Zbrodnia i kara Fiodora Dostojewskiego

Początek lipca, upał, wieczór. Młody człowiek, były student Rodion Raskolnikow, wymyka się ze swojej klitki pod dachem pięciopiętrowej kamienicy, żeby nie spotkać na schodach gospodyni, której zalega z czynszem. Od miesiąca prawie nie wychodzi, głoduje, chodzi w łachmanach i rozmyśla nad przedsięwzięciem, które sam nazywa „szkaradnym marzeniem”. Teraz idzie zrobić jego „próbę”. Wie nawet, ile kroków dzieli go od celu: siedemset trzydzieści. Kiedy pijak wieziony ulicą na ogromnym wozie wyśmiewa jego wysoki, zniszczony kapelusz, Raskolnikow się przeraża: taki szczegół zapamiętany przez ludzi mógłby wszystko zepsuć.

Wchodzi na czwarte piętro wielkiej kamienicy nad kanałem. Z sąsiedniego mieszkania tragarze wynoszą właśnie meble, co bohater odnotowuje: na tym podeście zostanie tylko jedno zajęte mieszkanie. Otwiera mu lichwiarka Alona Iwanowna, drobna, sucha staruszka około sześćdziesiątki o złych, bystrych oczkach. W jej pokoju z żółtymi tapetami i pelargoniami panuje nienaganna czystość. Raskolnikow zastawia srebrny zegarek po ojcu i dostaje za niego, po potrąceniu procentu z góry, rubel i piętnaście kopiejek. Uważnie obserwuje, w której kieszeni staruszka nosi klucze i skąd wyjmuje pieniądze, zapowiada, że wkrótce przyniesie srebrną papierośnicę, i jakby od niechcenia pyta, czy jej siostry nie ma w domu.

Na ulicy ogarnia go wstręt do samego siebie: myśl, z którą żyje od miesiąca, wydaje mu się podła i brudna. Pierwszy raz w życiu schodzi do suterenowej piwiarni, wypija piwo i nagle czuje ulgę, jakby zrzucił ciężar. Zwraca uwagę na siedzącego osobno mężczyznę, który wygląda na urzędnika w stanie spoczynku.

Mężczyzna z piwiarni przysiada się do Raskolnikowa i przedstawia się kwieciście: Siemion Zacharowicz Marmieładow, radca tytularny. Od pięciu nocy nie był w domu i sypia na barkach z sianem nad Newą. Opowiada historię swojego życia, choć karczmarz i bywalcy się z niego śmieją. Bieda, mówi, nie jest występkiem, ale nędza – tak, bo z nędzy człowieka wymiata się z ludzkiego towarzystwa miotłą.

Jego żona, Katarzyna Iwanowna, wdowa po oficerze, kobieta wykształcona i dumna, poślubiła go z trojgiem małych dzieci, bo nie miała dokąd pójść. Chora na suchoty, szoruje podłogi i znosi kłótnie z gospodynią, Amalią Lippewechsel. Marmieładow stracił posadę przez pijaństwo, przepił nawet pończochy żony. Jego córka z pierwszego małżeństwa, Sonia, nie mogąc uczciwą pracą zarobić nawet piętnastu kopiejek dziennie, za namową i z wyrzutów macochy poszła „na żółty bilet”, czyli zaczęła się prostytuować. Wróciła z trzydziestoma rublami, położyła je przed Katarzyną Iwanowną i położyła się twarzą do ściany, a macocha całowała jej nogi. Teraz Sonia mieszka u krawca Kapernaumowa i potajemnie wspiera rodzinę.

Pięć tygodni temu Marmieładow znów dostał posadę i przez kilka dni rodzina żyła jak w raju. Potem ukradł z kufra resztę pensji i przepił ją, a dziś na kaca wziął od Soni ostatnie trzydzieści kopiejek. Wygłasza przy tym płomienną wizję Sądu Ostatecznego, na którym Bóg przebaczy Soni, bo „umiłowała wiele”, i przyjmie nawet pijaków, bo nikt z nich nie uważał się za godnego.

Raskolnikow odprowadza go do domu. W nędznym, przechodnim pokoju widzi Katarzynę Iwanowną z rumieńcami suchotniczki i troje przerażonych dzieci. Kobieta ciągnie męża za włosy, a on woła, że to dla niego rozkosz. Wychodząc, Raskolnikow zostawia na oknie miedziaki, a na ulicy szydzi z samego siebie i z ludzi, którzy przyzwyczajają się do wszystkiego. Myśli też, że jeśli człowiek nie jest z natury podły, to wszelkie przeszkody są tylko przesądami.

Raskolnikow budzi się późno w swojej norze: klitce na sześć kroków, tak niskiej, że wysoki człowiek boi się uderzyć głową w sufit, z podartą sofą zamiast łóżka. Gospodyni od dwóch tygodni nie daje mu obiadów i grozi policją. Służąca Nastazja przynosi mu własną herbatę i wczorajszą zupę, śmieje się, że nic nie robi, a on odpowiada, że „myśli” i że chciałby od razu „cały kapitał”. Nastazja oddaje mu list od matki.

Pulcheria Aleksandrowna Raskolnikowa pisze z prowincji. Wyjaśnia, że jej syn, jedyna nadzieja rodziny, porzucił uniwersytet z braku pieniędzy, a jego siostra Dunia przeżyła ciężkie chwile jako guwernantka u państwa Swidrygajłowów. Swidrygajłow, który zapałał do niej namiętnością, złożył jej haniebną propozycję. Jego żona, Marfa Pietrowna, podsłuchała go w ogrodzie, obwiniła Dunię i odesłała ją w deszczu chłopską furmanką, a potem rozniosła plotkę po całym mieście. Dopiero gdy Swidrygajłow pokazał list, w którym Dunia go odprawiała, Marfa Pietrowna przeprosiła i chodziła od domu do domu, czytając ten list na głos.

Najważniejsza wiadomość: o rękę Duni poprosił czterdziestopięcioletni radca dworu Piotr Pietrowicz Łużyn, daleki krewny Marfy Pietrowny, człowiek zamożny, rzeczowy, trochę wyniosły. Powiedział, że chciał wziąć za żonę uczciwą dziewczynę bez posagu, która zaznała biedy, bo żona powinna widzieć w mężu dobroczyńcę. Dunia, po nocy modlitwy, przyjęła oświadczyny. Matka i córka marzą, że Łużyn, który otwiera w Petersburgu kancelarię adwokacką, zrobi kiedyś z Rodiona wspólnika. Obie wkrótce przyjadą do stolicy, a matka obiecuje przesłać synowi trzydzieści rubli. Pyta też, czy jeszcze się modli.

Raskolnikow czyta z łzami w oczach, ale kończy z bladą, złą twarzą. Duszno mu w ciasnej klitce, więc wychodzi i bez celu idzie w stronę Wyspy Wasiljewskiej, mówiąc głośno do siebie.

Raskolnikow od razu postanawia, że do małżeństwa Duni z Łużynem nie dopuści. W długim, gorzkim monologu rozbiera list matki: widzi, że Łużyn oszczędza na narzeczonej, każąc jej jechać furmanką i trzecią klasą, i że matka już przeczuwa, iż nie zamieszka z młodymi. Rozumie, że Dunia, która dla siebie nie sprzedałaby się za żadne skarby, sprzedaje się dla brata, by zapewnić mu studia i karierę. Porównuje jej los z losem Soni Marmieładowej i uznaje, że małżeństwo bez szacunku jest tym samym, a może czymś gorszym. Nie przyjmuje tej ofiary. Zaraz jednak pyta sam siebie, jakim prawem miałby czegokolwiek zabronić, skoro sam żyje z pieniędzy matki. Wraca myśl, która przestała już być tylko marzeniem.

Na bulwarze widzi młodziutką, może piętnastoletnią dziewczynę, pijaną, w porozrywanej sukience, która pada na ławkę. Krąży wokół niej tłusty elegant i czeka na okazję. Raskolnikow woła do niego „Swidrygajłow”, rzuca się na niego z pięściami, a gdy rozdziela ich policjant, wyjaśnia mu sytuację i daje dwadzieścia kopiejek na dorożkę dla dziewczyny. Nagle jednak zmienia zdanie i woła za policjantem, żeby dał spokój. Siada na ławce i rozmyśla o „procencie” ludzi, którzy według uczonych słów co roku muszą zginąć, i o tym, czy do tego procentu nie trafi kiedyś Dunia.

Uświadamia sobie, że szedł do Razumichina, dawnego kolegi z uniwersytetu. Narrator przedstawia tę postać: wesoły, otwarty, dobry aż do naiwności, a przy tym niegłupi i wytrwały, ubogi, ale zawsze radzący sobie pracą. Jako jedyny z kolegów był z Raskolnikowem w przyjaznych stosunkach, choć ten od czterech miesięcy go unikał.

Raskolnikow postanawia, że pójdzie do Razumichina dopiero „nazajutrz po tamtym”, gdy już wszystko zacznie się na nowo, i sam się przeraża tą myślą. Błąka się w gorączce po Wyspie Wasiljewskiej i Wyspach, przegląda zielone dacze, wypija w garkuchni kieliszek wódki i zasypia w krzakach na Wyspie Pietrowskiej.

Śni mu się dzieciństwo w rodzinnym miasteczku. Jako siedmioletni chłopiec idzie z ojcem obok karczmy na cmentarz, na grób babki i młodszego braciszka. Przed karczmą pijany chłop Mikołka zaprzęga do ogromnego wozu małą, wychudłą szkapę, sadza na wóz kompanów i z rozkoszą chłoszcze konia, bo „ma galopować”. Inni dołączają z batami, biją szkapę po pysku i oczach, a w końcu Mikołka dobija ją dyszlem i łomem, krzycząc, że to jego własność. Chłopiec z płaczem całuje martwy, zakrwawiony łeb konia i rzuca się z piąstkami na Mikołkę, zanim ojciec wynosi go z tłumu.

Raskolnikow budzi się zlany potem i z przerażeniem pyta sam siebie, czy naprawdę weźmie siekierę i rozbije komuś czaszkę. Uznaje, że tego nie zniesie, i prosi Boga, by wskazał mu drogę, bo wyrzeka się „przeklętego marzenia”. Na moście nad Newą czuje się wolny.

Wraca jednak do domu niepotrzebnie okrężną drogą, przez plac Sienny. Tam słyszy, jak handlarze namawiają Lizawietę, przyrodnią siostrę lichwiarki, potulną i zahukowaną, by przyszła do nich nazajutrz o siódmej wieczorem w sprawie korzystnego interesu. Raskolnikow pojmuje, że jutro o siódmej staruszka zostanie w domu sama. Wchodzi do siebie jak skazaniec, czując, że nie ma już ani swobody rozumu, ani woli i że wszystko zostało rozstrzygnięte.

Narrator cofa się w czasie. Półtora miesiąca wcześniej Raskolnikow zastawił u Alony Iwanowny pierścionek od siostry i od pierwszej chwili poczuł do lichwiarki wstręt. W tanim szynku usłyszał wtedy rozmowę studenta z młodym oficerem. Student opowiadał, że staruszka jest bogata, chciwa i okrutna, bije przyrodnią siostrę Lizawietę, a cały majątek zapisała klasztorowi na wieczne modły. Mówił, że zabiłby ją bez wyrzutów sumienia: jedna śmierć za setki uratowanych istnień to przecież „arytmetyka”, a życie wrednej staruszki waży tyle co życie wszy. Zapytany jednak, czy sam by ją zabił, odpowiedział, że nie. Raskolnikow był wstrząśnięty, że słyszy na głos myśli, które właśnie rodziły się w jego głowie.

Wróciwszy z placu Siennego, zapada w ciężki sen. Nazajutrz leży w gorączce, Nastazja przynosi mu herbatę i zupę. Gdy zegar wybija godzinę, zrywa się i szykuje: przyszywa pod pachą płaszcza pętlę na siekierę i wyjmuje spod sofy fałszywy „zastaw”, drewnianą deseczkę z żelazną płytką, starannie owiniętą papierem i zawiązaną tak, by trudno ją było rozsupłać. Narrator opisuje jego teorię, że przestępców gubi chwilowe zaćmienie rozumu i woli, które jego nie dotknie, bo jego zamiar „nie jest zbrodnią”.

Siekiery w kuchni nie może wziąć, bo Nastazja, wbrew jego rachubom, jest w domu i wiesza bieliznę. Upokorzony staje w bramie i nagle w otwartej komórce stróża dostrzega pod ławką siekierę. Bierze ją niezauważony. Idzie spokojnie, wchodzi na podwórze ukryty za wozem siana, mija malarzy pracujących w pustym mieszkaniu na drugim piętrze. Mieszkanie pod lichwiarką i to naprzeciw niej stoją puste. Dzwoni trzy razy, wyczuwa, że staruszka nasłuchuje po drugiej stronie drzwi, i słyszy, jak zdejmuje zasuwę.

Alona Iwanowna uchyla drzwi, a Raskolnikow, w obawie, że je zamknie, ciągnie je do siebie i niemal wchodzi na nią. Podaje jej „papierośnicę”. Gdy staruszka odwraca się do okna i z irytacją rozplątuje sznurek, on wyjmuje siekierę i uderza ją obuchem w głowę, raz i jeszcze dwa razy. Lichwiarka ginie na miejscu.

Raskolnikow zdejmuje jej z szyi woreczek z pieniędzmi wiszący przy krzyżykach i nie oglądając go, chowa do kieszeni. Klucze nie pasują do komody, aż przypomina sobie o dużym kluczu: pod łóżkiem stoi kufer. W kufrze, między szmatami, są złote przedmioty, zapewne zastawy. Zaczyna wpychać je do kieszeni, gdy słyszy hałas. Do mieszkania weszła Lizawieta. Stoi nad ciałem siostry, nie krzyczy, tylko cofa się i ledwie unosi rękę. Raskolnikow zabija ją ostrzem siekiery.

Ogarnia go strach i wstręt. W kuchni zmywa krew z rąk i siekiery w wiadrze wody. Spostrzega z przerażeniem, że drzwi na schody przez cały czas były otwarte, zamyka je na haczyk, a wtedy po schodach wchodzi gość. To Koch, który szarpie dzwonkiem i klamką. Dołącza do niego młody człowiek, przyszły sędzia śledczy, który zauważa, że drzwi są zamknięte na haczyk od środka, więc ktoś jest w domu. Obaj schodzą po stróża. Raskolnikow wymyka się, a gdy z dołu nadchodzą ludzie, chowa się w pustym mieszkaniu na drugim piętrze, z którego właśnie wybiegli malarze. Gdy tamci przechodzą na górę, ucieka na ulicę.

Ledwie żywy wraca do domu okrężną drogą, odkłada siekierę pod ławkę w komórce stróża, którego znów nie ma, i rzuca się na sofę w półprzytomnym stanie.

Raskolnikow budzi się po drugiej w nocy, w gorączce, i wszystko sobie przypomina. Ogląda ubranie: odcina zakrwawione strzępy nogawki, wyrywa poplamioną podszewkę kieszeni, odpruwa pętlę spod pachy. Łupy, o których w ogóle zapomniał, wpycha do dziury pod odstającą tapetą w kącie i sam się przeraża: czy tak się chowa rzeczy? Co chwilę zapada w majaki.

Rano Nastazja i stróż przynoszą mu wezwanie na komisariat. Pewien, że wszystko się wydało, idzie tam, gotów paść na kolana i się przyznać. Okazuje się jednak, że chodzi o weksel na sto piętnaście rubli, który wystawił gospodyni, a ona przekazała go do ściągnięcia. Raskolnikow czuje zwierzęcą radość ocalenia. Kłóci się z porywczym zastępcą komisarza, porucznikiem Ilją Pietrowiczem, zwanym „porucznikiem Prochem”, który zaraz potem beszta właścicielkę podejrzanego lokalu, Luizę Iwanowną. Komisarz Nikodem Fomicz łagodzi spór, a Raskolnikow nagle wywnętrza się przed nimi, opowiadając o zmarłej narzeczonej, córce gospodyni. Zaraz potem ogarnia go uczucie nieskończonej samotności i odcięcia od ludzi.

Podpisuje zobowiązanie i już chce wstać, by wyznać zbrodnię, gdy słyszy, jak policjanci rozmawiają o zabójstwie lichwiarki: zatrzymano Kocha i studenta Piestriakowa, ale komisarz jest pewien, że obu wypuszczą: drzwi zamknięte na haczyk po kilku minutach stały otworem, więc zabójca musiał być w środku. Raskolnikow mdleje. Gdy się ocknie, Ilja Pietrowicz wypytuje go, czy wczoraj wychodził z domu. Raskolnikow odpowiada krótko, że wyszedł po siódmej wieczorem na ulicę. W drodze do domu jest pewien, że czeka go rewizja.

Raskolnikow wyjmuje łupy z dziury pod tapetą: osiem drobnych przedmiotów i sakiewkę. Chce je wrzucić do Kanału Katarzyny, ale wszędzie są ludzie, więc rusza nad Newę. W końcu na pustym podwórzu przy placu wsuwa wszystko pod wielki kamień przy murze i przywraca kamień na miejsce. Śmieje się nerwowo, że dowodów już nie ma. Zaraz jednak uderza go proste pytanie: skoro działał świadomie i w jakimś celu, dlaczego nawet nie zajrzał do sakiewki i nie wie, co zdobył?

Pełen wstrętu do wszystkiego i wszystkich trafia, sam nie wiedząc kiedy, do Razumichina. Przyjaciel widzi, że jest chory, i proponuje mu wspólną pracę: tłumaczenie z niemieckiego dla wydawcy Heruwimowa, a do tego trzy ruble zaliczki. Raskolnikow bierze kartki i pieniądze, po chwili wraca, kładzie je na stole i bez słowa wychodzi.

Na moście Mikołajewskim woźnica smaga go batem, a jakaś kupcowa z córką, biorąc go za żebraka, daje mu dwadzieścia kopiejek. Raskolnikow długo patrzy na wspaniałą panoramę Newy z kopułą soboru, która zawsze napełniała go chłodem, i rzuca monetę do wody. Czuje, że odciął się nożycami od wszystkich i wszystkiego.

Wieczorem w malignie słyszy, jak porucznik Ilja Pietrowicz bije na schodach jego gospodynię. Nastazja, przynosząc zupę, mówi mu, że nikt nikogo nie bił, a w nim „krzyczy krew”. Raskolnikow traci przytomność.

Raskolnikow przez cztery dni leży w gorączce i majakach. Gdy wraca do przytomności, przy łóżku stoją Nastazja i posłaniec z kantoru kupieckiego, który przynosi trzydzieści pięć rubli od matki. Wchodzi Razumichin. Opowiada, że odnalazł przyjaciela przez biuro adresowe, sprowadzał do niego lekarza Zosimowa, zaprzyjaźnił się z gospodynią, Praskowią Pawłowną, i wykupił od radcy Czebarowa weksel, którym chciano ściągnąć dług. Poznał też pisarza z komisariatu Zamietowa i przyprowadzał go do chorego.

Raskolnikow z niepokojem pyta, o czym mówił w malignie. Razumichin odpowiada, że o kolczykach, łańcuszkach, stróżu, komisarzu, a przede wszystkim o skarpetce i strzępach nogawki, których domagał się ze łzami. Zamietow sam szukał po kątach tej skarpetki i mu ją podał. Gdy Razumichin wychodzi, chory zrywa się z łóżka, sprawdza dziurę pod tapetą i popiół w piecu, myśli o ucieczce, nawet do Ameryki, ale wypija resztkę piwa i zapada w zdrowy sen.

Budzi się wieczorem. Razumichin przynosi mu za pieniądze matki nowe ubranie: czapkę zamiast starego kapelusza, spodnie, kamizelkę, buty, bieliznę, i z dumą wylicza ceny. Raskolnikow słucha tego z niechęcią. Wchodzi Zosimow.

Zosimow, młody, tęgi, wymuskany lekarz, bada chorego i zaleca ostrożność. Razumichin zaprasza go na swoje parapetówkę, na którą przyjdzie także jego daleki krewny, Porfiry Pietrowicz, sędzia śledczy, oraz Zamietow. Rozmowa schodzi na zabójstwo lichwiarki. Nastazja wtrąca, że zabito też Lizawietę, która kiedyś cerowała Raskolnikowowi koszulę. Raskolnikow odwraca się do ściany i liczy płatki kwiatka na brudnej tapecie.

Razumichin z przejęciem opowiada, że oskarżono malarza Mikołaja. Karczmarz Duszkin przyniósł na policję pudełko ze złotymi kolczykami, które Mikołaj zastawił u niego w dniu zbrodni, twierdząc, że znalazł je na chodniku. Malarz uciekł, potem próbował się powiesić w zajeździe, a w końcu przyznał, że znalazł pudełko w mieszkaniu, które malował z Mitriejem, za drzwiami. Raskolnikow nagle unosi się na posłaniu i dopytuje, czy pudełko leżało za drzwiami.

Razumichin dowodzi niewinności Mikołaja psychologicznie: ośmiu czy dziesięciu świadków widziało, jak obaj malarze, chwilę po zbrodni, bili się dla zabawy w bramie i śmiali jak dzieci, a tak nie zachowują się ludzie, którzy przed paru minutami zabili siekierą dwie kobiety. Jego zdaniem prawdziwy zabójca schował się w pustym mieszkaniu na drugim piętrze i tam zgubił kolczyki. Zosimow uważa, że to wszystko pasuje zbyt dobrze, „jak w teatrze”. W tej chwili do pokoju wchodzi nieznajomy.

Nieznajomy to Piotr Pietrowicz Łużyn, narzeczony Duni, wystrojony w nowe ubranie od krawca, z ufryzowanymi włosami. Z wyraźnym niesmakiem rozgląda się po ciasnej klitce. Zapowiada, że matka i siostra przyjadą lada godzina i że znalazł im tymczasowo dwa pokoje w domu Bakalejewa. Razumichin od razu ocenia, że to brudne i podejrzane numery. Sam Łużyn zatrzymał się u swojego dawnego wychowanka, Andrieja Siemionowicza Lebieziatnikowa.

Łużyn popisuje się „nowymi ideami”. Według niego nauka mówi: kochaj najpierw samego siebie, bo jeśli każdy zadba o własny cały kaftan, dobrobyt ogółu wzrośnie sam. Razumichin ucina tę gadaninę. Rozmowa wraca do zabójstwa lichwiarki. Razumichin uważa, że zabójca był niewprawny i ocalił go przypadek, bo nie znalazł nawet półtora tysiąca rubli w komodzie. Łużyn ubolewa nad rosnącą liczbą przestępstw także w wyższych sferach. Raskolnikow wtrąca, że z jego teorii wynika, iż można zarzynać ludzi, i pyta go, czy to prawda, że cieszył się z ubóstwa narzeczonej, bo taką żoną łatwiej rządzić. Łużyn oburza się i obwinia matkę. Raskolnikow grozi, że zrzuci go ze schodów, jeśli jeszcze raz wspomni o jego matce. Łużyn wychodzi obrażony.

Raskolnikow krzyczy, by wszyscy zostawili go samego. Na schodach Zosimow mówi Razumichinowi, że chory ma w głowie jakąś natrętną myśl i reaguje tylko na rozmowę o zabójstwie.

Ledwie zostaje sam, Raskolnikow ubiera się w nowe rzeczy, bierze dwadzieścia pięć rubli i wymyka się z domu z postanowieniem, że „trzeba to skończyć dziś”, choć nie wie jak. Na ulicy daje grosik śpiewającej dziewczynie, wypytuje ludzi przy placu Siennym i zatrzymuje się przed spelunką. Przypomina sobie myśl skazańca, który wolałby całe życie stać na skrawku skały nad przepaścią, byle tylko żyć.

W restauracji „Pałac Kryształowy” przegląda gazety z ostatnich dni w poszukiwaniu wiadomości o zabójstwie. Przysiada się do niego pisarz policyjny Zamietow. Raskolnikow z nerwowym śmiechem prowokuje go: szepcze, że szukał właśnie tej sprawy, opisuje, jak sam wymieniałby fałszywe banknoty, i jak ukryłby łup pod kamieniem na pustym podwórzu. W końcu pyta wprost: a gdybym to ja zabił staruszkę i Lizawietę? Zamietow blednie i zapewnia, że nie wierzy. Raskolnikow wychodzi, pokazując mu na pożegnanie pieniądze. Zamietow, sam, dochodzi do wniosku, że podejrzenia porucznika Ilji Pietrowicza są głupie.

W drzwiach Raskolnikow wpada na Razumichina, który szukał go po całym domu, i wykrzykuje mu, że nie chce niczyich dobrodziejstw. Razumichin zaprasza go na parapetówkę w domu Poczinkowa i daje mu adres.

Na moście Raskolnikow widzi, jak pijana kobieta skacze do kanału i zostaje wyciągnięta. Myśli o samobójstwie, ale woda budzi w nim wstręt. Postanawia iść na komisariat, lecz zbacza do domu lichwiarki. Wchodzi do odnawianego mieszkania, szarpie dzwonek, by znów usłyszeć jego blaszany dźwięk, pyta robotników o krew na podłodze i proponuje, że wszystko wyjaśni na komisariacie. Stróż wyrzuca go na ulicę. Raskolnikow stoi na skrzyżowaniu, jakby czekał na ostatnie słowo, i nagle widzi w głębi ulicy zbiegowisko i powóz.

Na ulicy leży człowiek stratowany przez konie eleganckiego powozu. Raskolnikow rozpoznaje w nim Marmieładowa, płaci policjantom i każe zanieść rannego do jego mieszkania. Katarzyna Iwanowna, która właśnie opowiadała dziesięcioletniej Poleńce o swojej świetnej młodości, nie traci głowy: obmywa męża i przegania gapiów oraz gospodynię, Amalię Ludwigowną. Lekarz stwierdza, że ranny umrze za kilka minut. Przychodzi ksiądz. Katarzyna Iwanowna mówi mu z goryczą, że Bóg jest miłosierny, „ale nie dla nas”, i pokazuje chustkę we krwi.

W drzwiach staje Sonia, w krzykliwym, tandetnym stroju ulicznicy, z parasolką i kapeluszem z ognistym piórem. Umierający rozpoznaje ją, woła: „Soniu! Córko! Przebacz!”, spada z kanapy i umiera w jej ramionach. Raskolnikow oddaje wdowie dwadzieścia rubli od matki i wychodzi. Komisarz Nikodem Fomicz zauważa krew na jego kamizelce, a Raskolnikow odpowiada z uśmiechem, że jest cały we krwi.

Na schodach dogania go Poleńka, posłana przez Sonię i matkę, by spytać o jego nazwisko i adres. Dziewczynka obejmuje go i płacze po ojcu. Raskolnikow prosi, by modliła się także za „sługę bożego Rodiona”. Na moście czuje przypływ życia jak skazaniec ułaskawiony w ostatniej chwili: jego życie nie umarło razem ze staruszką. Idzie do Razumichina, który odprowadza go do domu i po pijanemu zdradza, że Zosimow uważa go za bliskiego obłędu i że w komisariacie kiełkowała już pewna „bzdurna” myśl, choć nikt nie śmiał jej wypowiedzieć, a po aresztowaniu malarza upadła. W pokoju Raskolnikowa pali się światło. Czekają tam od półtorej godziny matka i Dunia. Na ich widok Raskolnikow pada zemdlony.

Raskolnikow odzyskuje przytomność, ale każe matce i siostrze odejść do jutra. Dowiaduje się, że nie widziały jeszcze Łużyna, i oznajmia Duni, że wyrzucił narzeczonego. Żąda, by następnego dnia odmówiła mu listownie, bo on nie przyjmie jej ofiary: „Albo ja, albo Łużyn”. Dunia, urażona, z trudem panuje nad sobą. Matka chce zostać przy synu, lecz pijany i rozentuzjazmowany Razumichin przekonuje obie kobiety, że ich obecność tylko rozdrażni chorego.

Razumichin odprowadza Pulcherię Aleksandrowną i Dunię do ich nędznych numerów, ściskając im ręce do bólu, wygłaszając tyradę o tym, że lepiej łgać po swojemu niż mówić cudzą prawdę, i klękając na chodniku. Od pierwszego spojrzenia zakochał się w Duni, pięknej, dumnej i stanowczej dziewczynie o ciemnych oczach. Wraca po dwudziestu minutach z wieścią, że Rodion śpi, a niemal po godzinie przyprowadza Zosimowa. Lekarz uspokaja matkę: chory ma wprawdzie jakąś natrętną myśl, ale przyjazd rodziny powinien mu pomóc, byle oszczędzić mu nowych wstrząsów.

Na ulicy Zosimow zachwyca się Dunią, a Razumichin chwyta go za gardło. Potem, zawstydzony, namawia przyjaciela, by zastąpił go przy gospodyni Raskolnikowa, Praskowii Pawłownej, która ma do niego słabość.

Razumichin budzi się zawstydzony wczorajszym zachowaniem: obrażał narzeczonego Duni, nie znając go, a sam jest przecież tylko pijanym awanturnikiem. Uderza pięścią w piec. Zosimow przyznaje, że Raskolnikow jest monomanem i że rozmowa o malarzu mogła mu zaszkodzić; dodaje, że Zamietow opowiedział o scenie w „Pałacu Kryształowym” także Porfiremu.

O dziewiątej Razumichin, który ma na imię Dmitrij Prokofiicz, przychodzi do pań Raskolnikowych. Opowiada o ostatnim roku życia Rodiona: jest ponury, dumny, podejrzliwy, wielkoduszny i dobry, nie lubi okazywać uczuć, jakby żyły w nim na zmianę dwa przeciwne charaktery. Matka wspomina, jak syn chciał się kiedyś żenić z chorowitą córką gospodyni. Razumichin tym razem wyraża się o Łużynie z szacunkiem, bo to wybór Duni.

Pulcheria Aleksandrowna pokazuje list od Łużyna. Narzeczony nie wyszedł po nie na dworzec, odkłada wizytę na wieczór i stawia warunek: Rodion ma być nieobecny, bo go obraził. Donosi też, że widział, jak Rodion dał „blisko dwadzieścia pięć rubli” córce przejechanego pijaka, „dziewczynie znanego prowadzenia się”. Dunia postanawia, że brat właśnie powinien przyjść o ósmej. Matka boi się spotkania z synem, a po drodze opowiada, że śniła jej się Marfa Pietrowna, która nagle zmarła.

Raskolnikow, umyty i ubrany, wita matkę i siostrę uprzejmie, ale jakby odrabiał wyuczoną lekcję. Zosimow radzi mu pracę i cel w życiu. Rodion wyjaśnia, że krew na ubraniu jest z wczoraj, gdy pomagał nieść przejechanego urzędnika, i przeprasza matkę, że oddał jej pieniądze wdowie na pogrzeb. Dunia nie godzi się z jego gorzką uwagą, że kto nie ma prawa, ten nie powinien pomagać, a on mówi jej, że jeśli przekroczy pewną granicę, może być jeszcze bardziej nieszczęśliwa.

Matka opowiada o nagłej śmierci Marfy Pietrowny: podobno Swidrygajłow ją pobił, a po obiedzie, w kąpieli w zimnym źródle, dostała udaru. Dunia nazywa Swidrygajłowa strasznym człowiekiem. Raskolnikow mówi matce, że „zdążą się jeszcze nagadać”, i nagle z przerażeniem pojmuje, że to kłamstwo: z nikim już nigdy nie będzie mógł szczerze rozmawiać. Wspomina zmarłą narzeczoną, chorowitą dziewczynę, która marzyła o klasztorze. Matka mówi, że jego pokój jest jak trumna.

Raskolnikow ponawia żądanie: albo on, albo Łużyn. Dunia odpowiada, że wychodzi za mąż dla siebie i wybiera mniejsze zło, a bratu zarzuca despotyzm. Raskolnikow czyta list Łużyna, zwraca uwagę na jego kancelaryjny styl, na groźbę, że odejdzie, jeśli Rodion przyjdzie, i na oszczerstwo: pieniądze dał wdowie, nie jej pasierbicy. Dunia prosi brata i Razumichina, by przyszli wieczorem o ósmej na spotkanie z Łużynem.

Do pokoju wchodzi nieśmiało Sonia, czyli Zofia Siemionowna Marmieładowa, tym razem skromnie ubrana, drobna, z jasnymi niebieskimi oczami, jeszcze prawie dziewczynka. W imieniu Katarzyny Iwanowny zaprasza Raskolnikowa nazajutrz na nabożeństwo żałobne i stypę. Raskolnikow przedstawia ją matce i siostrze jako córkę zmarłego. Sonia szepcze, że oddał im wczoraj wszystko. Matka i Dunia wychodzą; Dunia kłania się Soni uprzejmie, co dziewczynę raczej peszy. Na ulicy Pulcheria Aleksandrowna wyznaje, że Sonia ją niepokoi, jakby w niej było „najważniejsze”, a Dunia nazywa Łużyna plotkarzem.

Raskolnikow prosi Razumichina, by zaprowadził go do Porfirego Pietrowicza, bo chce upomnieć się o zastawione u lichwiarki rzeczy: pierścionek od siostry i srebrny zegarek po ojcu. Razumichin jest zachwycony. Sonia podaje Raskolnikowowi adres i odchodzi wstrząśnięta, jakby wszedł w jej życie nowy świat. Śledzi ją nieznajomy, tęgi pan około pięćdziesiątki, z jasną brodą i laską. Okazuje się, że mieszka tuż obok niej, u pani Resslich, i zagaduje, że są sąsiadami.

W drodze Raskolnikow celowo dokucza Razumichinowi, że zakochał się w Duni, i obaj wchodzą do mieszkania Porfirego ze śmiechem, który ma wyglądać naturalnie.

Porfiry Pietrowicz, sędzia śledczy, to niski, pulchny mężczyzna około trzydziestki piątki, w szlafroku, z okrągłą głową i wodnistymi, mrugającymi oczami. W kącie siedzi Zamietow. Raskolnikow wyjaśnia sprawę zastawów. Porfiry mówi, że jego rzeczy były zawinięte razem, z jego nazwiskiem i datą, i że „czekał na niego od dawna”, bo zgłosili się już wszyscy inni zastawiający. Raskolnikowowi wydaje się, że Porfiry do niego mruga.

Rozmowa schodzi na wczorajszy spór o to, czy zbrodnia jest tylko protestem przeciw złemu urządzeniu społeczeństwa. Razumichin wyśmiewa socjalistów, którzy wszystko tłumaczą „środowiskiem” i chcą urządzić ludzkość według planu. Porfiry przypomina wtedy artykuł Raskolnikowa „O przestępstwie”, wydrukowany dwa miesiące wcześniej w „Mowie Periodycznej”, o czym autor nie wiedział.

Raskolnikow wykłada swoją teorię: ludzie dzielą się na zwykłych, czyli materiał, który żyje w posłuszeństwie, i niezwykłych, zdolnych powiedzieć „nowe słowo”. Ci drudzy mają prawo pozwolić swojemu sumieniu przekroczyć przeszkody, nawet przez krew, jeśli wymaga tego ich idea. Gdyby odkrycia Keplera i Newtona można było ogłosić tylko kosztem życia kilku ludzi, Newton miałby prawo ich usunąć. Prawodawcy od Likurga do Napoleona byli przestępcami. Na pytanie Porfirego wyznaje, że wierzy w Nowe Jeruzalem, w Boga i w dosłowne wskrzeszenie Łazarza. Razumichina przeraża, że przyjaciel dopuszcza przelew krwi „z sumienia”. Porfiry pyta, czy sam autor nie uważał się za niezwykłego i czy nie zdecydowałby się zabić i obrabować, a Zamietow wtrąca, że może jakiś przyszły Napoleon zarąbał Alonę Iwanowną.

Porfiry zaprasza Raskolnikowa na rozmowę do komisariatu i zastawia pułapkę: pyta, czy idąc po schodach „przed ósmą”, widział malarzy w otwartym mieszkaniu. Raskolnikow wyczuwa podstęp i odpowiada, że malarzy nie widział, za to pamięta przeprowadzkę naprzeciw mieszkania staruszki. Razumichin wytyka Porfiremu, że malarze pracowali w dniu zbrodni, a Rodion był tam trzy dni wcześniej.

Raskolnikow i Razumichin pierwszy raz rozmawiają otwarcie o podejrzeniach policji. Razumichin jest oburzony i chce się rozmówić z Porfirym. Raskolnikow tłumaczy mu, że pytanie o malarzy było pułapką: sprytny przestępca, chcąc wydać się wiarygodnym, przyznałby, że ich widział, zapominając, że pracowali tylko w dniu zbrodni. Nagle przypomina sobie coś, zostawia Razumichina przed numerami Bakalejewa i biegnie do domu sprawdzić, czy w dziurze pod tapetą nie została jakaś drobna rzecz albo papierek.

W bramie stróż wskazuje go mieszczaninowi w chałacie, który o niego pytał. Nieznajomy odchodzi bez słowa, a gdy Raskolnikow go dogania, mówi mu cicho i wyraźnie, że jest mordercą, po czym znika. Raskolnikow, roztrzęsiony, leży na sofie i rozmyśla: prawdziwy władca, Napoleon, poświęca pół miliona ludzi i stawia mu się pomniki, a on nie potrafił nawet przekroczyć granicy, zabił nie człowieka, lecz zasadę, i został po tej samej stronie. Nazywa siebie estetyczną wszą, może gorszą od zabitej, i czuje nienawiść do matki i siostry. Z czułością myśli o Lizawiecie i Soni, łagodnych i cichych.

Zasypia i śni, że mieszczanin prowadzi go do mieszkania lichwiarki. W świetle księżyca staruszka siedzi skulona w kącie. Raskolnikow uderza ją siekierą, a ona trzęsie się od cichego śmiechu, z sypialni dochodzą szepty, a schody wypełniają się milczącymi ludźmi. Budzi się, a w drzwiach stoi nieznajomy z jasną brodą, który siada i czeka. Gdy Raskolnikow wreszcie się odzywa, gość przedstawia się: Arkadiusz Iwanowicz Swidrygajłow.

Swidrygajłow, który przyjechał do Petersburga przedwczoraj, prosi Raskolnikowa o pomoc w sprawie dotyczącej Duni. Przedstawia się jako ofiara namiętności i pyta, co właściwie było w jego postępowaniu tak zbrodniczego. O śmierci Marfy Pietrowny mówi spokojnie, że lekarze stwierdzili udar po obfitym obiedzie i kąpieli, a on uderzył ją ledwie dwa razy szpicrutą. Opowiada swoją przeszłość: był szulerem, trafił do więzienia za długi, Marfa Pietrowna wykupiła go za trzydzieści tysięcy i przez siedem lat trzymała na wsi, zachowując dokument na jego dług.

Wyznaje, że Marfa Pietrowna trzy razy mu się ukazała, zawsze w sprawach błahych: przypomniała o nakręceniu zegara, proponowała stawianie kart, pytała, jak mu się podoba jej nowa suknia. Snuje rozważania, że duchy ukazują się tylko chorym, bo choroba otwiera dostęp do innego świata, i że wieczność może być niczym innym jak zakopconą wiejską łaźnią z pająkami w kątach. Raskolnikow jest wstrząśnięty, a Swidrygajłow śmieje się, że są „z jednej gliny”.

W końcu wykłada cel wizyty: Łużyn nie jest dla Duni partią, a on sam nie czuje już do niej miłości. Przed jakąś „podróżą” chce się z nią spotkać i ofiarować jej dziesięć tysięcy rubli, by ułatwić zerwanie z Łużynem; wspomina też, że może się wkrótce ożeni. Raskolnikow odmawia przekazania tej propozycji. Wychodząc, Swidrygajłow dodaje, że Marfa Pietrowna zapisała Duni w testamencie trzy tysiące rubli. W drzwiach mija się z Razumichinem.

W drodze do numerów Bakalejewa Raskolnikow prosi Razumichina, by strzegł Duni przed Swidrygajłowem, i pyta, czy na pewno widział gościa wyraźnie, bo sam zaczyna wątpić, czy nie był to przywidzeń. Razumichin opowiada, że nic nie wskórał u Porfirego, i uznaje, że nie ma się czym przejmować. Raskolnikow pierwszy raz myśli o tym, co powie przyjaciel, kiedy się dowie.

O ósmej przychodzi Łużyn. Opowiada, że Swidrygajłow przyjechał do Petersburga, i przypisuje mu najgorsze rzeczy: Marfa Pietrowna miała zatuszować sprawę głuchoniemej dziewczynki, krewnej pani Resslich, która powiesiła się na strychu, a lokaj Filip zmarł przez jego okrucieństwo. Dunia odpowiada, że słyszała inne wersje. Raskolnikow oznajmia, że Swidrygajłow właśnie u niego był i że Marfa Pietrowna zapisała Duni trzy tysiące rubli.

Łużyn chce wyjść, bo nie spełniono jego prośby. Dunia żąda, by pogodził się z bratem: musi wiedzieć, czy Łużyn jest jej mężem, a Rodion bratem. Łużyn obraża się, że stawia go na równi z „zarozumiałym młodzieńcem”, wraca do sprawy listu, a gdy Raskolnikow zarzuca mu oszczerstwo wobec Soni, pyta, czy wprowadziłby ją do towarzystwa matki i siostry. Słysząc, że już to zrobił, triumfuje. Potem ironizuje na temat trzech tysięcy i „sekretnych propozycji” Swidrygajłowa. Dunia każe mu wyjść. Łużyn wypomina wydatki i to, że wziął ją mimo złej sławy. Raskolnikow wyprasza go za drzwi. Łużyn odchodzi pełen nienawiści do niego, wciąż sądząc, że sprawę z damami da się jeszcze naprawić.

Narrator zagląda w duszę Łużyna. Ten człowiek, który wydźwignął się z nicości, kocha siebie i swoje pieniądze. Od lat marzył o żonie ubogiej, młodej, pięknej, wykształconej i zastraszonej, która do końca życia będzie widziała w nim wybawcę i padała przed nim na twarz. Dunia, dumna i lepiej wykształcona od niego, miała mu w dodatku otworzyć drogę do wyższego towarzystwa w Petersburgu. Zerwanie spada na niego jak grom. Postanawia jutro wszystko naprawić i zniszczyć „smarkacza”, który był wszystkiemu winien.

W numerach panuje radość. Dunia przyznaje, że skusiły ją pieniądze, ale nie przypuszczała, że Łużyn jest tak niegodny. Raskolnikow powtarza propozycję Swidrygajłowa: dziesięć tysięcy rubli i spotkanie z Dunią. Dunia przeczuwa, że Swidrygajłow zamierza coś strasznego. Razumichin roztacza plan wspólnej spółki wydawniczej: jego tysiąc rubli od wuja i tysiąc z trzech tysięcy Duni, tłumaczenia i wydawanie dobrych książek. Dunia i Rodion przyjmują pomysł życzliwie, a Razumichin znajduje rodzinie mieszkanie w tym samym domu.

Nagle Raskolnikow wstaje do wyjścia i oznajmia, że lepiej będzie, jeśli na jakiś czas się rozstaną: chce być sam, niech o niego nie pytają, sam przyjdzie, gdy będzie można. Matka jest przerażona, Dunia nazywa go nieczułym egoistą. Razumichin wybiega za nim. W ciemnym korytarzu Raskolnikow prosi go, by został z matką i siostrą, i długo patrzy mu w oczy. Między nimi przechodzi coś strasznego, zrozumiałego bez słów, i Razumichin blednie. Od tego wieczoru staje się dla pań Raskolnikowych synem i bratem.

Raskolnikow idzie prosto do Soni. Jej pokój u krawca Kapernaumowa jest duży, niski, o krzywych ścianach i prawie pusty. Mówi, że przyszedł może ostatni raz. Pyta o Katarzynę Iwanowną, a Sonia gorąco jej broni: macocha jest jak dziecko, szuka sprawiedliwości, od rozpaczy traci rozum. Sonia wyrzuca sobie, że tydzień przed śmiercią ojca nie chciała mu czytać i pożałowała macosze kołnierzyków, które przyniosła jej Lizawieta.

Raskolnikow bezlitośnie maluje jej przyszłość: Katarzyna Iwanowna wkrótce umrze, dzieci zostaną na ulicy, a Poleńkę czeka to samo, co Sonię. Ona odpowiada, że Bóg na to nie pozwoli. Gdy on mówi, że może Boga wcale nie ma, Sonia wybucha płaczem. Wtedy Raskolnikow pada na ziemię i całuje jej stopę: kłania się, jak mówi, całemu ludzkiemu cierpieniu. Pyta, jak w niej mieszczą się hańba i świętość i czy nie byłoby uczciwiej rzucić się do wody. Rozumie, że trzymają ją przy życiu dzieci i macocha, a także wiara: „Czym byłabym bez Boga?”. Uważa ją za jurodiwą, święto szaloną.

Na komodzie leży Nowy Testament przyniesiony przez Lizawietę, z którą Sonia czytała i rozmawiała. Raskolnikow każe jej przeczytać o wskrzeszeniu Łazarza. Sonia czyta drżącym, coraz mocniejszym głosem, z nadzieją, że on także uwierzy. Ogarek oświetla zabójcę i jawnogrzesznicę pochylonych nad wieczną księgą.

Potem Raskolnikow oznajmia, że porzucił matkę i siostrę i ma teraz tylko ją: oboje są przeklęci i pójdą jedną drogą, bo ona także przekroczyła granicę, niszcząc własne życie. Mówi o władzy nad „drżącym stworzeniem” i nad całym mrowiskiem. Obiecuje, że jutro powie jej, kto zabił Lizawietę. Za ścianą, w pustym pokoju należącym do pani Resslich, przez cały czas podsłuchiwał Swidrygajłow, który przynosi sobie krzesło, by następnym razem słuchać wygodniej.

Nazajutrz o jedenastej Raskolnikow przychodzi do Porfirego Pietrowicza do jego służbowego gabinetu. Nikt go nie pilnuje, więc dochodzi do wniosku, że wczorajszy mieszczanin niczego nie zgłosił albo był przywidzeniem. Porfiry przyjmuje go wylewnie, biega po pokoju jak piłka i plecie o służbowym mieszkaniu. Raskolnikow zarzuca mu, że stosuje znany chwyt śledczych: zaczyna od błahostek, by uśpić czujność. Porfiry wybucha śmiechem. Raskolnikow żąda, by przesłuchano go formalnie albo pozwolono mu odejść.

Porfiry wygłasza długi wywód o swoich metodach: nie trzeba zbyt wcześnie aresztować człowieka, bo to daje mu moralne oparcie. Lepiej zostawić go na wolności w ciągłej niepewności, a sam będzie krążył wokół śledczego jak ćma wokół świecy, aż wpadnie mu prosto w usta. Uciec nie może, bo nie ucieknie psychologicznie. Inteligentny przestępca kłamie świetnie, ale nie umie przewidzieć natury: mdleje w najciekawszym miejscu, blednie zbyt naturalnie, sam zaczyna dopytywać, dlaczego go nie biorą.

Raskolnikow wybucha, że wie, iż jest podejrzany, i nie pozwoli z siebie drwić. Porfiry udaje przestraszonego, podaje mu wodę i mimochodem mówi, że wie o jego wieczornej wizycie w mieszkaniu zamordowanej: o dzwonku i pytaniach o krew. Opowiada o człowieku, który w chorobie sam przypisał sobie zabójstwo. Raskolnikow krzyczy, że wszystko to działo się na jawie, i żąda odpowiedzi, czy jest wolny od podejrzeń. Porfiry wspomina o „niespodziance” zamkniętej za drzwiami przepierzenia. Raskolnikow, pewien, że czekają tam świadkowie, woła, żeby ich przyprowadzono. Za drzwiami rozlega się hałas i następuje coś, czego nie przewidział żaden z nich.

Do gabinetu wdziera się konwojowany malarz Mikołaj, blady jak na egzekucję. Pada na kolana i oświadcza, że to on zabił siekierą Alonę Iwanowną i Lizawietę, bo „naszło na niego zaćmienie”, a Mitriej jest niewinny. Porfiry jest zbity z tropu i od razu zauważa, że malarz mówi nie swoimi słowami. Pospiesznie wyprasza Raskolnikowa. Na schodach obaj wymieniają uprzejmości: Porfiry zapowiada, że jeszcze się zobaczą i „ostatecznie się poznają”. Raskolnikow drwi, że śledczy najpierw wmawiał Mikołajowi, że jest mordercą, a teraz będzie mu dowodził, że nie mógł nim być.

W domu Raskolnikow rozumie, że przyznanie się Mikołaja daje mu czas, ale kłamstwo wyjdzie na jaw. Zastanawia się, czym była zapowiadana „niespodzianka” i co ma wspólnego z wczorajszym mieszczaninem. Postanawia iść na stypę do Katarzyny Iwanowny, by zobaczyć Sonię. W drzwiach staje właśnie ów mieszczanin, kłania się do ziemi i prosi o wybaczenie „złych myśli”. Jest kuśnierzem z domu lichwiarki; był w bramie, kiedy Raskolnikow pytał o krew, i obraziło go, że nikt nie zaprowadził go na komisariat. To on doniósł o tym Porfiremu i siedział za przepierzeniem jako „niespodzianka”. Raskolnikow uświadamia sobie, że poza tą wizytą śledczy nie ma przeciw niemu żadnych faktów, i wychodzi z przekonaniem, że „jeszcze powalczą”.

Następnego ranka Łużyn musi przyjąć do wiadomości, że zerwanie jest nieodwracalne. Gospodarz wynajętego mieszkania i sklep z meblami nie chcą oddać mu pieniędzy. Żałuje, że nie obsypywał Duni prezentami, bo wtedy trudniej byłoby jej odmówić, i najchętniej uśmierciłby Raskolnikowa samym życzeniem. Dowiaduje się, że Katarzyna Iwanowna wydaje wystawną stypę, na którą zaproszono także jego i Raskolnikowa.

Narrator przedstawia Andrieja Siemionowicza Lebieziatnikowa: wątły, jasnowłosy, dobroduszny, ale głupkowaty urzędnik, który z zapałem przylgnął do modnych „postępowych” idei i je ośmiesza. Łużyn zatrzymał się u niego z oszczędności, ale także ze strachu przed postępowymi kółkami, które mogłyby go „zdemaskować”. Teraz przelicza przy nim banknoty, drwi z jego planów nowej komuny, z wolnego związku i z bójki z Katarzyną Iwanowną. Lebieziatnikow twierdzi, że szanuje Sonię jako żywy protest przeciw urządzeniu społeczeństwa, i tłumaczy, że chce ją „rozwijać”.

Łużyn prosi go, by przyprowadził Sonię, i każe mu zostać przy rozmowie jako świadek. Mówi jej, że nie przyjdzie na stypę, że pensja dla wdowy to złudzenie, i proponuje zorganizować dla rodziny zbiórkę, o której Katarzyna Iwanowna nie powinna wiedzieć. Na razie wręcza Soni dziesięć rubli. Sonia wychodzi zawstydzona, a Lebieziatnikow ściska Łużynowi rękę za tak „humanitarny” czyn. Łużyn jest dziwnie zamyślony i zaciera ręce.

Katarzyna Iwanowna wydała na stypę mniej więcej połowę pieniędzy od Raskolnikowa: chciała pokazać lokatorom i gospodyni, że jej mąż nie był gorszy od nich, a ona sama pochodzi z „arystokratycznego pułkownikowskiego domu”. Narrator zauważa, że od nędzy i suchot jej umysł zaczyna szwankować. Na stypę nie przychodzi nikt z porządniejszych gości: ani Łużyn, ani Lebieziatnikow, ani pewna wyniosła wdowa po majorze z córką. Zjawiają się sami ubodzy i podpici lokatorzy, uprzejmy Polaczek z dwoma rodakami, głuchy staruszek i pijany były urzędnik prowiantowy.

Katarzyna Iwanowna wita z radością Raskolnikowa, sadza go obok siebie i szepcze mu złośliwości o gościach i o gospodyni, Amalii Iwanownie, przerywane krwawym kaszlem. Sonia przekazuje przeprosiny Łużyna, ubarwione tak, by macocha poczuła się uhonorowana. Katarzyna Iwanowna opowiada o planie założenia pensji dla szlachetnie urodzonych panien w rodzinnym mieście T., pokazuje pochwalne świadectwo z instytutu i całuje Sonię, przyszłą pomocnicę.

Gdy Amalia Iwanowna wtrąca rady na temat pensji, wybucha kłótnia. Gospodyni wypomina zaległy czynsz i to, że porządne damy nie przyszły do „nieporządnej damy”; Katarzyna Iwanowna drwi z jej ojca z Berlina i grozi, że zerwie jej czepek. Amalia Iwanowna każe jej się wynosić z mieszkania i krzyczy coś o „żółtym bilecie”. W tej chwili w drzwiach staje Łużyn i surowo przygląda się zebranym.

Katarzyna Iwanowna prosi Łużyna o obronę, ale on odpowiada, że nie znał jej ojca, i podchodzi do Soni. Przy wszystkich oskarża ją, że po jej wizycie zniknął z jego stołu banknot sturublowy. Sonia, śmiertelnie blada, zapewnia, że wzięła tylko dziesięć rubli, które jej dał, i chce je oddać. Katarzyna Iwanowna ciska te dziesięć rubli Łużynowi w twarz i sama wywraca kieszenie pasierbicy, by dowieść jej niewinności. Z prawej kieszeni wypada złożony sturublowy banknot. Amalia Iwanowna wrzeszczy o policji, a Sonia z płaczem woła, że nie brała. Łużyn wspaniałomyślnie oświadcza, że jej przebacza.

W drzwiach staje Lebieziatnikow i nazywa Łużyna oszczercą: widział, jak ten przy pożegnaniu ukradkiem wsunął Soni banknot do kieszeni, a sam myślał, że to dyskretna dobroczynność. Raskolnikow wyjaśnia wszystkim motyw. Łużyn chciał udowodnić, że Sonia jest złodziejką, aby przekonać matkę i siostrę Rodiona, że słusznie oburzył się, gdy brat posadził siostrę obok takiej dziewczyny, i by w ten sposób odzyskać ich łaski i zemścić się na nim. Lebieziatnikow potwierdza, że Łużyn wypytywał, czy Raskolnikow jest na stypie. Łużyn, zdemaskowany, wychodzi z bezczelnymi groźbami i w pół godziny wyprowadza się z domu.

Sonia ucieka z płaczem do siebie. Amalia Iwanowna wyrzuca rzeczy Katarzyny Iwanowny i wypędza ją z mieszkania. Wdowa narzuca na głowę zieloną chustę, o której opowiadał Marmieładow, i wybiega na ulicę szukać sprawiedliwości. Raskolnikow idzie do Soni.

Przed drzwiami Soni Raskolnikow czuje, że nie może dłużej zwlekać. Sonia dziękuje mu za obronę. On zadaje jej podchwytliwe pytanie: gdyby od niej zależało, czy ma żyć Łużyn i czynić podłości, czy umrzeć Katarzyna Iwanowna, co by wybrała? Sonia odpowiada, że nie zna Bożych zamysłów i nikt jej nie ustanowił sędzią, kto ma żyć. Raskolnikow przyznaje jej rację.

Potem, z trudem, wyznaje, że wie, kto zabił Lizawietę: ten człowiek chciał zabić staruszkę, a Lizawietę zabił przypadkiem. Każe jej zgadnąć. Sonia patrzy na niego z takim samym dziecięcym przerażeniem, z jakim patrzyła Lizawieta, i rozumie. Rzuca się przed nim na kolana, obejmuje go i mówi, że nie ma na świecie nikogo nieszczęśliwszego od niego. Przysięga, że go nie opuści i pójdzie z nim nawet na katorgę.

Raskolnikow próbuje tłumaczyć powody. Najpierw mówi, że zabił, by obrabować, ale nie zajrzał nawet do sakiewki, a łup ukrył pod kamieniem. Potem, że chciał zostać Napoleonem i pomóc matce i siostrze. Potem, że był zły, zazdrosny i z rozmysłem zamknął się w swojej klitce. W końcu wyznaje, że zabił dla siebie samego, żeby sprawdzić, czy jest wszą jak wszyscy, czy człowiekiem, czy jest drżącym stworzeniem, czy ma prawo. Mówi, że zabił siebie, a nie staruszkę, a staruszkę zabił diabeł.

Sonia każe mu natychmiast iść na rozstaje, ucałować ziemię, którą splugawił, pokłonić się na cztery strony świata i powiedzieć wszystkim na głos, że zabił. Trzeba przyjąć cierpienie i nim się odkupić. Raskolnikow odmawia: dowodów nie mają, będzie jeszcze walczył, choć pewnie go aresztują. Pyta, czy będzie go odwiedzać w więzieniu. Sonia chce mu dać swój cyprysowy krzyżyk, bo z Lizawietą zamieniły się krzyżykami, a ona będzie nosić miedziany krzyżyk Lizawiety. Raskolnikow prosi, by dała mu go później. Ktoś puka: to Lebieziatnikow.

Lebieziatnikow przybiega z wieścią, że Katarzyna Iwanowna oszalała: wtargnęła na obiad do generała, przełożonego zmarłego męża, i rzuciła w niego kałamarzem, a teraz chce chodzić z dziećmi po ulicach jak kataryniarze. Sonia wybiega. Raskolnikow wraca do swojej klitki, czuje straszliwą samotność i myśl, że może znienawidzić Sonię, bo uczynił ją nieszczęśliwszą. Przychodzi Dunia: od Razumichina wie o podejrzeniach policji, nie osądza brata za odejście i obiecuje, że przyjdzie, gdy będzie jej potrzebował. Raskolnikow mówi jej, że Razumichin to człowiek pracowity, uczciwy i zdolny do wielkiej miłości.

Na ulicy, nad kanałem, Katarzyna Iwanowna w słomkowym kapeluszu zmusza przebrane dzieci do śpiewania i tańca, każe im mówić po francusku, by widziano, że są „szlachetnie urodzone”, bije je i kaszle. Kiedy chce ją zabrać policjant, Kola i Lena uciekają ze strachu. Matka biegnie za nimi, upada, a z ust tryska jej krew. Zanoszą ją do pobliskiego pokoju Soni. Przed śmiercią odmawia spowiedzi, bo, jak mówi, nie ma grzechów, majaczy o generale i o romansie, który śpiewał jej mąż, gdy był narzeczonym, na koniec poznaje jeszcze Sonię i umiera.

Obok zjawia się Swidrygajłow. Oświadcza, że weźmie na siebie pogrzeb, umieści troje dzieci w dobrych zakładach i odłoży dla każdego półtora tysiąca rubli, a Sonię wyciągnie z bagna; Duni każe przekazać, że tak właśnie użył przeznaczonych dla niej dziesięciu tysięcy. Potem powtarza słowo w słowo zdania, które Raskolnikow mówił Soni: o „wszy” i o tym, czy ma żyć Łużyn, czy umierać Katarzyna Iwanowna. Wyjaśnia, że mieszka za ścianą, u pani Resslich, i z uśmiechem dodaje, że jeszcze się dogadają.

Dla Raskolnikowa zaczyna się dziwny czas, jakby otoczyła go mgła: na przemian ogarnia go panika i apatia, myli zdarzenia. Najbardziej niepokoi go Swidrygajłow. Spotyka go dwa razy u Soni, gdzie ten urządza pogrzeb i umieszcza dzieci w dobrych zakładach; Swidrygajłow radzi mu tylko, że „człowiekowi trzeba powietrza”. Na nabożeństwie żałobnym Sonia bez słowa bierze go za ręce i kładzie mu głowę na ramieniu, bez śladu wstrętu. Raskolnikow błąka się za miastem, a jedną noc spędza w krzakach na Wyspie Krestowskiej.

Przychodzi Razumichin. Opowiada, że matka zachorowała, bo syn ją porzucił, i oznajmia, że Rodion nie jest wariatem, ale ma jakąś tajemnicę. Raskolnikow mówi mu, że rozmawiał o nim z Dunią, że oddaje mu matkę i siostrę pod opiekę i że Dunia może go pokochać. Razumichin wspomina, że Dunia dostała jakiś niepokojący list. Na odchodnym donosi, że malarz Mikołaj przyznał się do zabójstwa i przedstawił dowody, a Porfiry sam mu to wszystko „psychologicznie” wyjaśnił. Schodząc, Razumichin dochodzi do wniosku, że przyjaciel jest politycznym spiskowcem i wciągnął w to siostrę, i wstydzi się swojego dawnego podejrzenia.

Raskolnikow czuje, że znów jest walka, a więc i wyjście. Rozumie, że Porfiry nie mógł uwierzyć w winę Mikołaja po tym, co między nimi zaszło, i zastanawia się, po co mydli oczy Razumichinowi. Postanawia jak najszybciej rozmówić się ze Swidrygajłowem. W drzwiach zderza się z Porfirym, który przyszedł go odwiedzić.

Porfiry przychodzi, jak mówi, by się wytłumaczyć. Przyznaje, że w czasie ostatniej rozmowy obaj stracili panowanie nad nerwami, i opowiada, jak doszedł do swojego podejrzenia: plotki, przypadek, scena w komisariacie, artykuł, który przeczytał jako coś znajomego, zrodzonego w bezsenne noce. Wyznaje, że przeszukał pokój Raskolnikowa, gdy ten leżał chory, że celowo puścił plotkę, by Razumichin się wygadał, i że czekał na niego. Najbardziej przekonała go wiadomość o dzwonku i o stu krokach przebytych obok mieszczanina, który nazwał go mordercą. W winę Mikołaja nie wierzy: to chłopak z rodziny staroobrzędowców, który chce przyjąć cierpienie, a nie żaden zabójca.

Raskolnikow pyta w końcu, kto więc zabił. Porfiry odpowiada cicho i z pełnym przekonaniem, że on. Wyjaśnia, że nie przyszedł go łapać, lecz z otwartą propozycją: niech sam się przyzna. Będzie to dla niego korzystniejsze, bo zgłosi się, gdy winę wziął na siebie ktoś inny, a sąd zobaczy w zbrodni rodzaj zaćmienia, i wyrok zostanie złagodzony. Raskolnikow mówi, że nie potrzebuje żadnego złagodzenia. Porfiry przekonuje go, by nie gardził życiem, które jeszcze przed nim: teorię wymyślił, a gdy zawiodła, zawstydził się, ale nie jest beznadziejnym łajdakiem; cierpienie to wielka rzecz, a on powinien stać się słońcem, wtedy wszyscy go zobaczą.

Daje mu półtora albo dwa dni swobody, pewny, że Raskolnikow nie ucieknie, bo już nie wierzy w swoją teorię. Na pożegnanie prosi go, by, gdyby chciał targnąć się na życie, zostawił choć dwie linijki i wspomniał w nich o kamieniu. Raskolnikow zastrzega, że do niczego się nie przyznał.

Raskolnikow śpieszy do Swidrygajłowa, sam nie wiedząc, czego od niego oczekuje. Do Soni iść nie może, bo ona jest dla niego nieubłaganym wyrokiem: albo jej droga, albo jego. Dręczy go myśl, że Swidrygajłow, znając jego tajemnicę, użyje jej jako broni przeciw Duni, która rano dostała jakiś list. Postanawia, że w takim wypadku go zabije.

Przypadkiem trafia pod okna podrzędnej gospody, gdzie przy oknie siedzi Swidrygajłow, który początkowo chce się ukryć. W małym pokoiku na zapleczu pije szampana, słucha ulicznej śpiewaczki Kati i chłopca z katarynką, a kelner Filip jest już jego „znajomym”. Swidrygajłow wyjaśnia, że sam podał Raskolnikowowi ten adres, i ostrzega go, że na ulicy mówi do siebie i zwraca uwagę; Petersburg nazywa miastem półwariatów. Raskolnikow oznajmia, że zabije go, jeśli ten ma wobec Duni dawne zamiary i chce wykorzystać to, co podsłuchał.

Swidrygajłow opowiada o sobie: szlachcic, dwa lata w kawalerii, potem szuler, siedem lat na wsi u Marfy Pietrowny. Mówi otwarcie, że przyjechał do Petersburga głównie dla kobiet, a rozpusta to przynajmniej jakieś zajęcie. Przyznaje, że boi się śmierci i nie lubi o niej rozmawiać. Raskolnikow uznaje go za najpustszego i najmarniejszego złoczyńcę na świecie i chce wyjść, ale Swidrygajłow zatrzymuje go obietnicą, że opowie, jak pewna kobieta, siostra Raskolnikowa, próbowała go „ratować”.

Swidrygajłow opowiada o swoim małżeństwie: Marfa Pietrowna, starsza od niego, wykupiła go z więzienia za długi i zawarła z nim ustną umowę, która pozwalała mu na drobne zdrady, ale zakazywała stałej kochanki i poważnej miłości. Duni, którą wzięła na guwernantkę, sama była zachwycona i opowiedziała jej o mężu wszystkie mroczne historie. Dunia ulitowała się nad „zgubionym człowiekiem” i zapragnęła go ratować. Wstawiła się za dziewczyną służebną Paraszą, prowadziła z nim długie rozmowy i moralizowała. On grał rolę skruszonego, schlebiał jej, ale jego spojrzenie w końcu ją przeraziło. Zakochany do szaleństwa zaproponował jej wszystkie swoje pieniądze i ucieczkę do Petersburga. Mówi, że gdyby kazała mu otruć żonę, zrobiłby to.

Upojony szampanem, z którego potem wyrzuca butelkę za okno, wspomina o swoich nowych zaręczynach. Pani Resslich swatała go z niespełna szesnastoletnią dziewczyną z ubogiej rodziny, której rodzice chętnie oddają ją bogatemu pięćdziesięcioletniemu wdowcowi; przywiózł jej kosztowności. Opowiada też, jak na podejrzanym wieczorku tanecznym „zaopiekował się” trzynastoletnią dziewczynką i jej matką. Raskolnikow z obrzydzeniem nazywa go rozpustnikiem, a Swidrygajłow śmieje się z tego „Schillera”, który się oburza.

Swidrygajłow płaci i wychodzi zaniepokojony, jakby na coś czekał. Mówi Raskolnikowowi, że ich drogi się rozchodzą, i skręca w stronę placu Siennego. Raskolnikow, podejrzewając coś złego, postanawia iść za nim.

Raskolnikow idzie za Swidrygajłowem i mówi mu, że jest pewien jego niecnych zamiarów wobec Duni. Swidrygajłow drwi z jego skrupułów: skoro nie wolno podsłuchiwać pod drzwiami, a staruszki można zabijać, czym popadnie, niech ucieka do Ameryki, a on da mu pieniądze na drogę. Pokazuje mu, że Soni nie ma w domu, bo pojechała z dziećmi do pewnej damy, która opiekuje się sierocińcami, wsiada do powozu i jedzie na Wyspy. Raskolnikow, uspokojony, odchodzi i nie widzi, że Swidrygajłow po stu krokach wysiada. Na moście mija go Dunia, ale on jej nie zauważa.

Swidrygajłow, dając znaki, odciąga Dunię od brata. Napisał do niej list z aluzjami do zbrodni Rodiona. Prowadzi ją do swojego mieszkania, pokazuje pusty pokój, z którego podsłuchiwał rozmowy u Soni, i opowiada wszystko: Rodion zabił siekierą lichwiarkę i jej siostrę, by obrabować, a łup ukrył pod kamieniem. Wykłada jej teorię brata o ludziach zwykłych i niezwykłych. Dunia omal nie mdleje. Swidrygajłow obiecuje, że uratuje Rodiona i wywiezie go za granicę, jeśli ona powie jedno słowo, i wyznaje jej miłość; gdy Dunia rzuca się do drzwi, przekonuje się, że są zamknięte na klucz. Daje do zrozumienia, że jest silniejszy, a ona nie będzie mogła się skarżyć, nie wydając brata.

Dunia wyjmuje rewolwer, który wcześniej zabrała z domu Swidrygajłowów, i oskarża go, że otruł żonę. Strzela: kula ociera mu skroń. Przy drugim strzale następuje niewypał. On podchodzi coraz bliżej, a ona odrzuca broń. Swidrygajłow obejmuje ją i pyta, czy go nie kocha i czy nigdy nie pokocha. Dunia odpowiada, że nigdy. Po chwili niemej walki Swidrygajłow kładzie klucz na stole i każe jej szybko wyjść. Zostaje sam z żałosnym uśmiechem rozpaczy, podnosi rewolwer, w którym zostało jeszcze na jeden strzał, i wychodzi.

Swidrygajłow spędza wieczór w spelunkach, stawiając wszystkim, choć sam nie pije. Nad miastem rozpętuje się burza. Przemoknięty idzie do Soni i zostawia jej pokwitowania za pieniądze złożone dla dzieci oraz trzy tysiące rubli dla niej samej, by nie musiała dłużej tak żyć. Mówi, że Rodion ma dwie drogi, kulę w łeb albo katorgę, a ona pójdzie za nim, więc pieniądze się przydadzą. Prosi, by nikomu o tej wizycie nie mówiła, a pieniądze przechowała u Razumichina, i każe pozdrowić Rodiona. Przed północą, w deszczu, odwiedza rodzinę swojej niespełna szesnastoletniej narzeczonej i daje jej piętnaście tysięcy rubli, oznajmiając, że musi wyjechać.

Noc spędza w obskurnym drewnianym hotelu na krańcu miasta. Ma gorączkę i dręczące sny: mysz pod kołdrą, potem sala pełna kwiatów, a w niej trumna czternastoletniej dziewczynki, samobójczyni, która utopiła się z powodu krzywdy, jaką jej wyrządzono. Później śni mu się zmarznięta pięcioletnia dziewczynka znaleziona w korytarzu; kładzie ją do łóżka, a we śnie jej twarz przybiera wyraz wyuzdany i bezwstydny. Budzi się z przerażeniem.

O świcie, we mgle, pisze kilka linijek w notesie, poprawia kapiszon w rewolwerze i wychodzi. Przy domu z wieżą strażacką zatrzymuje się przed strażnikiem w miedzianym hełmie. Mówi mu, że jedzie „do Ameryki”, każe tak odpowiadać, gdyby ktoś pytał, przykłada rewolwer do prawej skroni i strzela.

Tego samego dnia wieczorem Raskolnikow, brudny i przemoczony po nocy spędzonej w deszczu, przychodzi do matki. Pulcheria Aleksandrowna z dumą czyta po raz trzeci jego artykuł i przepowiada mu wielką karierę naukową. On pyta, czy będzie go kochać bez względu na to, co o nim usłyszy, zapewnia, że zawsze ją kochał, i mówi, że wyjeżdża bardzo daleko. Prosi, by uklękła i modliła się za niego. Matka błogosławi go, a on pada jej do nóg i oboje płaczą. Matka przeczuwa nieszczęście, ale o nic nie pyta.

W swoim pokoju zastaje Dunię, która wie już wszystko i cały dzień czekała z Sonią. Wyznaje jej, że w nocy chciał się utopić, ale się nie odważył, i że idzie się oddać w ręce policji. Dunia mówi, że idąc na cierpienie, zmywa już połowę zbrodni. Raskolnikow wybucha: nie uważa swojego czynu za zbrodnię, zabił przecież wstrętną, szkodliwą wesz, a krew przelewają wszyscy i za nią wieńczy się ludzi na Kapitolu. Wini się tylko za to, że nie wytrzymał pierwszego kroku. Widząc cierpienie siostry, prosi ją o przebaczenie i o to, by nie odstępowała matki. Daje jej miniaturowy portret zmarłej narzeczonej.

Rozstają się na ulicy. Raskolnikow niecierpliwie odprawia siostrę ruchem ręki, a potem wstydzi się tego gestu. Pyta sam siebie, dlaczego go kochają, skoro na to nie zasługuje, i z nienawiścią wyobraża sobie, jak po dwudziestu latach katorgi będzie się pokornie bił w piersi. A jednak idzie dalej.

Sonia przez cały dzień czekała z Dunią i drżała ze strachu, że Raskolnikow odbierze sobie życie. Przychodzi o zmierzchu i z udawaną swobodą mówi, że przyszedł po krzyżyki. Sonia zawiesza mu na szyi cyprysowy krzyżyk, sama bierze miedziany krzyżyk Lizawiety, nakłada na głowę zieloną chustę i chce iść z nim. Raskolnikow każe jej zostać i wychodzi, nawet się nie żegnając. Na ulicy pojmuje, że przyszedł do niej tylko po to, by zobaczyć jej łzy i strach.

Na placu Siennym przypomina sobie słowa Soni o rozstajach. Ogarnia go wzruszenie, pada na kolana pośrodku placu, kłania się do ziemi i z rozkoszą całuje brudną ziemię. Gapie biorą go za pijanego albo za pątnika żegnającego się ze stolicą, a słowa „zabiłem” zamierają mu na ustach. Kątem oka widzi Sonię, która ukryta za straganem szła za nim przez całą drogę, i rozumie, że pójdzie za nim na koniec świata.

W komisariacie zastaje porucznika Ilję Pietrowicza, który w świetnym humorze przeprasza go za dawne podejrzenia, plecie o literaturze, nihilistach i samobójstwach i przy okazji wspomina, że rano zastrzelił się przybyły niedawno pan Swidrygajłow, zostawiając w notesie kilka słów, że umiera przy zdrowych zmysłach i prosi, by nikogo nie winić. Raskolnikow, przygnieciony tą wiadomością, wychodzi. Na podwórzu widzi bladą jak śmierć Sonię. Uśmiecha się, zawraca, wchodzi z powrotem do komisariatu i wyraźnie mówi, że to on zabił siekierą starą urzędniczkę i jej siostrę Lizawietę i je obrabował.

Syberia: twierdza w mieście nad szeroką rzeką, Irtyszem. Od dziewięciu miesięcy przebywa tu zesłaniec Rodion Raskolnikow; od zbrodni minęło prawie półtora roku. W śledztwie zeznawał dokładnie i niczego nie łagodził. Wskazał kamień, pod którym znaleziono łup; w sakiewce, do której nigdy nie zajrzał, było trzysta siedemnaście rubli. Niektórzy, zwłaszcza psychologowie, dopatrywali się w zbrodni chwilowego zaćmienia umysłu. Za przyczynę podał nędzę i chęć zdobycia trzech tysięcy na pierwsze kroki w życiu, a za powód przyznania się szczerą skruchę.

Wyrok okazał się łagodniejszy, niż można było oczekiwać: osiem lat katorgi drugiej kategorii. Wzięto pod uwagę dobrowolne zgłoszenie się w chwili, gdy winę wziął na siebie Mikołaj, a Porfiry dotrzymał słowa. Razumichin odkrył, że Raskolnikow na studiach utrzymywał ubogiego, chorego na gruźlicę kolegę, a potem jego ojca, a dawna gospodyni zeznała, że w czasie pożaru wyniósł z płonącego mieszkania dwoje dzieci i poparzył się.

Matka zapada na dziwną chorobę nerwową. Wymyśla sobie historię o tajemniczym wyjeździe syna, czyta w kółko jego artykuł i niemal o nic nie pyta, jakby bała się prawdy. Dwa miesiące po wyjeździe Rodiona Dunia wychodzi za Razumichina, który wraca na studia i planuje za kilka lat przenieść się z żoną na Syberię. Pulcheria Aleksandrowna, przekonana, że syn wkrótce wróci, przygotowuje mu pokój, zapada na gorączkę i umiera.

Sonia, za pieniądze od Swidrygajłowa, pojechała za Raskolnikowem. Szyje dla mieszkańców miasta i co miesiąc wysyła rzeczowe listy do Razumichina. Pisze, że Rodion jest ponury, niechętnie ją widuje, a wiadomość o śmierci matki przyjął z pozornym spokojem. Z czasem jej odwiedziny stały się dla niego potrzebą. Współwięźniowie go nie lubią. W ostatnim liście donosi, że ciężko zachorował i leży w szpitalu więziennym.

Raskolnikowa nie złamały ani praca, ani jedzenie, ani kajdany. Zachorował z urażonej dumy. Nie żałuje zbrodni: uważa, że popełnił tylko błąd, bo nie wytrzymał i sam się zgłosił, a ci, którzy przeszli przez krew i zwyciężyli, zostali uznani za dobroczyńców ludzkości. Dręczy go pytanie, dlaczego nie zabił się nad rzeką, i nie rozumie, że już wtedy przeczuwał kłamstwo swoich przekonań. Dziwi go, jak bardzo współwięźniowie kochają życie. Dzieli go od nich przepaść: nie lubią go, a w czasie postu jeden z nich rzuca się na niego, wołając, że jest bezbożnikiem. Wszyscy natomiast kochają Sonię, która pisze za nich listy i pomaga im; kłaniają się jej i nazywają ją matką.

W szpitalu, w gorączce, śni mu się zaraza, która z głębi Azji idzie na Europę. Ludzie zarażeni mikroskopijnymi istotami obdarzonymi rozumem i wolą stają się szaleni, a każdy uważa, że tylko on zna prawdę. Nikt nie wie, co jest dobrem, a co złem, ludzie zabijają się nawzajem, ustaje rzemiosło i rolnictwo, szerzą się pożary i głód. Ocaleć mogą tylko nieliczni, czyści i wybrani, ale nikt ich nie widział.

Sonia przychodzi pod okna szpitala, potem sama zachoruje. Raskolnikow niepokoi się o nią. Pewnego ranka, przy pracy nad brzegiem rzeki, patrząc na step i jurty koczowników, czuje tęsknotę. Siada przy nim Sonia. Nagle coś rzuca go do jej stóp: płacze i obejmuje jej kolana. Sonia rozumie, że ją kocha. Oboje są bladzi i wychudli, ale w ich twarzach jaśnieje zorza zmartwychwstania do nowego życia; wskrzesiła ich miłość. Zostało im jeszcze siedem lat, które wydają się siedmioma dniami.

Wieczorem Raskolnikow bierze spod poduszki Ewangelię Soni, tę samą, z której czytała mu o Łazarzu. Nie otwiera jej, ale myśli, czy jej przekonania nie mogą stać się teraz jego przekonaniami. Narrator kończy stwierdzeniem, że tu zaczyna się nowa historia, historia stopniowego odrodzenia człowieka, ale ta opowieść jest już zakończona.