Odprawa posłów greckich Jana Kochanowskiego

Akcja toczy się w Troi. Antenor, jeden z trojańskich panów rady, mówi sam do siebie, idąc na naradę. Od dawna zapowiadał, że Grecy nie zniosą zniewagi, i stało się: w mieście są ich posłowie, którzy żądają wydania Heleny. Aleksander, nazywany też Parysem, porwał ją mężowi, gdy gościł w Grecji, i przywiózł przez morze do Troi. Jeśli Trojanie oddadzą ją mężowi, zachowają pokój; jeśli posłowie odjadą z niczym, Trojanie jeszcze tego samego dnia mogą usłyszeć, że Grecy lądują i pustoszą kraj.

Antenor wie, że Aleksander zabiega o poparcie: zbiera stronników i rozsyła podarunki, nie pominąwszy i jego. On jednak nie sprzeda swojej wiary. Kto przekupuje sędziów, sam nie ufa słuszności swojej sprawy, a kto bierze dary na zgubę rzeczypospolitej, myśli, że ocaleje sam, gdy wszystko zginie. Spieszy na radę, bo król chce dziś odprawić posłów, i wtedy widzi nadchodzącego Aleksandra.

Aleksander prosi Antenora, by tak jak prawie wszyscy inni poparł go przeciw greckim posłom. Antenor odpowiada, że chętnie poprze to, co będzie zgodne ze sprawiedliwością i z dobrem rzeczypospolitej. Następuje szybka wymiana krótkich zdań: Aleksander powołuje się na przyjaźń i przysłowia (ręka rękę myje, przyjaciela poznaje się w potrzebie), Antenor odpowiada, że wyżej od przyjaciela stoi prawda i przyzwoitość, a każdego sądzi jego własne sumienie.

Aleksander zarzuca mu, że posłowie mieszkają w jego domu i że bierze od Greków dary. Antenor drwi, że potrzebuje podarunków dla sędziów, bo to on porwał cudzą żonę, o którą toczy się spór – i dodaje, że nie bierze ani cudzych żon, ani cudzych darów. Wytyka królewiczowi, że mówi tak niepowściągliwie, jak żyje, i kończy rozmowę. Aleksander odchodzi z zapowiedzią, że znajdzie poparcie i bez jego łaski, ufając swoim bogom.

Chór trojańskich panien śpiewa, że młodzi oddaliby wszystkie perły i złoto świata, by mieć rozum. Gdyby młodość szła w parze z rozwagą, na świecie byłoby mniej trosk; tymczasem młodzi idą tylko za żądzami, tracą zdrowie, sławę i majątek, a ojczyznę narażają na ostateczne niebezpieczeństwo. Bóg nie daje młodości i rozsądku jednocześnie: za jedno trzeba płacić drugim. Na koniec chór widzi nadchodzącą Helenę i zastanawia się, co myśli, wiedząc, że właśnie teraz rada decyduje, czy zostanie w Troi, czy wróci do Sparty.

Helena sama ze sobą przewiduje, że Aleksander nie nacieszy się długo swoją zdobyczą. Porównuje go do wilka, który porwał owcę ze stada i ucieka przed pasterzami i psami, a w końcu będzie musiał ją porzucić i uciec do lasu. Boi się, że wróci do Grecji jak branka, przywiązana łańcuchem za szyję do rufy okrętu. Nie wie, jak spojrzy w twarz braciom i mężowi. Żałuje, że Aleksander kiedykolwiek przybył do Sparty: była córką książąt, weszła do książęcego domu, miała urodę, dzieci i dobre imię, a wszystko straciła przez złego człowieka. Jest daleko od ojczyzny, nie wie, czy jej dzieci żyją, w Troi niewiele różni się od niewolnicy i musi znosić przykre przytyki.

Pani Stara, która mówi do niej jak do dziecka, a Helena nazywa ją matką, pociesza ją: życie jest splecione z radości i smutku, a troski mijają, gdy Bóg zechce. Helena odpowiada, że zła jest na świecie więcej niż dobra. Urodzić się można tylko w jeden sposób, a zginąć na niezliczone; zdrowie jest jedno, a chorób mnóstwo. Nawet Fortuna, która wszystkim rządzi, żeby komuś coś dać, musi najpierw komuś innym odebrać, więc dóbr jest mniej niż nieszczęść. Pani Stara kwituje, że wiedza o tym niewiele daje: lepiej prosić Boga, by człowiek doświadczał jak najmniej przeciwności, bo żyć zupełnie bez nich nie jest człowiekowi dane. Dziwi się, że z rady wciąż nie ma wieści, i przypomina, że kobietom wypada czekać w domu, a nie przed sienią.

Chór zwraca się do tych, którzy władają rzecząpospolitą i trzymają w ręku sprawiedliwość. Przypomina im, że zasiedli na ziemi w miejscu Boga i mają się troszczyć nie o własne sprawy, lecz o cały rodzaj ludzki. Nad nimi też jest Pan, przed którym kiedyś zdadzą sprawę ze swoich czynów: ten sędzia nie bierze darów i nie pyta, czy ktoś jest chłopem, czy hrabią – kto zawinił, pójdzie w okowy. Zwykły człowiek grzesząc gubi tylko siebie, a występki rządzących niszczyły całe miasta i rozległe państwa.

Do Heleny przychodzi poseł Aleksandra z „dobrą nowiną”: greccy posłowie odjadą tak, jak przyjechali, a ona zostaje w Troi. Helena nie widzi jeszcze powodu do radości i prosi, by opowiedział, jak przebiegała rada. Poseł był przy wszystkim, a Aleksander kazał mu iść prosto do niej.

Król Priam otworzył obrady oświadczeniem, że nigdy nie robi niczego bez rady, a w tej sprawie tym bardziej, bo chodzi o jego syna i boi się, że ojcowska miłość go zwiedzie. Krew nie woda, ale dobro rzeczypospolitej jest mu bliższe niż pokrewieństwo, więc przyjmie to, co postanowi rada: wydać Helenę czy nie.

Potem przemówił Aleksander. Przypomniał, że nigdy nie lubił dworskich biesiad, wolał polować na jelenie i dziki i nocować w leśnym szałasie, a o Helenie wcześniej nawet nie słyszał. Dała mu ją Wenus, gdy trzy boginie wybrały go na sędziego – a darem bogów nie wolno gardzić; ufa, że bogini, która go obdarzyła, nie pozwoli mu go wydrzeć. Dowodził też, że Grecy sami porwali Medeę z domu, od przyjaciół Trojan, więc jeśli on jest winien, to i oni; niech pierwsi dadzą zadośćuczynienie. Przypomniał wreszcie dawne krzywdy: mury Troi zburzone kiedyś przez Greków, spustoszone pola i ciotkę Hezjonę, siostrę Priama, która wciąż żyje w greckiej niewoli. Takiej krzywdy, mówił, nie wynagrodzi jedna Helena.

Po mowie Aleksandra po sali rozszedł się szmer jak w ulu, gdy pszczoły szykują się do wyroju. Wtedy przemówił Antenor. Prawda nie potrzebuje długich wywodów: Aleksander, goszcząc w domu znakomitego człowieka, złamał prawo gościnności i zabrał mu żonę. Grecy upominają się o nią przez posłów, a upomną się i mieczem; niech więc Aleksander nie płaci za swoje małżeństwo upadkiem ojczyzny i krwią Trojan. Jeśli ufa swojej bogini, niech się boi dwóch, które obraził swoim wyrokiem. Sprawa Medei nie należy do Trojan, a dawne wojny z Grekami ściągnęła na Troję jej własna niesprawiedliwość; Antenor lęka się, że to tajemny sąd boży karze Troję za krzywdy. Z jego zdaniem zgodzili się Eneasz, Pantus, Tymetes, Lampon i Ukalegon.

Odmiennie przemówił Iketaon. Jeśli Trojanie dziś oddadzą Helenę, jutro Grecy zażądają ich żon i dzieci, bo chciwość władzy rozlewa się jak powódź. Grecy żądają sprawiedliwości, a grożą wojną; od dawna nazywają się panami, a innych barbarzyńcami i sługami, ale panem jest ostra szabla przy boku. Niech najpierw sami wynagrodzą porwanie Medei, a Hezjony i dawnych szkód krew trojańska i tak kiedyś pomści. Radzi nie wydawać Heleny, dopóki Grecy nie dadzą zadośćuczynienia za Medeę.

Odtąd nikt już nie przemawiał: wszyscy wołali „Tak jako Iketaon”. Ukalegon kilka razy wstawał, by zabrać głos, marszałkowie bili laskami w podłogę, ale nikt go nie słuchał. Ktoś krzyknął, żeby zamiast mów rozstąpić się i policzyć, gdzie więcej ludzi. Przy Aleksandrze stanęła prawie cała sala, przy Antenorze garstka. Rada poprosiła króla, by wydał wyrok zgodnie z wolą większości. Priam powiedział, że wolałby zgodę, ale musi pójść za większością: Helena zostaje w Troi, dopóki Grecy nie wynagrodzą krzywdy za Medeę. Poseł kończy: po tej decyzji wezwano greckich posłów, a Aleksander czeka na Helenę w domu. Helena każe posłowi iść przodem i rusza za nim. Chór zostaje z niepokojem: ta nowina cieszy ją, ale nie chór, i nie wiadomo, czym się ta radość skończy. Widać już posłów, którzy odchodzą ze zwieszonymi nosami.

Greccy posłowie opuszczają Troję. Ulisses wybucha gniewem na „nierządne królestwo”, bliskie zguby, w którym nie liczą się ani prawa, ani sprawiedliwość, a wszystko można kupić złotem. Jeden rozrzutnik zdołał sprawić, że jego występek jawnie popierają wszyscy, od najmniejszych po największych, nie myśląc o skutkach. Rozpustna młodzież to szkodliwy wrzód w rzeczypospolitej: przez nią trudno być dobrym człowiekiem, niszczy domy i państwa, a swoim przykładem psuje innych. Za takimi chodzą tłumy darmozjadów, które tyją od próżnowania i zbytku jak wieprze. Ulisses pyta, czy któryś z nich przyda się ojczyźnie: jak wytrwa w zbroi ten, komu ciężko w jedwabiu, jak będzie trzymał straż ten, kto przesypia południe, jak stawi czoło wrogowi ten, kto przepił zdrowie. A jednak właśnie oni wołają o wojnę – i Ulisses z ironią prosi Boga, by zawsze kazał mu walczyć z takimi przeciwnikami.

Menelaus wzywa na świadków światło niebieskie, ziemię, morze i wszystkich bogów, że żądał od Trojan rzeczy sprawiedliwej – zadośćuczynienia za krzywdę i zniewagę – a nie dostał nic poza ludzkim śmiechem. Swoją krzywdę i żal powierza bogom i prosi, by pozwolili mu usiąść Aleksandrowi na gardle i napoić miecz krwią tego bezecnego człowieka.

Chór zwraca się do bukowej łodzi zbudowanej z drzew góry Idy, która zawiozła pięknego pasterza, syna Priama, przez słone morze do brodów rzeki Eurotas w Sparcie. Pyta, co przywiozła córkom Priama, Poliksenie i wieszczej Kasandrze, jako bratową: kobietę, za którą jak za zbiegłą niewolnicą przybyła szybka pogoń. Czy to jest ten słynny dar, którym Wenus zapłaciła sędziemu na Idzie, gdy śmiertelny człowiek oceniał urodę nieśmiertelnych bogiń? Początkiem tego małżeństwa były kłótnia i niezgoda, a chór nie śmie przewidywać złego, choć boi się, że koniec będzie podobny.

Chór prosi boginię z Cypru, by nie pozwoliła mu pożądać cudzego i dała mu tylko życzliwego towarzysza, przyjaciela jednego łoża. Łakome oczy zgubiły wielu ludzi; kto potrafi okiełznać żądze, przeżyje swoje dni bezpiecznie. Pieśń kończy się zapowiedzią: wkrótce rozbójca trafi na rozbójcę, który spędzi mu sen z powiek, gdy zagrzmią trąby, a pod murami staną wrogie szańce.

Antenor przychodzi do króla Priama. Skoro jego rada, by wydać Helenę i od razu zgasić tę „pochodnię” wielkiej wojny, nie przeważyła, przestrzega króla przed tym, co nadchodzi. Posłowie żegnali Trojan groźnie, a starostowie z pogranicza donoszą, że greckie wojska ściągają do Aulidy. Trzeba zaopatrzyć porty i zamki w żywność i ludzi, kazać hołdowniczym książętom być w pogotowiu, zaciągnąć żołnierzy, rozesłać szpiegów i postawić straże na morzu i na lądzie. Priam zarzuca mu, że boi się tak, jakby już widział wroga. Antenor odpowiada, że bać się trzeba teraz, bo z obawy rodzą się przezorność i gotowość, a gdy wróg stanie u bram, zostaje już tylko bić się albo uciekać.

Wtedy nadchodzi Kasandra, córka Priama: rozczochrana, blada, drżąca, raz chce mówić, raz milknie. Priam rozumie, że opanował ją duch Apollina. Kasandra skarży się na boga, który dał jej dar wieszczenia, ale odebrał jej słowom wiarygodność, tak że jej proroctwa ludzie biorą za baśnie i sny; nie panuje nad sobą. W wizji widzi dwa słońca i dwie Troje oraz łanię płynącą przez morze, która wszędzie, gdzie wyjdzie na brzeg, przyniesie krew, pożogę i pustkę. Woła do pasterzy, by nie dopuścili jej do lądu. Przepowiada, że jej brata, obrońcę ojczyzny, tesalskie konie będą włóczyć wokół murów, a ojciec będzie musiał wykupić jego ciało złotem; że okrutny „trupokupiec” zginie od strzały niemężnej ręki; że z pnia wyrośnie nowa rózga; że na pobojowisku stanie wielki koń, którego nie wolno wprowadzać do stajni, tylko trzeba go spalić. Zapowiada nocny pożar, po którym nazajutrz nic już nie będzie widać, że ołtarze nie ocalą Priama, bo dopadnie go szczenię okrutnego lwa, wymordowanie synów i niewolę córek, a matce – że będzie wyć z rozpaczy. Chór wyprowadza wyczerpaną dziewczynę.

Antenor błaga króla, by nie lekceważył słów Kasandry, bo zapowiadają upadek jego i ojczyzny. Priam nazywa córkę przeciwną wiedźmą i mówi, że nie wmówiła mu strachu, ale przyznaje, że trochę go przestraszyła: przypomniał sobie sen żony, która tuż przed urodzeniem Aleksandra śniła, że zamiast dziecka urodziła pochodnię. Antenor pamięta, że wieszczkowie wykładali ten sen jako zapowiedź, że dziecko przyniesie ojczyźnie upadek. Priam mówi, że kazał wtedy nie żywić dziecka, by rozszarpały je wilki w puszczy, a Antenor odpowiada, że lepiej by było, gdyby tak się stało, niż żeby wszyscy mieli przez nie zginąć.

Wchodzi rotmistrz z jeńcem w greckim stroju. Zarzuca panom, że radzą, a tymczasem Grecy już wojują: poprzedniego dnia w południe pięć greckich galer przybiło do trojańskiego brzegu; napastnicy nie brali ludzi ani nie palili, ale zabrali całe bydło z pól. Trojan było niewielu i po kilku próbach musieli ustąpić; jest kilku zabitych, a tego jednego wzięto do niewoli. Na przesłuchaniu jeniec zeznał, że w Aulidzie stoi na kotwicach tysiąc greckich galer, które czekają tylko na powrót posłów; jeśli wrócą bez Heleny, całe wojsko popłynie prosto na Troję, a wodzem będzie Agamemnon, brat Menelausa. Jeniec potwierdza.

Priam każe pilnować więźnia i przyznaje, że to już nie proroctwa ani babskie sny, choć wszystko wskazuje na to samo. Zwołuje radę na następny dzień od rana: nikt nie wyjdzie, dopóki nie uradzą obrony. Antenor zgadza się, że obrona jest potrzebna, i kończy dramat wezwaniem, by radzić też o wojnie, a nie tylko się bronić: lepiej uderzyć na wroga, niż czekać, aż sam przyjdzie.