Chłopi Władysława Stanisława Reymonta

Koniec września w Lipcach. Ksiądz, który przy orce swojego pola odmawia brewiarz, żegna starą Agatę: jak co roku, gdy krewni Kłębowie nie mają już dla niej roboty, idzie na zimę po żebrach w świat; ksiądz daje jej złotówkę. Kobiety kopiące kartofle u Boryny plotkują o Agacie, o pięknej Jagnie Dominikowej, za którą uganiają się chłopcy, i o tym, że podobno najbardziej lgnie do niej Antek, mąż Hanki. Mówią też, że stary Boryna, choć pochował już dwie żony, jeszcze się ożeni i nie odda ziemi dzieciom. Wtem przybiega Józka z wieścią, że zachorowała krowa.

Graniasta, najlepsza krowa w gospodarstwie, zgoniona, gdy borowy wypędził pastucha Witka z dworskich zagajników, zdycha mimo babskich sposobów i puszczenia krwi przez starego Ambrożego. Boryna, który wraca z Antkiem z lasu, sam ją dorzyna i klnie na domowników, a Antek mówi żonie, że ojcowa strata to nie ich strata. Wieczorem gospodarz idzie do wójta: dawna służąca Jewka zaskarżyła go o zasługi i o dziecko, które ma być jego. Wójt z żoną radzą mu powtórny ożenek i wyliczają panny, aż pada imię Jagny. Boryna wraca okrężną drogą, liczy w myślach jej morgi, przez okno patrzy, jak skubie gęś, a w nocy z przyzwyczajenia chce zapytać o radę żonę, pochowaną tej wiosny.

Rano spiera pasem Witka, który właśnie ogrzewał zmarznięte jaskółki, kłóci się z Antkiem i jedzie na sąd do Tymowa. Sądzi dziedzic z Raciborowic. Najpierw idzie sprawa Bartka Kozła, oskarżonego przez Dominikową o kradzież maciory: Kozioł zapewnia, że prosiak sam przyszedł za nim do chałupy, a jego żona ubliża Jagnie. Potem Jewka z dzieckiem na ręku oskarża Borynę, ale świadkowie znają tylko plotki i sprawa kończy się na niczym. Dominikowa podsuwa, że za skargą stoi kowal, zięć Boryny, który dopomina się o zapis sześciu morgów. W drodze powrotnej przez las stary ostrożnie zagaduje o Jagnę, a matka daje do zrozumienia, że bez zapisu się nie obejdzie. Przy cmentarzu, gdzie kobiety miądlą len, Jagna uśmiecha się do Boryny i ten odjeżdża przekonany, że to dziewczyna w sam raz.

Niedziela. Kuba, kulawy i bardzo pobożny parobek Boryny, zanosi księdzu złapane kuropatwy i dostaje złotówkę; uradowany przepycha się w kościele aż przed ołtarz, między gospodarzy, za co słyszy docinki. Po sumie Jagna, wystrojona jak żadna dziewczyna we wsi, napotyka spojrzenie Antka i oblewa się rumieńcem. Przy obiedzie Antek kłóci się z ojcem, który wypomina mu chleb, a potem w polu wylicza z Hanką, że z ojcowizny przypadłoby im ledwie osiem morgów, i odchodzi od płaczącej żony. Kuba przepija złotówkę w karczmie, gdzie Jankiel namawia go do polowania na jego strzelbę i do podkradania owsa gospodarzowi; na kradzież owsa parobek się nie godzi. W alkierzu kowal czyta chłopom z gazety o krajach, gdzie ludzie sami się rządzą, i wyrzuca za drzwi przekorną Jagustynkę.

Przed jarmarkiem na świętą Kordulę Boryna godzi Kubę na następny rok, dokładając mu trzy ruble i dwie koszule; parobek prosi tylko, by nie sprzedawać źrebicy, która przy nim się urodziła. Na jarmarku w Tymowie stary zostawia u pisarza skargę na dwór o krowę i chodzi za Jagną między kramami. Chustkę obiecaną Józce i wstążkę, którą Jagna podziwiała, daje jej w prezencie, wspominając mimochodem, że po nieboszczce leży w skrzyni osiem sznurów korali. Kowalowi, który od czterech lat czeka na swoją część, odmawia, ale gdy zięć obiecuje pomóc mu w ożenku, daje mu cielaka po graniastej.

Nadchodzą jesienne deszcze. Przy zwożeniu kapusty Antek pomaga Jagnie wypchnąć wóz na groblę i w ciemności prosi, by przyszła w niedzielę na muzykę u Kłębów, którą urządził dla niej; dziewczyna obiecuje i wraca roztrzęsiona. Wieczorem Ambroży, przysłany jako swat, wypytuje Dominikową, czy przyjęłaby wódkę od Boryny. Matka myśli o zapisie, a Jagnie jest wszystko jedno: pójdzie, jeśli matka każe. Narrator porównuje jej duszę do ziemi, która nie wybiera i oddaje się każdemu wiatrowi.

Do Jagny przychodzi Mateusz Gołąb, cieśla i muzykant, z którym ją pomawiano, wrócił właśnie po pół roku budowania dworu w Woli. Całuje ją, a Dominikowa wypędza go z pogrzebaczem w ręku. Wieczorem u Borynów dziewczęta obierają kapustę, Antek szatkuje i nie spuszcza z Jagny oczu, a wędrowiec Roch, który co trzecią zimę zatrzymuje się u Boryny, opowiada legendę o tym, jak Pan Jezus przygarnął psa Burka. Po wszystkim Antek czeka na Jagnę pod płotem i w ciemności odprowadza ją do domu. Nazajutrz wójt i sołtys jako dziewosłęby przychodzą z wódką do Dominikowej, Jagna upija odrobinę i płacze w komorze, a w karczmie matka wymusza na Borynie zapis sześciu morgów przy drodze. Tego wieczoru młynarz przynosi wieść, że dziedzic sprzedał las na Wilczych Dołach.

Ksiądz ogłasza zapowiedzi, a Boryna jedzie z Jagną do rejenta i zapisuje jej sześć morgów. Kuba chwali się Witkowi, że ze strzelby od Jankla ustrzelił w dworskim lesie łanię. Na Zaduszki cała wieś modli się za zmarłych. Witek, znajda przywieziony niegdyś z Warszawy, płacze w zakrystii, bo nie wie, za kogo dać na wypominki. Kuba na starym cmentarzu karmi chlebem dusze i przy zapomnianych mogiłach poległych w lesie opowiada, jak przed laty poszedł z młodym dziedzicem do powstania, został ranny w nogę, a po powrocie zastał dwór spalony, a matkę i starych państwa zabitych.

Antek szuka rady u księdza, który każe mu szanować ojca, a u kowala obraża wójta, zarzucając mu, że wziął od dworu za sprzedaż lasu. Kowal radzi mu przypochlebiać się ojcu, by ten obiecał resztę ziemi przy świadkach, i podsuwa, że pomóc mogłaby Jagna; Antek wyrzuca go jako judasza. Wieczorem dzieci Boryny przychodzą upomnieć się o zapis. Gdy Hanka nazywa Jagnę lakudrą, a Antek krzyczy, że sypiał z nią każdy, kto chciał, stary uderza go w twarz i obaj tarzają się po izbie, póki nie rozdzielą ich sąsiedzi. Rano Boryna wypędza syna z chałupy. Antkowie przenoszą się do starego Bylicy, ojca Hanki, na koniec wsi; za nimi odchodzi pies Łapa, a Józka zostaje w domu za gospodynię.

Ostatni ranek Jagny w domu matki. Dominikowa, choć sama chciała tego małżeństwa, boi się pasierbów, a Jagna broni przed nią Antka, aż wybucha płaczem. Na wesele schodzi się pół wsi, ale bez Kłębów i biedoty. Muzyka z drużbami obchodzi chałupy, matka błogosławi klęczących młodych, a ślub odbywa się szybko, bo ksiądz spieszy do chorego. Potem są uczta i tańce. Kobiety plotkują o Jagnie, Mateuszu i Antku, a gospodarze odrzucają składkę na szkołę i kłócą się o las, który kupcy już ocechowali. W nocy odbywają się oczepiny: Jagna dostaje czepiec, goście składają na niego ponad trzysta złotych, a tańce trwają do świtu.

Tymczasem w stajni choruje Kuba. Gdy Ambroży zdziera mu z nogi przyschnięte szmaty, okazuje się, że łydkę rozszarpał śrut borowego, który postrzelił go na polowaniu w dworskim lesie. Noga czernieje i trzeba ją uciąć w szpitalu. Kuba boi się szpitala bardziej niż śmierci i myśli, że bez nogi zostanie mu tylko żebranie, więc gdy wieczorem wesele przenosi się z Jagną do domu Boryny, sam odrąbuje ją sobie siekierą na progu stajni, przekonany, że tak wyzdrowieje. Roch jedzie po księdza do Woli, Ambroży wraca do wódki, a Józka przynosi rannemu jadło z wesela, którego nie może już przełknąć. Na przenosinach zabawa trwa drugą noc. O świcie pada pierwszy śnieg, weselnicy rozchodzą się do domów, a Kuba w tej samej chwili umiera.

Po świętej Barbarze przychodzą wichury i mrozy, a przed świętą Łucją wieś zasypuje śnieg. Antek i Hanka od trzech tygodni mieszkają w ciasnej, zawilgłej chałupie starego Bylicy, przez ścianę z kłótliwą siostrą Hanki, Weronką. Brakuje wszystkiego, więc sprzedają handlarzom krowę za czterdzieści rubli. Antek bierze pięć rubli i rusza w świat szukać pracy, ale na drodze mijają go sanie, którymi Boryna wiezie Jagnę; ich spojrzenia spotykają się na mgnienie i zamiast odejść Antek przesiaduje w karczmie. Gospodarze jadą tymczasem do sądu w sprawie z dworem o krowy i pobitych pastuchów.

Hanka spłaca długi i bierze od organiściny wełnę do przędzenia; widzi przy tym, jak organiścina wyrzuca na mróz służącą Magdę, której właśnie zaczął się poród. Młynarz obiecuje Antkowi pracę przy tartaku, ale mówi jej wprost, że cała wieś widzi, jak jej mąż ugania się za Jagną. Hanka przędzie do późnej nocy i przełyka tę wiadomość, a rano ślubuje pielgrzymkę do Częstochowy i postanawia trwać przy mężu. Pierwszy ze wsi odwiedza wygnanych stary Kłąb: opowiada o wilkach i zapowiada, że dworowi nie dadzą wyciąć swojego lasu.

Antek ciężko pracuje przy obróbce drzewa na tartaku, gdzie przewodzi Mateusz; obaj od dawna chodzili za Jagną i nienawidzą się coraz bardziej. Od chłopów przy tartaku słyszy, że do Wólki wrócił z dalekich krajów brat dziedzica, Jacek, i wypytuje ludzi o jakiegoś Kubę, który wyniósł go rannego z wojny. Przed Godami w młynie Antek słyszy, jak Mateusz drwi z Boryny i chełpi się, że bywał w komorze Jagny, a jego samego ona przeganiała. Rzuca się na niego, wynosi go z młyna jak snopek i ciska przez płot do rzeki. Mateusza wyciągają z połamanymi żebrami, a młynarz oddaje Antkowi kierowanie tartakiem za taką samą zapłatę, jaką brał Mateusz.

Wigilia. Na miejsce Kuby Boryna przyjął do koni Pietrka, który wrócił po pięciu latach z wojska. Organiściak Jasio, sposobiący się do seminarium, roznosi opłatki i wspomina, że u Antków bieda, a dziecko chore. Jagnie Antek nie schodzi z myśli, wybucha płaczem, a Boryna z Dominikową uznają, że jest przy nadziei, i liczą, że dziecko przyjdzie na świat w żniwa; ona się wypiera. Przy wieczerzy łamią się opłatkiem, przygarniają Jagustynkę, której własne dzieci nie zaprosiły, Roch czyta o narodzeniu Pana Jezusa, a Jagna dzieli opłatek między krowy. Na pasterce Antek przeciska się do ławki Jagny, klęka przy niej i szepcze, by którego wieczoru wyszła za bróg.

W pierwszy dzień świąt Jagna broni się przed pokusą, a zarazem po raz pierwszy z niechęcią dostrzega starość męża. Słyszy, że Antek pobił Mateusza za plotki o niej, i rośnie w niej czułość. Wieś dowiaduje się, że wygnana Magda urodziła w nocy w kruchcie kościoła; dziecko zamarzło, ją samą odratowano. Hanka mija Jagnę w kruchcie z nienawiścią w oczach. Wieczorem Kłąb z gospodarzami prosi Borynę na naradę o las, który dwór chce wyciąć po Trzech Królach. Stary wymawia się wyjazdem, licząc, że trzymając się z boku, prędzej wytarguje od dworu zapłatę za krowę. Na świętego Szczepana Jagna, bojąc się samej siebie, prosi, by mąż zabrał ją ze sobą do Woli.

W śnieżycy przyjeżdża dziedzic i naradza się u młynarza z wójtem i kowalem, a Borynę, który czeka na wezwanie, pomijają. Tymczasem do jego chałupy zachodzi Jacek, brat dziedzica, który od powrotu z dalekich krajów szukał Kuby Sochy po okolicznych wsiach; Witek prowadzi go na grób parobka, a pan klęczy przy krzyżu. O zmroku Antek zakrada się do obory, gdzie Jagna doi krowy, i całują się po raz pierwszy od jej ślubu. Potem Jagna wymyka się do niego pod bróg, ale woła ją wracający Boryna. Stary, urażony pominięciem przy naradzie, zbywa Rocha, który prosi o wstawiennictwo za komornikami bez pracy, a wieczorem rzuca Jagnie pod nogi zapaskę zgubioną przy przełazie.

W Trzech Króli dziedzic godzi do wyrębu ludzi z sąsiednich wsi, a z Lipiec nikogo, co najboleśniej uderza w biedotę. W karczmie Mateusz godzi się z Antkiem i przyznaje, że zmyślał o Jagnie. Młodzi gospodarze, Płoszka, Balcerek i Grzela, brat wójta, narzekają na ojców, którzy nie popuszczają ziemi i źle prowadzą sprawę lasu, a ktoś rzuca, że wieś mógłby poprowadzić Antek. Jagna wymusza na Borynie pójście na muzykę i Antek tańczy z nią na oczach całej karczmy, aż stary wyprowadza żonę i grozi synowi, że zabije go jak psa. Antek cofa się przerażony, a Hance mówi, że w kajdanach byłby wolniejszy niż przy niej; Hanka leży potem krzyżem na śniegu pod figurą, skąd mąż zabiera ją do domu.

Boryna choruje z upokorzenia, a potem trzyma Jagnę jak dziewkę: zamyka jej świąteczne ubrania, gospodarstwo powierza Józce. Jagustynka podburza Jagnę do oporu i w domu zaczyna się piekło. Na kolędzie ksiądz upomina Borynę, by nie był zbyt surowy, i zabiera Witkowi oswojonego bociana. Stary łagodnieje, ale nieufność zostaje, a Jagna co kilka dni wymyka się do Antka pod bróg; pomagają jej Witek i Jagustynka. Gdy Jagustynka donosi, że Antek grozi podpaleniem, Boryna mówi Rochowi, że za ciasno im obu w Lipcach, kupuje złego psa i nocami pilnuje obejścia. Pod koniec lutego dostaje wezwanie na zjazd w sprawie krowy i przystaje do spółki wójta, młynarza i kowala, którzy zwożą drzewo dla dworu, licząc po cichu, że i tak swojego lasu nie odda.

Hanka z ojcem i komornicami chodzi w zamieci po chrust do lasu, myśli o zdradzie Antka i poprzysięga zemstę Jagnie. Wracający z przegranej sprawy Boryna podwozi ją, wypytuje o dzieci i każe przychodzić do siebie. Stary Bylica radzi córce, by trzymała się teścia, a Hanka, która znów jest przy nadziei, zaczyna marzyć o powrocie na gospodarstwo. W nocy łuna oświetla wieś: pali się w środku Lipiec, a Antek przybiega do domu pokrwawiony i osmalony.

Tego samego wieczoru u Kłębów na wieczornicy prządek przebierańcy wodzą niedźwiedzia, a Roch opowiada o królu, który bratał się z chłopami i ożenił z gospodarską córką, i o chłopie Jastrzębiu, który zaprzedał duszę diabłu. Jagna słucha jak urzeczona i wycina z papieru postacie z opowieści. Gdy ktoś mówi, że Boryna wrócił z sądu i pije w karczmie, wychodzi, a Antek prowadzi ją przez sady w pola. Kochankowie oddają się sobie w nocy, a potem chowają w Borynowym brogu. Czatujący stary podkłada pod bróg ogień i z widłami czeka przy wyjściu. Antek wydostaje się, uderza ojca i ucieka, Jagna także umyka, a Boryna podnosi krzyk, że się pali.

Nazajutrz wieś wierzy, że podpalił Antek. Kowal podburza tłum, który chce go wywlec z chałupy, ale ludzie rozchodzą się, gdy przechodzi ksiądz z Panem Jezusem do umierającej. Strażnicy spisują pogorzelisko, lecz Antka nie zabierają, a gniew wsi przenosi się na Jagnę, pobitą przez męża i ukrytą u matki. W ostatki wójt z sołtysem godzą małżonków. Hanka, przemieniona cierpieniem, w Popielec idzie do teścia, który obdarowuje ją i prosi, by zaglądała co dzień; Antkowi, gdy jej tego zabrania, wykrzykuje, że sprzedał rodzinę za Jagniną kieckę. Antek pije z najgorszymi we wsi, a w pierwszą niedzielę postu ksiądz piętnuje go z ambony jako podpalacza ojca i uwodziciela; ludzie zamykają przed nim drzwi.

Boryna traktuje odzyskaną żonę jak dziewkę, jeździ do rejenta i zwierza się już tylko Hance. Jagna wychodzi do Antka coraz bardziej ze strachu, a on w kłótni wyrzuca jej, że przez nią stracił wszystko, i odchodzi. W połowie marca rozchodzi się wieść, że dwór wycina chłopski las. O świcie Antek bije w dzwon, a Boryna przemawia pod karczmą i prowadzi gromadę z kłonicami i cepami na Wilcze Doły; kowal pędzi uprzedzić dwór, a Antek bierze od Jankla strzelbę. Lipczanie wypędzają rębaczy i biją się z parobkami rządcy. Antek mierzy do ojca, ale nie może strzelić; borowy rozbija Borynie głowę kolbą, a Antek zabija borowego. Zwycięska gromada wiezie nieprzytomnego Borynę, który na chwilę otwiera oczy i poznaje syna.

Kwiecień. Stara Agata wraca z żebrów do Lipiec, by umrzeć we własnej wsi jak gospodyni, i zastaje ją prawie pustą. Od Kłębowej dowiaduje się, że po bitwie o las zjechali strażnicy z urzędnikami i zabrali do więzienia ponad pięćdziesięciu chłopów, a Antka, który zabił borowego, zakuli w kajdany. Boryna od trzech tygodni leży nieprzytomny z rozbitą głową, a role stoją odłogiem, bo nie ma komu robić w polu. Wieczorem okazuje się, że Kłębowie wzięli sobie pierzynę, którą Agata przez lata odkładała na swoją śmierć.

Palmowa Niedziela. Hanka, która jeszcze w dniu bitwy, za radą ojca, przeniosła się z dziećmi do chałupy Boryny, rządzi gospodarstwem twardą ręką, choć sama lada tydzień ma rodzić. Kowal szuka po kątach pieniędzy teścia, a Jagna, której mąż obmierzł, a pierwszeństwo Hanki dopieka, wymyka się z domu i przyjmuje zaloty wójta. Roch wraca z miasta z wieściami od Antka: jest zdrów, każe zabić wieprza na święta i obrabiać pole. Wieczorem Boryna na chwilę odzyskuje przytomność. Woła, by chłopi bronili swego, wyprasza wszystkich z izby i mówi Hance, że w komorze, w zbożu, schował pieniądze; ma nimi ratować Antka, choćby przyszło sprzedać pół gospodarki. Zaraz znowu zapada w bezwład, a kowal, który podsłuchiwał pod oknem, na próżno próbuje wyciągnąć z Hanki, co usłyszała.

W Wielki Poniedziałek Ambroży zabija u Borynów wieprza. Kowal domaga się połowy mięsa, a potem przymilnie wypytuje Hankę o pieniądze; Dominikowa z Jagną wtaczają tymczasem beczki z mięsem do komory po swojej stronie. Agata, której Kłębowie zabrali pierzynę, leży chora u Kozłowej, a ta wzięła od niej dwadzieścia złotych za opiekę do śmierci. Nazajutrz Hanka przyłapuje kowala, gdy z rękami po łokcie grzebie w beczkach ze zbożem, a potem omal nie bije się z Jagną. Roch gromi ją i każe zostawić Jagnę w spokoju.

Roch chodzi po chałupach, pomaga kobietom w polu i w obejściu i widzi, jak wieś bez mężczyzn popada w ruinę. Kobiety przepędzają strażników, którzy z wójtem żądają podwód na szarwark. Wichura zawala chałupę Weronki i Stacha; ksiądz przysyła trzy ruble, Sikorzyna daje izbę, a sąsiadki znoszą, co mogą. Tereska żołnierka sprzedaje wełniak, by zawieźć coś Mateuszowi, z którym, jak twierdzi Jagustynka, się zeszła. Jagna zanosi matce część mięsa, maluje przepiękne pisanki i lepi z masła baranka do święconego. W Wielką Sobotę ksiądz święci jadło u Borynów, a wieczorem, gdy wszyscy idą na rezurekcję, Hanka zakrada się do komory i wychodzi stamtąd z rozpalonymi oczami i drżącymi rękami.

Na rezurekcji Hanka czuje między piersiami węzełek z pieniędzmi, a lipeckie kobiety wybuchają płaczem, bo ich mężczyzn nie ma w kościele. W Wielkanoc Hanka jedzie z Pietrkiem do miasta i wiezie Antkowi święcone. Antek przyjmuje ją chłodno, bierze kilkanaście złotych, nie pytając, skąd je ma, i nie pyta o dzieci; Hanka przepłakuje noc. Bylica wspomina, że dawniej w Lipcach siedziało piętnastu gospodarzy, a teraz czterdziestu, i że ziemi zaczyna brakować; Roch mówi o Niemcach, którzy wykupili Słupię, i o długach dziedzica. Witek odbiera z plebanii swojego bociana i robi kogutka, z którym chłopcy chodzą w drugie święto po dyngusie. Kozłowa wraca od dziedzica z niczym: nie wstawi się za Lipczakami, bo przez nich nie może sprzedać lasu.

W drugie święto znajdują zabitego Burka i podkop pod komorę Boryny; nic nie zginęło, ale Hanka jest pewna, że to kowal szukał pieniędzy. Wieczorem Jagna spotyka na topolowej drodze Jasia, syna organisty, który pokazuje jej książkę o dalekich morzach i odchodzi, zanim cokolwiek się stanie; potem wójt wciąga ją do alkierza karczmy. Kiedy Roch opowiada u Borynów o wiośnie, która przyjdzie do pokrzywdzonych, płonie dworski folwark na Podlesiu. Wieś stoi na moście i patrzy; nikt nie idzie gasić.

Hanka rodzi syna, którego chrzczą imieniem Roch; kumami są wójt i Płoszkowa. Pan Jacek zamieszkuje u Bylicy. Pisarz ze strażnikami przyjeżdża w sprawie pożaru i podkopu, ale kobiety, za Płoszkową, nie stawiają się u wójta. Lipeckie pola leżą odłogiem, bo kobiety nie dają rady. Przychodzą Cyganie; Jagna każe sobie wróżyć i wraca w nocy pijana. Nazajutrz Balcerkowej kradną konia, a sołtysom wóz; wieś ustanawia nocne straże. Wreszcie Roch przywozi nowinę: chłopi z Woli, Rzepek, Dębicy i Przyłęka przyjeżdżają na dwa dni orać i siać. Ksiądz rozdziela ich po chałupach, bogatszych do bogatszych, i sam dogląda roboty w polu. Komornice z Kozłową na czele wyrzucają mu, że pomoc dostali tylko gospodarze.

Wójt dostaje urzędowy papier: chłopi wracają z więzienia. Kowal mówi Hance z drwiną, że takich jak Antek nie wypuszczą. Po południu ksiądz prowadzi procesję wokół pól, od kopca do kopca, z modlitwą od gradu, a przy krzyżu Borynów z lasu wychodzą mężczyźni: Płoszka, Kłąb, Mateusz, Gulbas, Sikora i inni. Antka wśród nich nie ma. Przy ostatnim kopcu ludzie widzą dziedzica z obcymi, którzy mierzą pole na Podlesiu. Wieczorem wieś świętuje powrót, a Hanka i Jagna, każda osobno, zostają same; Jagna odpycha Pietrka, który próbuje ją wziąć siłą. Wcześniej tego dnia patrzyła, jak organiścina odwozi Jasia do seminarium.

Przychodzi ciężki przednówek; biedota sprzedaje na jarmarku ostatnie gęsi i jałówki. Tereska dostaje list: jej mąż Jasiek wraca z wojska na żniwa razem z Grzelą Boryną, a ona żyje z Mateuszem. Wójtowa oskarża Kozłową o kradzież płótna, Kozłowa wypomina wójtowi gromadzkie pieniądze i obie strony biją się na drodze; Kozioł zostaje z rozbitą głową, wszyscy jadą do sądu. Jagna odprawia Mateusza słowami o Tereskę i coraz otwarciej zadaje się z wójtem. Kłąb i Balcerek odwiedzają Borynę, który zrywa się z krzykiem „Bij psubratów!” i znów pada; wieś wkrótce o nim zapomina, a karmi go głównie Witek. Do karczmy zajeżdżają Niemcy: dziedzic jest winien jednemu Niemcowi piętnaście tysięcy rubli, a ten chce wziąć za dług Podlesie pod kolonię. Kowal namawia Hankę, by wykupiła Antka ojcowymi pieniędzmi, a potem wysłała go do Ameryki.

Wraca Roch, który był na odpuście w Częstochowie. Liczy z Hanką pieniądze, które ma po Borynie: czterysta trzydzieści dwa ruble i pięć złotych. Radzi, by dołożyć ze sprzedaży inwentarza i wpłacić kaucję za Antka, ale nie słuchać kowala. Pan Jacek daje Stachowi dziesięć sosen na nową chałupę. Dominikowa jedzie z Jagną i wójtem do rejenta; Hanka słyszała, że przepisuje ziemię na córkę na złość synom. W przeddzień Bożego Ciała wychodzi na jaw, że wójt i Jagna spali pijani pod jałowcami w lesie; wieś się burzy, a ksiądz nie pozwala postawić ołtarza przed domem wójta. Po procesji parobcy naradzają się w karczmie. Grzela, brat wójta, chce zamienić prawa do lasu na ziemię z Podlesia, a Mateusz woli iść gromadą do Niemców i ich odstraszyć.

Kobiety nie chcą puścić mężów do Niemców, bo boją się nowego więzienia; dopiero Roch przekonuje księdza, a ten wieś. Jagna słyszy za sobą „Wójtowa kochanica!” i całą winę zrzuca na starego męża, któremu życzy śmierci. Przychodzi pismo z sądu: Antka wypuszczą przed rozprawą za pięćset rubli kaucji albo za poręczeniem. Roch czyta je Hance dopiero po wyjściu kowala, a ona dziękuje Bogu na kolanach. U Dominikowej Szymek żąda pieniędzy na zapowiedzi z Nastką; w bójce matka pada na rozpaloną kuchnię i ciężko się parzy, po czym wyrzuca jego rzeczy z chałupy. Szymek siada pod ścianą i powtarza, że nie ruszy się z ojcowskiej ziemi. Ksiądz wypomina z ambony Jagnę i Tereskę. Jagna skarży się Mateuszowi nad stawem, a on obiecuje odpłacić wójtowi.

W porze nieszporów gospodarze i parobcy idą z Rochem na Podlesie, a Roch mówi Niemcom po niemiecku, by nie kupowali ziemi. Stary Niemiec odpowiada, że ziemia należy do tego, kto za nią płaci; Roch, że do tego, komu jest potrzebna. Mateusz zapowiada Niemcom wojnę. W drodze powrotnej chłopi dzielą już Podlesie w myślach. Hanka wraca z miasta: Antek będzie wolny za trzy dni, a Roch pojechał za nim z pieniędzmi. Zaczynają się sianokosy; Mateusz kosi u Borynów jako najemnik. Niemcy przestają kopać studnie i skarżą dziedzica o pieniądze, a dziedzic szuka zgody z wsią. Boryna ma przypływ przytomności i każe szykować brony, potem dostaje ostatnie namaszczenie. Jagna czuwa przy nim, przerażona jego wzrokiem. W sobotę Antek nie przychodzi. W nocy przy księżycu Boryna wstaje, wychodzi boso w pole i garściami rozsiewa ziemię jak ziarno. Nad ranem pada na zagonie ze słowami „Panie Boże, zapłać!” i umiera, a Łapa wyje nad nim.

Rano Łapa prowadzi Józkę na pole, gdzie leży martwy Boryna. Jambroży z Jagustynką i Agatą obmywają go i ubierają, Mateusz robi trumnę, a kowal przetrząsa komorę w poszukiwaniu pieniędzy. Nazajutrz otwarcie żąda od Hanki połowy, inaczej rozgłosi, że okradła teścia; Hanka go odprawia. Jagna wraca od matki przerażona; przy grobie kobiety mówią, że płacze tylko po to, by jej nie wygnano z chałupy. Na pogrzeb przyjeżdża dziedzic i pomaga nieść trumnę, a ksiądz mówi nad grobem o gospodarzu, który padł za wszystkich. Na stypie dziedzic oznajmia, że chce się ugodzić ze wsią; chłopi się kłócą, a kowal ciągnie ich do karczmy na naradę. Wieczorem domownicy otwierają drzwi, by dusza Boryny mogła odejść.

W dzień świętych Piotra i Pawła na odpust zjeżdża cała okolica. Hanka mówi dziedzicowi, że Antka wypuszczą dopiero w środę, a ten proponuje, że za niego poręczy. Przez wieś przejeżdżają wozy Niemców, którzy wynoszą się z Podlesia; padło im bydło, a chłopi wyzywają ich od najgorszych. Jasio, już w komży, kwestuje przed kościołem, a po południu przy kramach daje Jagnie obrazek jej patronki. Z ambony padają zapowiedzi Szymka i Nastki, a ludzie mówią, że w gminnej kasie brakuje pieniędzy i wójt pożycza po wsi. Hanka znajduje swojego ojca, Bylicę, między żebrakami pod kościołem; ucieka jej, a ona kłóci się z Weronką o jego utrzymanie. W karczmie Grzela kredą na stole liczy podział: dziedzic daje po cztery morgi pola za morgę lasu. Stary Płoszka nie ufa dziedzicowi, a Kobus woła, że ziemia należy się także komornikom. Nocą Jagna patrzy przez okno organistówki, jak Jasio modli się przed snem.

W oktawę śmierci Boryny rodzina zamawia mszę, a ksiądz przykazuje dzielić się zgodnie. Przy śniadaniu Hanka oświadcza, że o działach zdecyduje Antek. Dominikowa przypomina o sześciu morgach zapisanych Jagnie, a kowal namawia Hankę, by przed spisem przegnała do niego dwie krowy; Hanka odmawia. Wójtowa przynosi urzędowe pismo i wszczyna awanturę z Dominikową o Jagnę. Wtedy Hanka wypomina Jagnie Antka, a Jagna odpowiada, że to on skamlał pod jej drzwiami. Upokorzona Hanka wyrzuca macochę z chałupy. Jagna ciska jej w twarz papier z zapisem i wyprowadza się do matki, zabierając korale, których żąda Józka. Młynarz odczytuje Hance pismo: Grzela, syn Boryny, utonął w wojsku. Dominikowa jedzie z Jagną do sądu ze skargą na Hankę.

Nazajutrz wraca Antek z Rochem, odmieniony, pobielały na twarzy. Przywozi prezenty, ogląda gospodarstwo i chwali Hankę. Gdy słyszy, że wypędziła Jagnę, przestrzega przed procesem z Dominikową, a z rzuconego zapisu się śmieje: znaczyłby coś, gdyby Jagna zrzekła się ziemi u rejenta. Na polu złości się na niedbałą robotę Pietrka. Pod lasem przeżywa chwilę pojednania z ziemią i ze sobą: postanawia żyć jak ojciec i dziadowie. W drodze do domu myśli o Jagnie, że może dobrze się stało, iż odeszła. Wieczorem przychodzą Mateusz, Grzela, Kłąb i inni. Kowal przynosi wiadomość, że ugoda z dziedzicem upadła, bo przy podpisywaniu jeden gospodarz chciał się jeszcze naradzić z żoną, a drugi targował się o łąkę; rozgniewany dziedzic zakazał pędzić lipeckie bydło na leśne pastwiska. Gospodarze proszą Antka, by stanął na czele wsi. Kowal przestrzega go, że wypuszczono go tylko do rozprawy, i Antek kładzie się spać z myślą o Syberii.

Antek orze w spiekocie i daje ziemniaki wygłodzonej Jagustynce, która mówi, że bez Hanki jej dzieci dawno by pomarły. Kowal załatwia mu zwożenie drewna na tartak, którym kieruje Mateusz, i zaszczepia w nim strach: dziesięć lat katorgi albo ucieczka do Ameryki, jak zrobił pewien chłop z Modlicy. Antek wywołuje Jagnę zza rzeki na nocne spotkanie za księżym sadem. Zanim do niej pójdzie, zwierza się proboszczowi, który raz radzi uciekać, raz zostać, i obiecuje mszę w jego intencji. Potem bierze Jagnę, choć ta z początku się broni. Ona mówi, że nie jest ani jego, ani niczyja, a jego propozycję wspólnej ucieczki za morze zbywa drwiną; rozstają się w złości. Kiedy strażnicy wypytują o Rocha, Antek proponuje Hance wyjazd z dziećmi, a ona odmawia: woli, by odsiedział karę, a ona dopilnuje każdego zagona.

Szymek kupuje od dziedzica sześć morgów dzikiego ugoru na Podlesiu, po sześćdziesiąt rubli za morgę, na kredyt poręczony przez Antka i Mateusza. Pracuje od świtu do nocy, a pan Jacek pomaga mu postawić chałupę. Ślub z Nastką odbywa się skromnie, bez matki, a nowożeńcy przenoszą się na swoje. Sąsiadki znoszą Nastce płótno i słoninę, pan Jacek daje im krowę, Jagna dziesięć rubli, a Hanka prosię. Józka ciężko choruje z gorączką i krostami, a Witek znosi jej ptaki i zwierzęta z pól. Po długiej suszy przychodzi burza i piorun podpala stodołę wójta. Jagna odpycha wójta, który przyszedł do niej z koralami, i słyszy od organiściny, że nazajutrz przyjeżdża Jasio. Tej nocy u Borynów gospodarze radzą z Rochem i Grzelą o szkole.

Przed kancelarią gminy zbiera się ponad dwieście chłopów z całej gminy, bo naczelnik powiatu ma uchwalić szkołę w Lipcach. Grzela, Antek, Mateusz i Kłąb namawiają ludzi, by nie dawać pieniędzy na szkołę, w której nie będzie się uczyć po polsku. Wójt, młynarz i pisarz straszą. Pisarz czyta uchwałę w obcym języku, a gromada woła, że nie rozumie. Kiedy Antek głośno mówi, że według ustawy szkoła ma być polska, pisarz ogłasza, że jako człowiek pod śledztwem nie ma prawa głosu, i naczelnik każe mu odejść. W głosowaniu imiennym, w którym wielu boi się sprzeciwić, wychodzi dwieście głosów za szkołą i osiemdziesiąt przeciw.

W drodze powrotnej strażnicy próbują schwytać Antka, ale ten odpędza ich kijem. Pomaga staremu Żydowi pchać taczki i dowiaduje się od niego, że naczelnik zamówił budowę szkoły jeszcze zimą, przed uchwałą. Spotyka dziedzica, który dziwi się, że chłop upomina się o polską szkołę; kiedy Antek mówi, że winni wszystkiemu są panowie, dziedzic nazywa go chamem i odjeżdża. Pod krzyżem przy lesie Antek widzi Jasia rozmawiającego z Jagną. Jasio wraca na wakacje; Jagna przesiaduje u organistów, by być blisko niego, a on czyta jej w polu wiersze o polach i dworze. Ona woli opowieści o królach i smokach, a on zbywa je jako zmyślenia. Rozmowę przerywa Kozłowa z wiadomością, że na plebanię przyjechali żandarmi, i rzuca złośliwe aluzje.

Do Lipiec przyjeżdżają żandarmi i szukają Rocha. Ostrzeżony w ostatniej chwili, Roch wsuwa papiery pod pościel chorej Józki i ucieka w zboże. Urzędnik przetrząsa chałupę Borynów i grozi Antkowi, że jeśli ukrywa zbiega, pójdą razem. Nocą Antek, Mateusz i Grzela wyprawiają Rocha z wioski: bryką Borynów ma go powieźć Mateusz. Odprowadza go też Jagna, której Roch po drodze przypomina wójta, Antka i Jasia i każe się opamiętać. Pod krzyżem przy borze Roch żegna się, mówi, że cierpi za prawdę i sprawiedliwość dla ludu, a ziarno posiane w trudzie kiedyś wzejdzie. Na koniec pada na twarz i obejmuje ziemię. W drodze powrotnej Antek drwi z Jagny, że celuje w księżą gospodynię, a ona ucieka zapłakana.

Wieś szykuje się do żniw. Kowal kupuje od dziedzica dwadzieścia morgów na Podlesiu i zamierza postawić wiatrak na złość młynarzowi. Hanka zbiera się na pielgrzymkę do Częstochowy. Z wojska wraca Jasiek, mąż Tereski; ludzie zaraz mu mówią o Mateuszu. Tereska wyznaje mu wszystko i w nocy błaga Mateusza o ratunek, a ten się wykręca. Jasiek zabiera żonę do domu ze słowami, że jej nie skrzywdzi, i przysięga Mateuszowi, że mu tej krzywdy nie daruje. Mateusz, wypytawszy Antka o zapis, postanawia ożenić się z Jagną, a Antka zżera zazdrość. Agata umiera u Kłębów tak, jak marzyła całe życie: na łóżku pod obrazami, w swojej pościeli, przy gromnicy. Przy łóżku czuwa Jasio. Gdy roztrzęsiony ucieka od zmarłej, Jagna go pociesza; zastaje ich organiścina i wypędza Jagnę z domu.

Organiścina opowiada Jasiowi o Jagnie najgorsze plotki; ten nie wierzy, ale wieczorem podsłuchuje Pietrka z dziewczyną z plebanii, którzy mówią, że Jagna co noc wychodzi do niego. Po pogrzebie Agaty Jasio odnajduje Jagnę w polu i prosi, by zaprzeczyła. Ona zaprzecza i wyznaje mu miłość; idą potem razem w zmierzchu, nie mówiąc ani słowa. Na topolowej drodze zastaje ich organiścina, zabiera syna i rzuca w Jagnę kamieniem. Nazajutrz Jasio idzie z kompanią do Częstochowy, z którą wyrusza też Hanka. Przed drogą Hanka prosi Dominikową i Jagnę o przebaczenie, a obie mówią, że nie chowają już złości. Jagna odprowadza pielgrzymów do figury na Podlesiu i wraca jak nieżywa.

Wójt zostaje aresztowany, bo w kasie gminnej brakuje pięciu tysięcy, a wieś boi się, że będzie musiała dopłacać. Organiścina rozpuszcza wieść, że wójt ukradł pieniądze dla Jagny. Kobiety podburzają się nawzajem, proboszcz umywa ręce i wyjeżdża, a w karczmie gromada postanawia wypędzić Jagnę ze wsi. Zapytany Antek odpowiada, że trzyma z gromadą, i wychodzi; nazajutrz kosi żyto pod lasem, by nie słyszeć, co się dzieje we wsi. Tłum prowadzony przez organiścinę i wójtową wdziera się do chałupy Dominikowej, tratuje matkę i Jędrzycha i rozbija głowę Mateuszowi, który próbował bronić Jagny. Związaną Jagnę rzucają na wóz z gnojem zaprzężony w dwie czarne krowy. Jambroży ze strzelbą proboszcza nie dopuszcza, by ją wychłostano pod kościołem. Przy granicznych kopcach pod lasem zrzucają ją na ziemię i obrzucają grudami, a potem zrywa się burza. Następnego dnia wieś wychodzi do żniw jak zwykle, tylko pola Dominikowej stoją nieskoszone. Jagna leży w chałupie Szymka na Podlesiu, prawie bez pamięci, i woła Jasia. Ślepy dziad przynosi jej wodę od zakonnic, a powieść kończy jego pożegnanie: „Ostańcie z Bogiem, ludzie kochane”.