Wesele Stanisława Wyspiańskiego

Dekoracja: listopadowa noc 1900 roku, izba w chłopskiej chacie pod Krakowem, za drzwiami huczne wesele. W izbie stół po weselnej wieczerzy, biurko pełne papierów, na ścianach obrazy Matki Boskiej, fotografia „Wernyhory” i reprodukcja „Racławic” Matejki, szable i flinty, stary zegar i portret damy z lat czterdziestych XIX wieku.

Dramat otwiera rozmowa chłopa Czepca z Dziennikarzem. Czepiec pyta, co słychać w polityce i czy Chińczycy się trzymają, a Dziennikarz zbywa go, bo ma polityki dość przez cały dzień. Czepiec przekonuje, że chłopi też czytają gazety, że są wśród nich tacy, co byli na wojnie w Japonii, i że chłopi zawsze rwą się do bitki, jak niegdyś Głowacki. Dziennikarz odpowiada, że niech na całym świecie będzie wojna, byle polska wieś była spokojna. Czepiec mówi, że panowie dużo by mogli, tylko nie chcą chcieć.

Potem przez izbę przewijają się kolejne pary i rozmowy. Dziennikarz prawi komplementy Zosi, a ona drwi z jego „śpiewności”. Haneczka i Zosia proszą ciotkę Radczynię, by pozwoliła im tańczyć z drużbami, choć ta ostrzega przed bójkami w ciżbie. Wiejska wdowa Klimina zagaduje Radczynię z Krakowa; ta odpowiada, że każdy sobie rzepkę skrobie, ale Klimina od razu chciałaby swatać jej synów. Zosia porywa do tańca drużbę Kaspra, który przyznaje, że swatają mu Kaśkę, a Haneczka tańczy z pierwszym drużbą, Jaśkiem. Radczyni rozmawia z Kliminą o żniwach i zasiewach, nie wiedząc, że w listopadzie się nie sieje.

Ksiądz mówi Panu Młodemu, że niektórzy nim gardzą, bo pochodzi z chłopów, ale tutaj czuje się swobodnie, bo „Sami swoi”. Rozmowa schodzi na pelerynkę, czyli kościelną godność, którą może dostać; Panna Młoda myśli, że chodzi o coś innego, i mówi, że trzeba by się postawić, co ksiądz kwituje: „Naiwne to i niewinne”.

Pan Młody i Panna Młoda zostają sami. On chce rozmawiać o tym, jak będą się kochać, ona woli pocałunki. Pan Młody zachwyca się szczęściem, wiejską żoną i prostotą jej uczuć, przyznaje, że wcześniej kochał „po różnemu”, a teraz chce „po swojemu”, i całowałby ją bez końca. Panna Młoda odpowiada rzeczowo: „Ano chciałeś, masz wesele”, i ciągnie go do tańca.

Poeta prowadzi z Maryną pojedynek słowny o miłości. Marzy, by któraś dziewczyna powiedziała mu po prostu, że go chce, jak wiejska dziewczyna. Maryna odpowiada, że jej serce jest chłodne, a amor może zdradzić. Poeta przyznaje, że bawi się flirtem „przez pół drwiąco, przez pół serio”, w stylu, w którym nikt nikogo nie dosięga i nic nie prowadzi do ołtarza; Maryna kwituje jego wywody słowami „Pan poeta, pan poeta”.

Ksiądz ostrzega młodych, że z czasem przyjdzie ochłodzenie, bo człowiek z wiekiem się „usiada”. Pan Młody odpowiada, że rano brali ślub i resztę załatwi Pan Bóg. Panna Młoda porównuje te uwagi do kwaśnego mleka.

Pan Młody znów pyta żonę, czy go kocha. Zachwyca się nią jak lalką z gabloty w Sukiennicach, z koroną świecidełek, gorsetem i warkoczami. Ona odpowiada, że ma trochę za ciasne buciki. Gdy mąż radzi, by tańczyła boso, oburza się, bo na weselu trzeba być w butach. W rozmowie z księdzem Pan Młody głosi, że szczęście ma każdy przed nosem i trzeba po nie sięgać, a ksiądz odpowiada, że nie każdy słyszy to samo wołanie i nie każdy, kto sięgnie, dostanie.

Rozgrzana tańcem Maryna opowiada Radczyni, że gdy Czepiec porwał ją do tańca, zobaczyła gwiazdy, i dodaje, że co innego złoto, a co innego miedź. W kolejnej rozmowie z Poetą oboje mówią zagadkami, a Maryna wytyka mu bałamuctwa „w wielkim stylu”, które wszyscy uważają za wyjątkowe, choć robią je wszyscy.

Zosia wyznaje Haneczce, że chciałaby kochać bardzo mocno i że gdyby była Fortuną, rozdałaby ludziom szczęście tanio, by się nie męczyli. Haneczka odpowiada, że najpierw trzeba się napłakać i nacierpieć, by umieć miłość uszanować; Zosia woli jednak swoje marzenia.

Do izby przychodzi Żyd, karczmarz, którego Pan Młody nazywa Mośkiem. Mówią, że są „tacy przyjaciele, co się nie lubią”. Żyd przypomina, że chłopi, choć się na niego boczą, potrzebują go i mają u niego długi, a w zastaw daje się mu różne rzeczy. Kpi z chłopskiego stroju Pana Młodego, który mówi, że to strój narodowy, a dawne czasy jeszcze wrócą.

Pan Młody pyta o córkę Żyda, Rachelę. Ojciec opisuje ją jako pannę nowoczesną: czyta wszystkie książki, była w Wiedniu na operze, zna Przybyszewskiego, czesze się jak anioły z obrazów, a przy tym lubi poetów, a nawet chłopów, którym daje kredyt, co ojcu jako kupcowi nie jest na rękę. Żyd pyta, czemu Pan Młody żeni się z chłopką, skoro są panny inteligentne; ten odpowiada, że takie panny wydają mu się przeciętne.

Zjawia się Rachel, córka Żyda. Mówi, że rozświetlona, rozśpiewana chata wydała jej się w nocnej mgle jak arka w powodzi, więc przyszła przez błoto. Zachwyca się weselem jak feerią i uważa, „że się do poezji nada”, jeśli trochę ją zmienić. Pan Młody opowiada jej, że żył dotąd w szarych murach miasta, a tu odnalazł młode życie: od miesiąca chodzi boso i z gołą głową i czuje się zdrowszy. Gdy Panna Młoda wzywa męża, Rachel zostaje z Poetą. Flirtują, mówiąc o Amorze i nimfach; Rachel żąda poezji „z pierwszej ręki”, prosto z przyrody, i marzy o miłości wolnej.

Radczyni ostrzega Pana Młodego, że ożenić się to jakby wskoczyć do studni. On odpowiada, że niech się spali, byle grajkowie grali, i wygłasza monolog o muzyce, która mieli jak młyn i pozwala zapomnieć; życie jest zbyt zawiłe, by sprostać mu bez tytanicznej siły, więc najlepiej uciec w sen i bajkę. Radczyni podsumowuje: „pan gada, gada, gada”.

Pan Młody wyznaje Poecie, że czuje się, jakby patrzył na cudze szczęście, a swoje wrażenia z narzeczeństwa chciałby spisać jak śpiewnik. Poeta marzy o tym, by w różach wejść na stos i pokazać, jak śpiewa człowiek, który umiera. Pan Młody pyta, czy chodzi mu o śmierć, a Poeta odpowiada, że to byłaby siła.

Poeta opowiada Gospodarzowi o dramacie, który mu się snuje: groźnym jak polonez, z rycerzem w zbroi, który niczego się nie boi prócz widma własnej zbrodni, i stoi zaklęty u studni, z której czerpie tylko męty. Gospodarz mówi, że u nas wszystko jest dramatyczne i wielkie, a gdy taki bohater jęknie, jęczy cała Polska, tylko kto to zrozumie.

Rozmowa przechodzi w wyznania. Poeta mówi, że duch w każdym się poniewiera: chciałby się rwać do wielkich czynów, a tymczasem „pospolitość skrzeczy” i wciska się w usta, uszy i oczy. Gospodarz odpowiada, że w każdym pokoleniu wyłania się wielka postać i znowu gaśnie. Poeta zarzuca inteligentom, że żyją snami i w ich oczach chłop urasta do potęgi króla Piasta. Gospodarz, który od dziesięciu lat żyje na wsi, broni tego obrazu: chłop ma w sobie wiele z Piasta, z godnością sieje, orze i modli się, i jest potęgą.

Do Gospodarza i Poety przychodzą Czepiec i Ojciec Panny Młodej. Ojciec mówi, że to, co dla gości z Krakowa jest nowe, dla chłopów jest stare. Czepiec przechwala się, że na wsi jeszcze jest „dusa”, a gdyby kiedyś „przyszło co do czego”, chłopi mają kosy nad boiskiem i są gotowi. Opowiada też, jak przy wyborach uderzył Żyda w twarz. Poeta mówi o sobie, że jest jak ptak przelotny, żuraw, którego coś gna po świecie, a ból uważa za siłę. Czepiec radzi mu wziąć żonę ze wsi i dodaje, że chce, by ludzie się łączyli, bo razem nie dadzą się pokonać.

Dziad przypomina Ojcu dawne czasy, gdy panowie i chłopi nie bawili się razem, tylko lała się krew. Ojciec mówi, że niczego nie wie i jest czysty. Dziad odpowiada, że Ojciec był wtedy młodszy, a on sam widział rzeź, jak topniejący śnieg spłukiwał krew, a potem przyszła zaraza. Dziad zapowiada, że pan będzie wnukiem Ojca. W następnej scenie Dziad i Żyd przekomarzają się o to, kto tu jest potrzebny, a Żyd mówi, że to wszystko szopka, bo potańczyć raz nic nie kosztuje.

Ksiądz przypomina Żydowi, arendarzowi karczmy, o jutrzejszym terminie płatności. Gdy Żyd mówi, że przy stołach chłopi się biją, a Czepiec uderzył Maćka, ksiądz odpowiada, że to Żyd leje w nich wódkę. Przychodzi Czepiec. Żyd żąda zapłaty za koniczynę („konicz”), a Czepiec wymyśla mu, że Żydzi żyją z chłopskiej krwi, i zarzuca księdzu, że Żyd rozpiera się w karczmie z jego łaski. Ksiądz każe mu płacić dług, a Żydowi radzi pozwać go do sądu; Żyd skarży się, że czynsz od księdza jest za wysoki. Czepiec wybucha, że nie wie, kto jest złodziejem jego groszy, Żyd czy ksiądz.

Pan Młody i Gospodarz patrzą na kłótnię. Gospodarz mówi, że chłopi są zapalni jak sucha słoma i wystarczy błysk noża, by zapomnieli o Bogu, jak w roku czterdziestym szóstym. Obaj przypominają, że ich przodkowie zginęli z rąk chłopów: dziadka Pana Młodego „piłą rżnęli”, ojca Gospodarza gnano kijami przez lód. Powtarzają, że „myśmy wszystko zapomnieli” i stroją się w pawie pióra. Gospodarz wierzy jednak, że w ludzie jest jeszcze wiara, że coś z tego będzie.

Ksiądz zbiera się do odjazdu, a Gospodarz żegna go strzemiennym. Haneczka dziękuje Jaśkowi za taniec, a on mówi, że patrzy na nią jak na święty obrazek. Drużbowie Kasper i Jasiek zastanawiają się, czy panny z miasta naprawdę ich chcą, czy tylko z nich kpią. Jasiek śpiewa, że nastroił się w pawie pióra i zdobędzie sobie pański dwór i złoty wór. Pan Młody tłumaczy Radczyni, że ożenił się szybko, zamiast latami czekać, aż zakochanych rozdzieli kredens albo szafa; Radczyni zdania nie zmienia.

Poeta przekomarza się z Rachel, która ma pociąg do chłopców, byle ładnych, i szuka poezji w samej przyrodzie, sama nie pisząc, bo brzydzi się lichą formą. Rachel zapowiada, że wróci przez ogród do domu, a Poeta wyobraża ją sobie w mrocznym sadzie, pochyloną nad chochołem. Rachel pokazuje mu przez okno różę owiniętą na zimę w słomiany chochoł i mówi, że poskarży się mu i zaprosi go na wesele; przekonuje Poetę, by zaprosić tu wszystkie dziwy i moce, a on podchwytuje pomysł. Na koniec Rachel przyznaje, że bawi się tylko dla zabicia czasu.

Poeta namawia Pannę Młodą, by jako szczęśliwa w tym dniu zaprosiła na wesele duchy tych, których dręczy zło i którzy rwą się do wyzwolenia. Ona nie rozumie, o co mu chodzi, i woła męża. Pan Młody ze śmiechem zaprasza chochoła na gody, a Panna Młoda dodaje, by przyszedł, gdy zegar zacznie bić północ; Pan Młody każe mu sprowadzić, kogo zechce. Wszyscy się śmieją, nie wiedząc, czy chochoł usłyszy.

Akt II dzieje się w półmroku: świeczniki są zgaszone, na stole pali się mała kuchenna lampka. Gospodyni chce położyć spać córeczkę Isię, ale dziewczynka prosi, by mogła zobaczyć oczepiny. Klimina woła mężatki na oczepiny, a Gospodyni idzie z nią ze świeczką. Isia zostaje sama i bawi się lampą. Zegar wybija północ.

Wtedy zjawia się Chochoł. Mówi, że przyszedł, bo ktoś go wołał, i zapowiada, że na wesele przyjdzie w tan każdy, kogo ktoś nosi w duszy i widzi w snach, czy to grzech, czy śmiech, czy kapcan, czy pan. Każe Isi powiedzieć tatusiowi, że będzie miał gości, jak chciał. Wyjaśnia, że okrył go słomą jej ojciec, bojąc się, by jesienny wicher nie zmroził krzaku róży. Isia przegania go, wołając „śmieć” i „słomiany nygusie”.

Marysia, siostra Panny Młodej, odpoczywa z mężem Wojtkiem, któremu nagle robi się smutno i zdaje się, że koło nich łażą cienie. Gdy oboje idą do alkierza, Marysi ukazuje się Widmo, jej dawny narzeczony. Mówią na przemian, że mieli być poślubieni. Widmo opowiada, że jeździł po różnych miastach jako „rozhulaniec, pędziwiatr”, aż wpadł w ziemię, gdzie toczy go robak; przywiodły go głosy z chat i echo z Tatr. Przypomina dzień, gdy stali razem pod gruszą. Prosi o taniec raz dokoła i chce się przytulić, ale od Widma wieje grobowym chłodem i Marysia odpycha je, wołając, że nie jest jej. Wojtek, który wraca, widzi, że żona jest blada i drży; Marysia tłumaczy to wiatrem zza drzwi i tuli się do męża.

Dziennikarzowi ukazuje się Stańczyk, błazen królewski. Mówi, że dobrze zna ten „Domek mały, chata skąpa: Polska, swoi, własne łzy”, z jej zbrodniami, snami i brudami. Dziennikarz wita go jako wielkiego męża i skarży się, że dobrych błaznów ubyło, a narodowe świece się wypaliły. Przyznaje, że woli usypiać duszę swoją i brata, a wielkie dzieje uważa za bajki o Trzecim Maju; po pogrzebie ojczyzny epigoni weselą się na stypie.

Stańczyk wytyka mu, że spowiada się z cudzych grzechów i rozczula nad nimi, a jutro humor mu się poprawi. Dziennikarz wpada w coraz czarniejszą rozpacz i porównuje swoje pokolenie do mew lecących nad morzem bez lądu. Gdy Dziennikarz wspomina dzwon Zygmunta, Stańczyk opowiada, jak siedział u stóp króla, gdy ten dzwon wznoszono i pierwszy raz rozdzwonił się nad tłumem, i mówi, że w jego sercu jest tylko wstyd. Dziennikarz woła o nieszczęście, które może wydobyłoby z piersi prawdziwy krzyk. Stańczyk ostrzega go, że można biczować samego siebie i plwać na zbrodnie, ale nie wolno szargać świętości. Na koniec wręcza mu błazeńską laskę, „kaduceus polski”, i każe mącić nią wodę, mącić narodową kadź i stanąć na czele wesela.

Dziennikarz, roztrzęsiony, mówi Poecie, że minął go cień pełen goryczy i zostawił mu laseczkę. Skarży się, że gardzi drogą do kariery, ale nie umie zerwać obroży, wszystko wokół wydaje mu się farsą, a widok szabel i narodowych obrazków na ścianach drażni go, bo pyta, czy w ogóle mamy prawo do czegokolwiek. Poeta tłumaczy to działaniem muzyki na nerwy. Dziennikarz zarzuca mu, że poezja chce go uśpić, i wychodzi zaczerpnąć powietrza.

Poeta czuje, że otwiera się grób i coś upomina się o swoje. Ukazuje się Rycerz w zbroi, z żelazną ręką i zakrytą przyłbicą. Chwyta Poetę, nazywa go swoim i woła: „Zbieraj się, skrzydlaty ptaku, nędzarzu, na koń, na koń”. Mówi o sobie, że jest Mocą i Duchem, a gdzie przelatuje, drzewa płoną jak świece. Pyta, czy Poeta wie, czym mógł być. Przypomina Grunwald, Jagiełłę, Witolda i Zawiszę, stosy trupów i zbroje rozsiane w ziemi, i wzywa, by pójść na to pobojowisko, wziąć zbroje i czekać, aż na wielki głos wstaną ciała. Każe Poecie patrzeć mu w twarz i oddać duszę. Za przyłbicą Poeta widzi pustkę i proch, a gdy Rycerz woła „Patrz!!”, Poeta wykrzykuje „Śmierć” i „Noc”.

Wstrząśnięty Poeta mówi Panu Młodemu, że był niedołęgą, a jego dzieła były próżną mgłą. Pan Młody pyta ironicznie, czy napisze o tym sonet, czy oktawę. Poeta odpowiada, że Polska jest wielką rzeczą: trzeba odrzucić podłość, wypisać świętą sprawę na tarczy, przypiąć husarskie skrzydła i wtedy wstanie jakiś „polski święty”. Na pytanie, czy myśli o czymś więcej niż o poemacie, przyznaje, że dziś to się w nim pali, a jutro może się zawalić w gruz, i mówi, że w tej chacie płonie żywe piekło.

Panu Młodemu ukazuje się Hetman, Branecki, otoczony chórem diabłów, które domagają się od niego złota i przypominają, że brał moskiewskie pieniądze. Złoto go pali, a diabły szarpią mu pierś i trzewia. Gdy Pan Młody wymawia imię Jezusa, Hetman na chwilę odzyskuje oddech. Opowiada, że od stu lat gna przez puszcze, choć był panem ćwierci kraju, i każe grać sobie muzykę.

Pan Młody mówi mu, że on przynajmniej hetmanił, choć był łotrem, a dziś „my” jesteśmy w psiej niewoli, strzępem i gruzem, i nic nas nie ocali. Hetman pyta pogardliwie: „Czepiłeś się chamskiej dziewki?!”, i mówi, że Polska to hołota, której chodzi tylko o złoto; trzeba było zabiegać o łaski u bękartów carycy. Pan Młody przeklina go. Chór diabłów porywa Hetmana do tańca, a on woła „wiwat Car”. Przerażony Pan Młody mówi Dziadowi, że diabły z piekła włóczyły przed nim człowieka, i wybiega zaczerpnąć powietrza.

Dziadowi ukazuje się Upiór we krwi. Prosi o kubeł wody, by umyć ręce i twarz, wyprać suknie i hulać na weselu. Dziad przeklina go, a Upiór przedstawia się: to Szela, przywódca chłopskiej rzezi z 1846 roku, który był katem ojców panów obecnych na weselu, a dziś przychodzi jako swat. Chwali się orderami, ale ma plamę na czole, a na podłodze zostają krwawe ślady jego stóp. Nazywa Dziada bratem i wzywa go do tańca.

Drużbowie Kasper i Jasiek zalecają się do druhny Kasi. Jasiek idzie po wódkę, Kasper z Kasią zostają sami i umawiają się na schadzkę. Nos, pijany gość z miasta, chce pocałować Kasię, ale ona go odpędza; Kasper zauważa, że Nos wypił całą flaszkę.

Panna Młoda, zmęczona tańcem, chce jeszcze tańczyć, by jutro nie żałować. Pan Młody marzy o modrzewiowym dworze z brzózkami przed oknami. Ona odpowiada praktycznie, że brzoza szybko rośnie i w trzy lata zacieni ściany, ale razem nucą o wspólnym spacerze po ogrodzie.

Dziennikarz pyta Zosię, czy chłopi jej nie brzydną. Ona mówi, że patrzy na ludzi jak na ludzi i boli ją, gdy widzi rzeczy piękne i wzniosłe w poniewierce; ojczyzna jest jak chemia, a serce, gdy się czegoś uczepi, jest jak dynamit. Przyznaje, że nie zostałaby żoną chłopa, ale wierzy, że jej taniec w tej wiejskiej komorze coś znaczy.

Rachel wraca do Poety, bo wydaje jej się, że coś się tu zaczyna dziać; po drodze przeszła jej przez ścieżkę jakaś postać. Zrywa się wichura. Poeta zauważa, że w ogrodzie ktoś wyrwał krzew róży, ten owinięty w słomiany chochoł. Mówi, że „Myśmy lecieli na lep poezji”, i teraz cały dwór trzęsie się od poezji: wkrótce zobaczą husarię i króla. Rachel uważa, że chata zakochała się w polskości, i oboje idą patrzeć.

Parobek Kuba melduje Gospodarzowi, że na podwórzu zsiadł z ogromnego siwego konia jakiś wielki pan w czerwonym stroju, z siwą brodą i lirą u siodła; Kuba nigdy nie widział takiego Polaka. Gospodyni, zmęczona tańcami, idzie do alkierza, a Gospodarz przyjmuje gościa.

Przybysz zwraca się do Gospodarza „panie Włodzimierzu” i mówi, że przybył z kresów, by pomówić o Przymierzu; wybrał ten dom i to wesele, bo są tu wszyscy razem, a ludzie są prości sercem. Przypomina krwawe łuny, jęk dzwonów i rzeź, przy której stał, gdy ojcowie przeklinali synów, a synowie ojców. Gospodarz rozpoznaje w nim Wernyhorę, lirnika i wieszcza, o którym dotąd tylko śnił.

Wernyhora przynosi „Słowo” i „Rozkaz”. Gospodarz ma przed świtem rozesłać gońców we cztery strony, zgromadzić lud przed kościołem, kazać mu klęczeć w ciszy, bez szczęku broni, i nasłuchiwać, czy od krakowskiego gościńca nie słychać tętentu, bo Wernyhora przyjedzie z Archaniołem. Gospodarz przysięga, że będzie gotów, a kosy wstaną o świcie. Wernyhora mówi też, że kto pierwszy poleci do Warszawy z chorągwią i zwoła sejm, ten nas zbawi. Na koniec wręcza Gospodarzowi złoty róg: na jego głos „spotężni się Duch” i „podejmie Los”. Jutro, gdy zejdzie pierwsze słońce, Gospodarz ma nasłuchiwać na drogach.

Gospodarz w tajemnicy mówi żonie, że był tu Wernyhora, i każe przygotować pasy, torby, flintę, pistolety i obie szable, bo musi zaraz jechać konno; przysiągł na duszę. Gospodyni jest przerażona, myśli, że mąż jest chory albo pijany, i woła: „Widmo z Piekła!”.

Gospodarz woła drużbę Jaśka i każe mu osiodłać konia, objechać okolicę we cztery strony, pukać w okna i wołać „musi”, by przed świtem chłopi z kosami stanęli przed kaplicą. Jasiek przyjmuje to z radością: „Chłopy z kosą!”. Gospodarz wręcza mu złoty róg Wernyhory i każe trzymać go mocno na sznurze na szyi, nie schylać się po nic po drodze, wrócić przed trzecim pianiem koguta i zadąć w róg, a wtedy wzmoże się duch, jakiego nie było od stu lat. Ostrzega, że bez tego dźwięku cały ruch pójdzie wniwecz. Jasiek wybiega, ale zaraz wraca po swoją czapkę z pawim piórem.

Staszek opowiada, że koń starego pana był jak ogień i osmalił im twarze, a potem przesadził płot. Przynosi też zgubę znalezioną pod progiem: złotą podkowę. Gospodarz widzi w niej znak, że naprawdę był tu ognisty gość. Gospodyni chce ją schować do skrzyni, bo szczęście się szanuje i nie pokazuje światu.

Gospodarz, podniecony, mówi, że „Orły, kosy, szable, godła”, panowie i chłopi, cały ten świat był podłą, farbowaną maską i zaczarowanym obrazkiem. Gdy zbiegają się goście z miasta, wymyśla im, że nudzą się w mieście i przyjechali na wieś po nastrój, a z dawnych tęgich dusz zostały tylko lalki, szopka i podłe maski. Na koniec spluwa.

W ciemnej izbie Gospodarz chodzi tam i z powrotem i zamyka drzwi, które ktoś wciąż otwiera, aż zmęczony kładzie się na zestawionych krzesłach i drzemie. Od tej chwili wszyscy mówią półgłosem.

Poeta, Pan Młody i domownicy zajmują się pijanym Nosem. Nos mówi, że głównym czynnikiem jest miecz, a nie wino, że widzi uciekający las i że wszystko go nudzi. Wygłasza „evviva l’arte”: życie nic nie jest warte, o wielkościach darmo śnić, trzeba żyć. Opowiada, że chciał się zatopić w tłumie i zdusić indywidualność, ale czuje serce, i pije, bo wtedy je czuje; gdyby Chopin żył, też by pił. Plecie o tańcu z Morawianką i o korku, który wpadł do butelki. Zasypia na sofie ze słowami „après nous le déluge”, a Gospodarz zostaje w fotelu i też zasypia, mamrocąc o długiej drodze, którą jedzie wielki pan.

Czepiec kłóci się z Muzykantem, że za zapłacone pieniądze grajkowie mają grać, i grozi im pięścią. Czepcowa próbuje zabrać go do domu. Gospodyni i Czepcowa rozmawiają, że Gospodarz śpi, a państwo z miasta ziewa, ale nie wychodzi, bo wszystko im się udało; wesele to jedyna rozrywka w całej biedzie.

Rachel wyznaje Poecie, że jest mu prawie oddana i że jej smutno, bo ta noc przeminie i Poeta o niej zapomni. Poeta odpowiada, że smutek to piękno, a jej żal i jej „muzyka serca” trafią do literatury, w sonet, lirykę albo felieton.

Haneczka dziękuje Panu Młodemu za taniec i wyznaje, że chciała pocałować drużbę. Pan Młody zabrania jej tego: drużbowie są „za głupi na to”, a poetom uchodzi to, co pannom nie.

Maryna mówi Poecie, że on już „upoetyzował” cały dom i wesele, a nad gośćmi leci jakaś kaskada czułości. Poeta odpowiada, że przez nieprzespaną noc stali się aniołami; Maryna zastanawia się, co dalej z tym anielstwem, gdy rano zaprzęgną konie i trzaśnie bicz. Opowiada, że słyszała, jak chłopi rozsądnie mówili o Polsce: że trzeba bić, nie dać się i że dłużej tak być nie może, i przeczuwa przemianę w całej polskiej naturze. Poeta wyznaje, że i on jest odmieniony, ale nie wierzy sobie: jego duch jest spętany, a na skrzydłach ciąży mu ciężar cudzych łez. Jest ktoś, kto przywiązuje go do roli, i ktoś, kto go od niej odrywa, ktoś, kto rozwija mu skrzydła, i ktoś, kto je pęta.

Kuba opowiada Czepcowi, że do śpiącego Gospodarza przyjechał bogaty pan z Ukrainy, stary jak sto lat, na siwym koniu ze złotym czaprakiem; mówili o rzezi i o objeżdżaniu dworów, a potem Jasiek pojechał krzyczeć „bić Moskali”. Na dowód Kuba wspomina złotą podkowę, którą gospodyni schowała do skrzyni. Czepiec postanawia, że trzeba iść z Gospodarzem, i każe Kubie świecić. Dziad ostrzega, że chłopi rozpytują, sięgają po żelastwo, a Jasiek dzwonił konno w okna po całej wsi.

Czepiec wypytuje Gospodynię, co mówił jej mąż; ona nic nie rozumie, wie tylko, że gdzieś się zbierał i chciał kogoś bić. Czepiec zapowiada, że jeśli trzeba jechać, to on pierwszy.

Dziennikarz mówi Radczyni, że nie ma rzeczy serio i nawet cienia prawdy, a wszystko jest prowizoryczne; bywa w świecie z nudów, ale na tym weselu jest mu jakoś dobrze. Radczyni pyta Pannę Młodą, o czym będzie rozmawiać z wykształconym mężem w długie wieczory. Ta odpowiada, że po co miałby gadać, jeśli nie ma nic do powiedzenia.

Marysia mówi siostrze, że będzie jej żal domu, stajni, tatusia i ogrodu, gdy zostanie panią. Panna Młoda kwituje: „Mało szkoda, krótki żal”. Ojciec mówi Marysi, że po weselu nic go nie obchodzi, jak młodzi będą żyć, i nie chce jej pomóc ze spłatą gruntów. Marysia wspomina zmarłego narzeczonego, którego poznała na weselu Hanusi, i przyznaje, że zrobiło jej się markotno, choć wolała Wojtka; patrzy na tańce przez łzy.

Panna Młoda opowiada Poecie sen: wieziono ją złotą karetą przez lasy i miasta, a gdy spytała diabłów, dokąd jadą, odpowiedzieli, że do Polski. Pyta, gdzie ta Polska jest. Poeta odpowiada, że po całym świecie jej nie znajdzie, ale jest mała klatka pod gorsetem, gdzie coś puka: serce. „A to Polska właśnie”.

Pan Młody przyznaje Poecie, że tej nocy ogarnął go strach przed prozą, jaka kryje się w świecie fantazji, i przed tym, że widziadła rozwieje wiatr. Poeta czuje, że jego dusza pnie się w górę i dojdzie na szczyt. Pan Młody woli spokojny sad z jabłoniami, żonę przy sobie i kąt cichy jak na obrazach Stanisławskiego.

Czepiec wchodzi w kożuchu, z wielką nastawioną kosą. Pan Młody i Poeta podziwiają ją jak przedmiot do obrazu, a Czepiec odpowiada, że obrazy już się skończyły, a panowie znają tylko płótna. Budzi Gospodarza: we wsi ludzie się zbierają i może już idą, chłopi stoją gotowi przy studni i przyjdą na dziedziniec o świcie, a w Krakowie wszystko gotowe. Gospodarz nie rozumie, o jaki rozkaz chodzi.

Czepiec wzywa panów, by brali, co kto ma, i wyszli na podwórze, bo chłopi rwą się sami, i grozi: jeśli nie pójdą z chłopami, chłopi pójdą na nich z kosami. Poeta odpowiada, że chłopi nic o panach nie wiedzą, a Pan Młody, że Czepiec jest „krwi łakomy”, ale na krew nie czas. Czepiec przypomina Gospodarzowi, że to panowie rozpalili w chłopach ten zapał, gdy szeptali o zaklętej w nich mocy. Panu Młodemu zarzuca, że kręci tylko próżne żarna wierszy i książek, a gdy trzeba się z czymś zmierzyć, chowa się w sobie. Gdy zaczyna świtać, Pan Młody zachwyca się rosą na liściach jak diamentami, a Czepiec wypomina mu, że widzi tylko świecidełka, a nie to, że w chłopach dnieje dusza, że czekają na nich w mieście i że jest ich tu ze dwustu, z kosami, cepami i żelaziwem.

Czepiec mówi, że był tu ktoś z Ukrainy z hasłem i kazał rozesłać wici; ludzie słyszeli po północy brzęk liry. Poeta i Pan Młody też coś słyszeli z sadu, ale brali to za mrzonkę. Gospodarzowi zaczyna coś świtać. Poeta i Pan Młody wychodzą zobaczyć, co widać na krakowskiej drodze. Czepiec stawia przy drzwiach dwóch parobków z kosami, w tym Kaspra w stroju drużby.

Gospodarz próbuje sobie przypomnieć, kto u niego był, ale myśl nie chce się wydobyć. Kasper nie wpuszcza Panny Młodej, bo „Tu sie ważne grajom sprawy”, ale ona go odpycha i mówi, że wszyscy są niewyspani i mają dym w głowach. Kolejni wbiegają z wieściami o znakach: stado białych gołębi wyfrunęło Panu Młodemu przed nos, Poeta widział huragan czarnych wron i coś jak tron ze skrzydłami na chmurach, Gospodyni mówi, że całe pole pod Krakowem roi się od kosynierów i stoi jakby w ogniu, Pan Młody widzi, że zorza zrobiła się krwawa nad Krakowem i wieżą Zygmuntowską, a Panna Młoda, że na ganku usiadł ogromny kruk i odleciał, łamiąc gałązki brzóz.

Do izby wchodzi wielu chłopów z kosami, ubranych jak do drogi. Poeta opowiada o duchu w czarnej zbroi, a Haneczka widzi na niebie konne gonitwy rycerzy. Gospodarz wreszcie przypomina sobie: był u niego stary człowiek z siwą brodą, w czerwonym kożuchu, z lirą u siodła; Staszek i Kuba potwierdzają, że trzymali jego białego konia. Gospodarz ogłasza: był u niego Wernyhora, dawał rozkazy, objeżdżał dwory i miał wrócić tego rana. Kazał brać broń, ale nie lecieć, tylko stać w miejscu i nasłuchiwać tętentu od Krakowa, aż zapieje kur; wtedy stary lirnik przeżegna lirą pola, trzeba się pokłonić i siąść na koń.

Wszyscy zamierają w nasłuchiwaniu, z kosami, szablami i flintami w rękach. Gospodarz każe pokłonić się czołem, bo Wernyhora ma przyjechać z Archaniołem, a na Wawelu czeka Królowa z Częstochowy. Wypowiada marzenie, by to była prawda: że tej nocy, gdy tu tańczono, Kraków płonie ogniami, a Matka Boża na wawelskim tronie pisze manifest, który obudzi tysiące. Rzeczywiście słychać tętent, który się zbliża i nagle ustaje.

Do izby wpada Jasiek: koń padł mu na podwórzu. Dziwi się, że wszyscy stoją jak zaklęci, i przypomina sobie, że miał zadąć w róg. Okazuje się, że go zgubił: został mu tylko sznur. Za nim wchodzi Chochoł i przypomina mu, jak spadła mu czapka z piór; Jasiek mówi, że róg mógł mu się odwinąć, gdy schylał się po czapkę. Wybiega szukać rogu na rozstajach, a gdy wraca, już świta.

W niebieskim świetle świtu wszyscy stoją jak we śnie, z rękami przy ustach, jakby wrośli w ziemię. Jasiek nie wie, co robić, bo trzeba nakarmić bydło, a on jest sam. Chochoł, wdrapawszy się na skrzynię, tłumaczy, że ogarnął ich lęk, bo usłyszeli głos Ducha. Na pytanie Jaśka, „jak ich zwolnić od tych mąk?”, radzi zabrać im kosy, odpasać szable, rzucić broń w kąt i do piwnicy, ustawić ich w pary i zmówić pacierz na wspak. Jasiek to robi, a Chochoł bierze patyki jak skrzypce i zaczyna grać.

Rozlega się cicha, senna weselna muzyka i wszyscy zaczynają tańczyć w zwartym, powolnym kole wokół stołu. Gdy pieje kogut, Jasiek przytomnieje i krzyczy, by chwytać broń i konie, bo czeka wawelski dwór, ale nikt go nie słyszy. Chochoł przygrywa i powtarza: „Miałeś, chamie, złoty róg”, „Ostał ci sie ino sznur”. Jasiek, zrozpaczony, słania się między tańczącymi.