Bogurodzica

Pierwsza strofa to apostrofa do Maryi. Wierni nazywają ją Bogurodzicą, czyli Matką Boga, dziewicą wysławioną przez samego Boga („Bogiem sławiena”) i matką wybraną u swego Syna, Pana. Imię Maryja pada dwa razy, na końcu obu długich wersów. Potem przychodzi prośba w dwóch krótkich słowach: „Zyszczy nam, spuści nam”. Najczęściej rozumie się ją tak: uzyskaj dla nas (u Syna) i ześlij nam (łaskę). Historycy języka spierają się jednak, czy oba czasowniki znaczą prawie to samo, czy co innego – to jedno z miejsc, które w Bogurodzicy do dziś czyta się różnie. Strofę zamyka greckie wezwanie „Kyrieleison”, czyli „Panie, zmiłuj się”, powtarzane jak refren. Maryja nie jest tu adresatem ostatecznym: ma przekazać prośbę Synowi.

Druga strofa zwraca się do Chrystusa słowem „bożycze”, czyli Synu Boży. Wierni proszą Go „Twego dziela Krzciciela”, to znaczy przez wzgląd na Jana Chrzciciela: niech usłyszy ich głosy i spełni ludzkie myśli, niech wysłucha modlitwy, którą zanoszą, i da to, o co proszą. Prośba jest podwójna: „A na świecie zbożny pobyt, / Po żywocie rajski przebyt”. Na ziemi – życie pobożne i dostatnie (słowo „zbożny” rozumie się na oba sposoby), po śmierci – pobyt w raju. W tych dwóch wersach mieści się średniowieczny obraz ludzkiego losu: życie doczesne jest przygotowaniem do wiecznego. Maryja i Jan Chrzciciel, wspomniani w dwóch pierwszych strofach, stoją przy Chrystusie jak w układzie zwanym Deesis, znanym ze sztuki: proszą Go za ludźmi. Te dwie strofy to najstarsza część pieśni, zapisana już w 1407 roku.

Od tej strofy zaczynają się zwrotki dopisane później. Mówią o zmartwychwstaniu: „Nas dla wstał z martwych syn boży” – dla nas, ludzi. Wierni zwracają się do każdego wierzącego („Wierzyż w to, człowiecze zbożny”) i przypominają, że przez swój trud Bóg wyrwał swój lud spod władzy diabła. Dał ludziom zdrowie wieczne, czyli zbawienie, spętał władcę piekła, przyjął śmierć i nie zapomniał o pierwszym człowieku, Adamie. Według wiary chrześcijańskiej Chrystus po śmierci zstąpił do otchłani i wyprowadził stamtąd sprawiedliwych, a pierwszego z nich – Adama. Kolejna, trzywersowa strofa kończy tę myśl: cierpiał męki, ale nie pozostał długo w śmierci, bo sam Bóg zmartwychwstał. Strofy są tu krótsze niż na początku, a ich ton bardziej przypomina wyznanie wiary niż prośbę.

Wierni zwracają się do Adama: „Adamie, ty boży kmieciu” – jak do sługi i poddanego Boga, który teraz zasiada u Boga, w Jego radzie. Proszą, by zabrał swoje dzieci, czyli wszystkich ludzi, tam, gdzie królują aniołowie. Adam, ojciec rodzaju ludzkiego, ocalony przez Chrystusa, staje się tu orędownikiem swoich potomków. Następna strofa powtarza tę samą prośbę do Jezusa: niech i ich tam zaprowadzi, „Bychom z tobą byli”, gdzie cieszą się moce niebieskie. Obie strofy budują obraz nieba jako miejsca, w którym Adam już jest i do którego mają trafić jego dzieci.

Strofa o niebie zbudowana jest z wyliczenia: „Była radość, była miłość, było widzenie tworca” – radość, miłość i niekończące się oglądanie Stwórcy przez aniołów. Ostatni wers strofy stawia obok tego szczęścia „diable potępienie” – przeciwieństwo nieba. Krótka dwuwersowa strofa mówi, jak to się stało: „Ni śrebrem, ni złotem nas diabłu odkupił, / Swą mocą zastąpił”. Chrystus nie wykupił ludzi pieniędzmi, jak wykupuje się jeńców, tylko obronił ich własną mocą. Przeciwstawienie srebra i złota mocy Boga podkreśla, że zbawienie jest darem, którego nie da się kupić.

Trzy kolejne strofy to część pasyjna, czyli o męce. Zaczynają się od zwrotu do człowieka: „Ciebie dla, człowiecze” – to dla ciebie Bóg pozwolił przebić sobie obie ręce i obie nogi, a z Jego boku popłynęła święta krew na twoje zbawienie. Następna strofa powtarza wezwanie znane już z wersu 13: „Wierzyż w to, człowiecze” – uwierz, że prawdziwy Jezus Chrystus cierpiał za nas rany i przelał krew za chrześcijan. Trzecia mówi o skutku tej ofiary: Bóg sam troszczy się o grzeszną duszę, odbiera ją diabłu i przyjmuje do siebie, tam, gdzie króluje. Obraz cierpiącego ciała – ręce, nogi, bok, krew – jest tu konkretny, ale służy nauce wiary, a nie wzbudzaniu żalu, jak w Lamencie świętokrzyskim.

Pieśń wraca do początku: wierni znów zwracają się do Maryi dziewicy i proszą ją, by razem z nimi błagała swego „synka”, Króla niebieskiego, o ochronę przed wszelkim złem. Zdrobnienie „synka” brzmi czule i przypomina, że Maryja jest matką, ale Syn jest zarazem Królem. Ostatnia strofa to zakończenie modlitwy: „Amen tako Bog daj, / Bychom szli szwyćcy w raj” – niech Bóg tak sprawi, byśmy wszyscy poszli do raju. Pieśń, która zaczęła się od prośby do Matki Bożej, kończy się nadzieją zbawienia dla całej wspólnoty.