imię Syna Bożego i dla jego syna, Aleksego: chce zbierać okruchy, które spadną z ojcowskiego stołu. Słysząc imię syna, ojciec gorzko płacze i przyjmuje ubogiego dla Boga. Zakrywa sobie głowę płaszczem, ogarnia go zamęt, omal nie spada z mostu. Oddaje żebraka pod opiekę swojego szafarza, który wyrządza mu wiele zła. Aleksy leży pod schodami, a każdy wylewa na niego pomyje.

Ironia tej sceny jest bolesna: ojciec z miłości do zaginionego syna przyjmuje obcego, a tym obcym jest właśnie syn. Aleksy mógłby jednym słowem skończyć swoje i ojca cierpienie, ale tego słowa nie wypowiada.

Aleksy leży tak szesnaście lat i wszystko chętnie cierpi dla Boga. Kolejne dwa wersy badacze odczytują różnie: w drukowanym tu wydaniu mówią o siedemnastym roku „za morzem”, a inne wydanie ma w tym miejscu słowo „zamorzon”, objaśniane jako „umarł” – wtedy w siedemnastym roku Aleksy umiera. Kiedy zbliża się śmierć, sam pisze list i mocno ściska go w ręce: opisuje w nim wszystkie swoje męki i wszystkie czyny od dnia narodzin.

List jest kluczem do zakończenia. Przez całe życie Aleksy ukrywał, kim jest, ale nie chce, by prawda zginęła razem z nim – po jego śmierci ma wyjść na jaw i uczyć innych.

Dziecko pyta: „Aza wy nie wiecie o tym, / Kto to umarł?” i samo odpowiada: zmarły leży u Eufamijana, to o nim biegnie ta sława, znajdą go pod schodami, jeśli tylko zechcą szukać.

Prawdę mówi dziecko, postać niewinna i prosta. Dorośli, nawet najważniejsi, nie poznali świętego, choć żył obok nich; poznaje go ktoś najmniejszy. To częsty pomysł średniowiecznych legend: prawda objawia się pokornym, a nie możnym.

Do zmarłego idą papież z kardynałami i cesarz z kapłanami, z chorągwiami, a dzwony wciąż same biją. Zbiera się wielki tłum. Kogo dosięgnie woń płynąca od świętego ciała, ten – jeśli był chory – natychmiast zdrowieje. Przy ciele stoją cztery piękne świece, w których płonie święty ogień.

Żebraka spod schodów czczą teraz najwyższe władze Kościoła i państwa, a jego ciało czyni cuda. Legenda pokazuje odwrócenie porządku: kto na ziemi był najniżej, ten w oczach Boga stoi najwyżej.

Wszyscy chcą wziąć list z ręki zmarłego, ale nie mogą. Ani cesarz, ani papież, ani całe duchowieństwo, ani lud nie potrafią rozewrzeć jego dłoni. Wszyscy modlą się, by Bóg pozwolił im odebrać list i choć trochę poznać, co na nim napisano – i wciąż nic.

Ten cud jest zarazem próbą: władza i godności nic tu nie znaczą. List czeka na kogoś, kto ma do niego prawo z innego powodu.

Przychodzi dopiero żona Aleksego, wyciąga rękę, a list sam wpada jej w dłoń – dlatego, że oboje byli wobec siebie czyści, czyli dochowali ślubu czystości. Gdy list obejrzano, od razu poznano, że zmarły był synem Eufamijana. Ostatni zachowany wers zaczyna zdanie o ojcu: „A gdy to ociec […]” – i tu zapis się urywa, co zaznacza druga uwaga wydawców.

Nie wiemy, jak w polskiej wersji rodzice i żona opłakiwali świętego. W Złotej legendzie Jakuba de Voragine list bierze z ręki zmarłego papież, a ojciec, matka i żona lamentują nad ciałem; w naszej legendzie list dostaje żona. Na egzaminie mów tylko o tym, co jest w tekście.