Matura 2027 · epoka literacka
Średniowiecze to w Polsce epoka od X wieku, od przyjęcia chrztu w 966 roku, do końca XV wieku. W centrum świata stał wtedy Bóg, a literatura uczyła, jak żyć i jak umierać. Na maturze to epoka Bogurodzicy, Lamentu świętokrzyskiego, Rozmowy Mistrza Polikarpa ze Śmiercią i Pieśni o Rolandzie, o które CKE pyta w teście historycznoliterackim i na egzaminie ustnym.
W historii literatury polskiej średniowiecze trwa od X do końca XV wieku. Jego początek wyznacza chrzest Mieszka I w 966 roku, który otworzył Polskę na kulturę łacińskiego Zachodu, a koniec przełom XV i XVI wieku; już w XV wieku działali pisarze zapowiadający renesans, jak Grzegorz z Sanoka i Filip Kallimach. To najdłuższy okres w dziejach polskiej literatury i zarazem najuboższy w teksty: wiele utworów zaginęło, a większość zachowanych jest anonimowa i nie ma dokładnej daty.
W Europie średniowiecze zaczęło się wcześniej, wraz z upadkiem cesarstwa zachodniorzymskiego w 476 roku. Za jego koniec uważa się upadek Konstantynopola w 1453 roku, odkrycie Ameryki w 1492 roku albo początek reformacji w 1517 roku. Podręczniki dzielą też epokę na wczesne, pełne i późne średniowiecze.
Na maturze liczą się daty polskie: według zasad oceniania wypracowania na poziomie rozszerzonym utwór literatury powszechnej przypisujesz do epoki według ram przyjętych w historii literatury polskiej. Do średniowiecza należą więc Pieśń o Rolandzie z końca XI wieku i Boska Komedia Dantego, ale także pisane w XIV wieku utwory Petrarki i Boccaccia, które historia literatury włoskiej zalicza już do renesansu.
Nazwę nadali epoce jej krytycy, humaniści włoscy. Petrarka w XIV wieku rozwinął pojęcie wieków ciemnych, czyli czasu, który nastąpił po świetności antyku, a historyk Leonardo Bruni w 1442 roku podzielił dzieje na trzy epoki: starożytność, czas środkowy i własne czasy.
Łacińskie określenie media tempestas, czyli czas średni, pojawiło się w 1469 roku, a medium aevum w 1604 roku; od tego drugiego pochodzi nazwa nauki o tej epoce, mediewistyka. Polskie słowo średniowiecze znaczy dokładnie to samo: wieki środkowe, między starożytnością a nowożytnością.
Po upadku cesarstwa zachodniorzymskiego Europa podzieliła się na wiele królestw, a jedność dawały jej chrześcijaństwo i Kościół. W klasztorach i szkołach katedralnych czytano po łacinie także pisarzy antycznych, a społeczeństwo oparło się na systemie lennym: wasal służył seniorowi w zamian za ziemię, a chłopi pracowali na rzecz panów. Od XI do XIII wieku rycerstwo wyruszało na krucjaty, by odzyskać Ziemię Świętą.
Polska weszła do tego świata w 966 roku, gdy Mieszko I przyjął chrzest. Przy katedrach i klasztorach powstały szkoły, w których uczono gramatyki, retoryki i dialektyki po łacinie, a pierwsze utwory związane z Polską pisali cudzoziemcy, jak Gall Anonim, autor kroniki dziejów Polski z początku XII wieku. Do końca XIV wieku wszyscy znani z imienia autorzy pisali po łacinie; utwory w języku polskim, jak Bogurodzica czy Kazania świętokrzyskie z XIII lub XIV wieku, są anonimowe.
Za Kazimierza Wielkiego w 1364 roku powstała Akademia Krakowska, odnowiona w 1400 roku. XV wiek przyniósł rozkwit literatury polskiej: pieśni religijne, legendy o świętych, pierwsze utwory świeckie i satyryczne, a na początku lat 70. XV wieku w Krakowie zaczęła działać jedna z pierwszych drukarni w Polsce. W drugiej połowie stulecia Jan Długosz spisał po łacinie wielką kronikę dziejów Polski, a na dworach pojawili się humaniści zapowiadający nową epokę.
Średniowiecze to epoka teocentryzmu: w centrum świata stoi Bóg, a życie ziemskie jest tylko drogą do życia wiecznego. Świat ma ustalony porządek, w którym każdy stan, duchowieństwo, rycerstwo i chłopi, pełni swoją rolę, a wszystko, co widzialne, ma także sens duchowy i odsyła do Boga. Dlatego literatura tej epoki chętnie posługuje się alegorią i symbolem.
Filozofię średniowiecza ukształtowało dwóch wielkich myślicieli. Św. Augustyn, żyjący jeszcze w starożytności, przeciwstawił państwo Boże państwu ziemskiemu i podkreślał, że człowiek potrzebuje łaski. Św. Tomasz z Akwinu w XIII wieku sięgnął po filozofię Arystotelesa i chciał pogodzić ją z chrześcijaństwem; uczył, że i rozum, i wiara mają źródło w Bogu.
Literatura podsuwała wzorce osobowe, za którymi należało iść: świętego ascety, który wyrzeka się dóbr świata, jak Aleksy, rycerza wiernego Bogu i władcy, jak Roland, i sprawiedliwego władcy, jak Bolesław Chrobry u Galla Anonima. Stałym tematem była śmierć: przypominała o marności życia, wzywała do pokuty i zrównywała wszystkich, od króla po żebraka. Tak narodziły się motywy memento mori i tańca śmierci.
W Lamencie świętokrzyskim Maryja nie jest dostojną Królową Niebios, tylko matką, która patrzy na mękę jedynego Syna i prosi, by mógł podzielić się z nią ranami. To motyw Stabat Mater, do którego wracają poeci aż po XX wiek; o cierpiącą matkę pyta też matura ustna.
Gdzie go znajdziesz:Lament świętokrzyski
Śmierć zabiera wszystkich bez wyjątku: w Rozmowie Mistrza Polikarpa ze Śmiercią wylicza wszystkie stany, od króla i cesarza po rzemieślników i karczmarzy, duchownych i świeckich, a jej kosa każdemu się zgodzi. Ten motyw, po łacinie danse macabre, przypomina o równości ludzi wobec śmierci i o marności dóbr.
Gdzie go znajdziesz:Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią
Roland jest wierny Bogu, władcy i towarzyszom, mężny i dumny: w wąwozie Ronsewal trzy razy odmawia zadęcia w róg i wezwania pomocy, by nie okryć się hańbą. Umierając, wyciąga ku Bogu rękawicę jak wasal ku seniorowi. O średniowieczny wzorzec rycerza pyta jedno z pytań jawnych matury ustnej.
Gdzie go znajdziesz:Pieśń o Rolandzie
Aleksy, syn bogatego Rzymianina, w noc poślubną opuszcza żonę, żyje jako żebrak i przez szesnaście lat leży nierozpoznany pod schodami domu ojca. Asceza, czyli wyrzeczenie się świata dla Boga, prowadzi go do świętości, którą potwierdzają cuda.
Gdzie go znajdziesz:Legenda o św. AleksymKwiatki świętego Franciszka z Asyżu
Gall Anonim opowiada o Piaście, o chrzcie Mieszka i o potędze Bolesława Chrobrego, a całe dzieło miało uświetnić Bolesława III i usprawiedliwić go po sporze z bratem Zbigniewem. Kronika łączy historię z legendą, idealizuje władców i wyolbrzymia zwycięstwa.
Gdzie go znajdziesz:Kronika polska
Dante, zagubiony w ciemnym lesie, przechodzi pod opieką Wergiliusza przez Piekło i Czyściec, a potem z Beatrycze wznosi się do Raju. Wędrówka przez zaświaty jest obrazem drogi duszy od grzechu do zbawienia.
Gdzie go znajdziesz:Boska Komedia
Sztuka średniowiecza służyła przede wszystkim wierze. Na ziemiach polskich najpierw, od przyjęcia chrześcijaństwa, panował styl romański, z łukami półkolistymi, a od końca XIII wieku gotyk, z łukami ostrymi. Z epoki romańskiej pochodzą brązowe Drzwi Gnieźnieńskie z XII wieku, ozdobione osiemnastoma scenami z życia św. Wojciecha. U schyłku gotyku rzeźbiarz z Norymbergi Wit Stwosz wykonał w latach 1477–1489 ołtarz główny krakowskiego kościoła Mariackiego.
„Bogurodzica dziewica, Bogiem sławiena Maryja,”
Autor nieznany, Bogurodzica
Pierwszy wers Bogurodzicy: wierni zwracają się do Maryi, Matki Bożej sławionej przez Boga. Dalej proszą ją o wstawiennictwo u Syna, a Chrystusa o dobre życie na ziemi i raj po śmierci.
Tekst na Wolnych Lekturach„Synku miły i wybrany, / Rozdziel z matką swoją rany;”
Autor nieznany, Lament świętokrzyski
Matka Boża prosi umierającego Syna, by pozwolił jej podzielić swoje rany. To głos zwykłej matki, która cierpi razem z dzieckiem, a nie dostojnej Królowej Niebios.
Tekst na Wolnych Lekturach„Chuda, blada, żółte lice / Łszczy się jako miednica;”
Autor nieznany, Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią
Portret Śmierci, która zjawia się przed mistrzem Polikarpem jako naga postać kobieca: wychudła, blada, z żółtą, lśniącą twarzą. Kilka wersów dalej poeta dodaje, że trzyma w ręku groźną kosę.
Tekst na Wolnych Lekturach„Lubo stary, lubo młody, / Każdemu ma kosa zgodzi; / Bądź ubodzy i bogaci, / Szwytki ma kosa potraci;”
Autor nieznany, Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią
Śmierć mówi, że jej kosa dosięgnie każdego, starego i młodego, ubogiego i bogatego. To istota motywu tańca śmierci, o który pyta matura ustna.
Tekst na Wolnych Lekturach„Kraina to, w której zdrowe powietrze, żyzna rola, las miodopłynny, rybna woda, bitni wojacy, pracowici sielanie,”
Gall Anonim, Kronika polska, tłum. Zygmunt Komarnicki
Na początku kroniki Gall Anonim opisuje ziemię Słowian, do których należą Polacy: zdrowe powietrze, żyzną rolę, obfitość ryb i miodu, bitnych wojów i pracowitych rolników. Pisał po łacinie, a czytasz go w przekładzie.
Tekst na Wolnych Lekturach„Wyciągnął do Boga prawą rękawicę. Aniołowie z nieba zstępują ku niemu.”
Autor nieznany, Pieśń o Rolandzie, tłum. Tadeusz Boy-Żeleński
Umierający Roland wyciąga do Boga prawą rękawicę, jak wasal do swojego seniora, a ku niemu zstępują z nieba aniołowie. Ten fragment CKE dała w teście w 2024 roku.
Tekst na Wolnych Lekturach„Z prostego toru w naszych dni połowie / Wszedłem w las ciemny;”
Dante Alighieri, Boska Komedia. Piekło, tłum. Julian Korsak
Początek Boskiej Komedii: w połowie życia poeta zszedł z prostej drogi i znalazł się w ciemnym lesie. Las jest alegorią grzechu i zagubienia, od których zaczyna się wędrówka.
Tekst na Wolnych LekturachZadanie 1. (0–1)
Zadanie 2. (0–1)
Zadanie 3. (0–1)
Zadanie 4. (0–1)
Zadanie 5. (0–1)
Zadanie 6. (0–1)
Zadanie 7. (0–1)
Zadanie 8. (0–1)
Odpowiedzi sprawdzone: 0/8
Zacznij od pierwszych zadań z darmowego arkusza (matura z języka polskiego, poziom podstawowy): bez zegara, każde sprawdzisz od razu, z wyjaśnieniem. Potem możesz rozwiązać cały arkusz.
5. Poprawność przypisania przez zdającego utworu literackiego do epoki literackiej / okresu literackiego egzaminator oceni zgodnie z periodyzacją literatury określoną w podstawie programowej, tj.: starożytność, średniowiecze, renesans, barok, oświecenie, romantyzm, pozytywizm, Młoda Polska, dwudziestolecie międzywojenne, literatura wojny i okupacji, literatura lat 1945–1989 krajowa i emigracyjna, literatura po 1989 r.
6. Każdy utwór literacki należący do literatury powszechnej przypisuje się do epoki literackiej / okresu literackiego zgodnie z ramami czasowymi przyjętymi w historii literatury polskiej.
Na maturze epokę Bogurodzicy, Lamentu świętokrzyskiego, Rozmowy Mistrza Polikarpa ze Śmiercią, Pieśni o Rolandzie i Boskiej Komedii nazywasz tak, jak podstawa programowa, a za nią zasady oceniania wypracowania na poziomie rozszerzonym: średniowiecze. W 2025 roku CKE w teście historycznoliterackim kazała wprost podać nazwę epoki, w której powstała Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią, i pokazać, że zalecana w niej postawa zgadza się ze światopoglądem tej epoki.
W wypracowaniu średniowiecze daje mocny kontekst historycznoliteracki do tematów o śmierci, wierze, cierpieniu, wzorcach osobowych i poświęceniu. Pamiętaj, że średniowieczne lektury z listy CKE czytasz we fragmentach, więc błąd kardynalny ci przy nich nie grozi, ale za każdy błąd rzeczowy egzaminator odejmuje punkt w kryterium kompetencji literackich i kulturowych. Na maturze ustnej trzy pytania jawne na lata 2026–2028 dotyczą Lamentu świętokrzyskiego, Rozmowy Mistrza Polikarpa ze Śmiercią i Pieśni o Rolandzie.
Matura 2024, poziom podstawowy, część 1, zadanie 9
Fragment o śmierci Rolanda, który bije się w piersi i wyciąga do Boga rękawicę, i dwa stwierdzenia do oceny: że Roland zachowuje się jak asceta (fałsz, to wzór rycerza) i że w opisie jego śmierci widać symbolikę religijną (prawda).
Matura 2025, poziom podstawowy, część 1, zadanie 7.1
Różnica między postawą życiową zalecaną we fragmencie Rozmowy Mistrza Polikarpa ze Śmiercią a zalecaną we fragmencie wiersza Wiosna Jana Andrzeja Morsztyna: wzgarda dla dóbr doczesnych wobec korzystania z życia.
Matura 2025, poziom podstawowy, część 1, zadanie 7.2
Podanie nazwy epoki, w której powstała Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią, czyli średniowiecza, i wykazanie, że zalecana w przytoczonym fragmencie postawa zgadza się ze światopoglądem tej epoki.
Matura 2026, poziom podstawowy, część 1, zadanie 8
Fragment historyka André Vaucheza o tym, że człowiek średniowieczny widział swój stosunek do Boga jak relację wasala z królem, i fragment o śmierci Rolanda, który ofiarowuje Bogu prawą rękawicę. CKE przyjmuje odpowiedź, że Roland składa Bogu hołd jak wasal.
Pytania jawne CKE na lata 2026–2028 o lektury, które należą do tej epoki — słowo w słowo, z numerami CKE. Plan odpowiedzi znajdziesz na stronie lektury.
Pytanie 10. Lament świętokrzyski
Motyw cierpiącej matki. Omów zagadnienie na podstawie znanych Ci fragmentów Lamentu świętokrzyskiego. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
Plan odpowiedzi na stronie lekturyPytanie 11. Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią
Motyw tańca śmierci. Omów zagadnienie na podstawie znanych Ci fragmentów Rozmowy Mistrza Polikarpa ze Śmiercią. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
Plan odpowiedzi na stronie lekturyPytanie 12. Pieśń o Rolandzie
Średniowieczny wzorzec rycerza. Omów zagadnienie na podstawie znanych Ci fragmentów Pieśni o Rolandzie. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
Plan odpowiedzi na stronie lekturyOdp.:W Polsce średniowiecze trwa od X wieku, od chrztu Mieszka I w 966 roku, do końca XV wieku. W Europie zaczęło się wcześniej, w 476 roku, wraz z upadkiem cesarstwa zachodniorzymskiego, a za jego koniec uważa się upadek Konstantynopola w 1453 roku, odkrycie Ameryki w 1492 roku albo początek reformacji w 1517 roku. Na maturze liczą się daty polskie, także przy utworach literatury obcej.
Odp.:Najważniejsze cechy średniowiecza to teocentryzm, uniwersalizm, dydaktyzm, parenetyczność, czyli podsuwanie wzorców osobowych, alegoryczność i symbolika, anonimowość autorów i dwujęzyczność, łacińska i narodowa. Do tego dochodzą asceza, pogarda dla dóbr doczesnych, motywy memento mori i tańca śmierci oraz przekonanie o hierarchicznym porządku świata. Najłatwiej pokazać je na Rozmowie Mistrza Polikarpa ze Śmiercią i Legendzie o św. Aleksym.
Odp.:Na maturze z zakresu podstawowego to wybrane utwory polskiego średniowiecza, w tym fragmenty Lamentu świętokrzyskiego i Rozmowy Mistrza Polikarpa ze Śmiercią, fragmenty Pieśni o Rolandzie, a z utworów poetyckich Bogurodzica. Zakres rozszerzony dodaje fragmenty Boskiej Komedii Dantego. W latach 2025–2028 w wypracowaniu możesz sięgnąć też po utwory z listy z 2018 roku: Legendę o św. Aleksym, Kronikę polską Galla Anonima, Kwiatki świętego Franciszka z Asyżu i fragmenty Summy teologicznej.
Odp.:Danse macabre, czyli taniec śmierci, to motyw, w którym Śmierć zabiera do tańca ludzi wszystkich stanów: papieża, króla, rycerza, mieszczanina i chłopa. Pokazuje, że wobec śmierci wszyscy są równi, a dobra ziemskie nic nie znaczą. W literaturze polskiej przykładem jest Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią, w której Śmierć wylicza, kogo zabierze; o ten motyw pyta też pytanie jawne matury ustnej.
Odp.:Asceza to sposób życia: wyrzeczenie się bogactwa, wygód i przyjemności w imię Boga, jak u św. Aleksego, który żyje jako żebrak. Memento mori, czyli pamiętaj o śmierci, to przypomnienie, że życie jest krótkie, a śmierć może przyjść w każdej chwili. Oba łączą się w średniowiecznym przekonaniu, że dobra doczesne są marne, a liczy się zbawienie duszy.
Odp.:Przed średniowieczem była starożytność, z mitologią, kulturą Grecji i Rzymu oraz Biblią; średniowiecze przejęło z niej łacinę i filozofię, ale czytało je po chrześcijańsku. Po średniowieczu przyszedł renesans, epoka, która postawiła w centrum człowieka i wróciła do antyku. W Polsce renesans zaczyna się około 1500 roku. Pełną listę epok po kolei znajdziesz na stronie epok literackich.
Tę stronę napisaliśmy my, nie CKE. Stan na 22 października 2026.
22 października 2026Sprawdź się w arkuszu w układzie matury: test historycznoliteracki i wypracowanie z odwołaniem do lektury obowiązkowej, ocenione według kryteriów CKE.