Lament świętokrzyski

Lament zaczyna się jak publiczne wystąpienie: „Posłuchajcie, bracia miła”. Maryja zwraca się do zebranych, do wspólnoty wiernych, którym chce „skorżyć”, czyli poskarżyć się, na „krwawą głowę”. Słowo „głowa” znaczy tu zabójstwo, krwawą zbrodnię – chodzi o śmierć jej Syna. W wersach 3–4 zapowiada, że usłyszą jej „zamętek”, czyli udrękę i smutek, który spotkał ją w Wielki Piątek. Mówiąca się nie przedstawia; kim jest, wyjaśnia się dopiero w następnych strofach, z jej słów o Synu i o aniele Gabrielu. Pierwsza strofa ustawia sytuację jak na scenie: ktoś wychodzi przed ludzi i prosi o uwagę. Pasuje to do przypuszczenia badaczy, że tekst był częścią wielkopiątkowego przedstawienia o męce Chrystusa.

Druga strofa poszerza krąg słuchaczy: „Pożałuj mię, stary, młody” – Maryja prosi o litość każdego, bez względu na wiek. Wielki Piątek przyniósł jej „krwawe gody”. Gody to uroczystość, święto, także wesele; zestawienie święta z krwią brzmi gorzko, bo dzień, w którym wierni wspominają zbawczą mękę, dla matki jest dniem żałoby. Wersy 7–8 mówią najprostszymi słowami o tym, co się stało: „Jednegociem Syna miała / I tegociem ożalała”. Miała jednego syna i tego opłakała. Powtórzona cząstka „-ciem” wzmacnia oba zdania (to dawna partykuła „ci” z końcówką osobową „-em”: „miałam przecież”, „opłakałam przecież”), a rym „miała – ożalała” zamyka całą historię matki w dwóch wersach: macierzyństwo i stratę.

W tej strofie Maryja opisuje to, co widzi. Mówi, że „zamęt ciężki”, wielkie strapienie, spadł na nią, „ubogiej żenie” – nieszczęsnej kobiecie. Syna nazywa „me miłe narodzenie”, czyli dziecko, które urodziła: nie mówi o Bogu, mówi o własnym dziecku. Dwa razy powtarza „Widzęć” (widzę): widzi Syna całego we krwi i widzi oprawcę, „niewiernego Żydowina”, który bije i męczy „mego miłego Syna”. W Ewangeliach na śmierć skazuje Jezusa rzymski namiestnik Piłat, a krzyżują Go żołnierze. Takie określenie oprawcy powtarza obraz częsty w średniowiecznej religijności, która obarczała Żydów winą za mękę Chrystusa; dziś czytamy je jako świadectwo uprzedzeń tamtej epoki. Krew wraca w tej strofie dwa razy („rozkrwawione”, „krwawa godzina”), a w trzech pierwszych strofach słowa związane z krwią pojawiają się aż cztery razy. Chwila męki to dla matki: „Ciężka moja chwila, krwawa godzina”.

Teraz Maryja mówi do samego Jezusa. Zdrobnienie „Synku” i słowa „miły”, „wybrany” (drogi) brzmią czule, jak mowa matki do małego dziecka. Prosi o rzecz niemożliwą: „Rozdziel z matką swoją rany” – niech Syn podzieli się z nią cierpieniem, niech ona też poczuje Jego ból. Przypomina, że nosiła Go w sercu i wiernie Mu służyła: całe jej życie było troską o Niego. Prosi, by do niej przemówił, bo słowo Syna by ją pocieszyło. Ostatni wers strofy tłumaczy pośpiech tej prośby – Syn już od niej odchodzi, umiera. Nazywa Go swoją nadzieją („moja nadzieja miła”), więc razem z Synem odchodzi nadzieja matki.

Strofa zbudowana jest z warunków. Gdyby Syn nie był tak wysoko – „bych cię nisko miała” – matka trochę by Mu pomogła. Potem trzy razy powtarza się ten sam układ: najpierw to, co widzi, potem to, co by zrobiła. Główka wisi krzywo – podparłaby ją; krew płynie – otarłaby ją; Syn woła o picie – dałaby Mu pić. To czynności zwyczajnej matki przy chorym dziecku, a nie gesty świętej. Ostatni wers przekreśla wszystkie te zamiary: „Ale nie lza dosiąc twego świętego ciała” – nie można dosięgnąć. Bezradność matki, która jest tuż obok, a nie może pomóc, stanowi sedno lamentu. Wołanie o picie przypomina słowo Jezusa z Ewangelii według św. Jana: „Pragnę”.

Maryja zwraca się do anioła Gabriela, który zwiastował jej narodziny Syna. Pyta, gdzie jest radość, „wesele”, którą obiecywał jej tak wiele. Przytacza jego słowa: „Panno, pełna jeś miłości!” – to echo pozdrowienia anielskiego, znanego z modlitwy Zdrowaś Maryjo. Odpowiada mu antytezą zbudowaną z tych samych słów: ona jest teraz „pełna smutku i żałości”. Zwiastowanie radości i męka Syna stają naprzeciw siebie, a w głosie matki słychać żal, prawie bunt wobec obietnicy, która się nie spełniła. Strofę zamyka hiperbola: „Sprochniało we mnie ciało i moje wszytki kości” – z bólu wszystko się w niej rozpadło, jakby obróciło się w proch. Cierpienie duszy staje się cierpieniem ciała.

Ostatnią prośbę Maryja kieruje do kobiet, które mają dzieci: „wy miłe i żądne maciory”. Słowo „maciory” znaczy tu po prostu matki – w dawnej polszczyźnie nie miało dzisiejszego, obraźliwego sensu. Prosi je, żeby modliły się do Boga, aby nigdy nie musiały oglądać swoich dzieci w takim stanie, w jakim ona, „nieboga” (nieszczęsna), widzi dziś Syna – „nad miłym Synem krasnym”, czyli pięknym. Najważniejsze jest ostatnie zdanie strofy: Syn cierpi męki, choć nie jest niczemu winien. Cierpienie niewinnego czyni lament jeszcze bardziej przejmującym. Strofa łączy ból jednej matki z doświadczeniem wszystkich matek; Maryja nie prosi już o współczucie dla siebie, tylko ostrzega inne kobiety i każe im się modlić.

Lament kończy się dwuwersem skierowanym znów do Jezusa: „Nie mam ani będę mieć jinego, / Jedno ciebie, Synu, na krzyżu rozbitego”. Maryja nie ma innego dziecka i nie będzie go miała; ma tylko Syna rozpiętego i przybitego do krzyża. Ostatnie słowo, „rozbitego”, zostawia nas przed obrazem krzyża. Nie ma tu ani pocieszenia, ani zapowiedzi zmartwychwstania – utwór kończy się w chwili największego bólu. Para wersów połączona rymem brzmi jak wyznanie wierności: matka zostaje przy Synu do końca.