Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią

Po krótkiej modlitwie do Boga autor zwraca się do wszystkich: „Wszytcy ludzie, posłuchajcie, / Okrutność śmirci poznajcie!”. Kto dziś lekceważy śmierć – ma ją „nizacz”, za nic – pozna ją przy skonaniu. Zaraz pada najważniejsza myśl utworu: „Bądź to stary albo młody, / Żadny nie ujdzie śmiertelnej szkody”. Śmierć dotyczy każdego, a autor opisuje ją obrazem szkoły: każdy musi być „w jej szkole”, a ona dziwnie ukazuje się „swym żakom”, czyli uczniom, i pozbawia ich życia. Na koniec wstępu zapowiada „przykład” – po łacinie exemplum, pouczającą opowieść, która ma potwierdzić tę prawdę. To typowy początek średniowiecznego utworu dydaktycznego: najpierw nauka, potem historia, która ją ilustruje.

Bohaterem przykładu jest Polikarpus: „Mędrzec wieliki, mistrz wybrany”. Prosi Boga szczerze, by mógł ujrzeć śmierć „w jej postawie”, czyli w jej prawdziwej postaci. Modli się długo, aż zostaje w kościele sam, i wtedy widzi nagą postać kobiecą, bardzo szkaradną, przepasaną tylko płócienną chustą. Ten krótki wstęp jest ważny: mistrz nie jest grzesznikiem ukaranym przez Boga, tylko uczonym, który chce poznać to, czego nie można poznać z ksiąg. Spotkanie ze śmiercią ma być lekcją – i to lekcją, której nauczy go nie wiedza, ale strach.

Opis Śmierci to najbardziej znany fragment utworu. Śmierć jest chuda i blada, ma żółtą twarz, która błyszczy jak miedziane naczynie („Łszczy się jako miednica”). Odpadł jej koniec nosa, z oczu płynie „krwawa rosa”, głowę ma przewiązaną chustą, jest krzywousta jak ludożerca, nie ma warg, zgrzyta zębami, przewraca oczami, trzyma w ręku groźną kosę. Ma gołą głowę, przykrą mowę, wystające żebra i kości i tnie bez litości. To obraz rozkładającego się ciała zmarłego, zbudowany z wyliczenia odrażających szczegółów i porównań. Jest w nim groza, ale też groteska, prawie komizm. Mistrz, widząc „Żołte oczy, żywot blady”, czyli żółte oczy i blady brzuch, tak się przeraża, że pada na ziemię i jęczy.

W tym fragmencie Śmierć sama mówi, co ją cieszy: jej największym weselem jest zabijać wielu żywych. „Gdy się jimę z kosą plęsać, / Chcę jich tysiąc pokęsać” – gdy zaczyna tańczyć z kosą, chce dosięgnąć tysięcy. To słowny obraz tańca śmierci, danse macabre: śmierć tańczy, a ludzie padają pod jej kosą. Dalej zaczyna się wyliczenie zbudowane z par przeciwieństw: mądrzy i głupcy („wiły”), chorzy i zdrowi, starzy i młodzi, ubodzy i bogaci. Każda para obejmuje całą ludzkość, a „Morzę”, powtórzone dwa razy, i „Zbawię” (pozbawię życia) brzmią jak wyrok. Wniosek jest prosty: wobec śmierci nie ma różnic między ludźmi.

Teraz Śmierć wymienia stany i zawody. Zaczyna od najwyższych: wojewodów i dworskich urzędników, książąt i hrabiów. Z króla zdejmuje koronę i za włosy ciągnie go pod kosę, bywa w cesarskim pałacu zimą, latem i jesienią. Łapie w swoją pułapkę filozofów i astrologów, a przed jej kosą „skaczą” rzemieślnicy, kupcy i oracze. Na końcu zdrajcy i lichwiarze, których zamieni w nieboszczyków. Kolejność – od władców przez uczonych po zwykłych ludzi – przypomina malowane w średniowieczu korowody tańca śmierci, w których szli obok siebie przedstawiciele wszystkich stanów. Zwrot „Każdy przed mą kosą skacze” zamienia śmierć w tańczący pochód.

Śmierć przechwala się dalej, wymieniając postaci z Biblii: zabiła olbrzyma Goliata, arcykapłanów Annasza i Kajfasza, powiesiła Judasza i przybiła do krzyża dwóch łotrów. Ale przy Chrystusie poniosła klęskę: „Alem kosy naruszyła, / Gdym Krystusa umorzyła, / Bo w niem była Boska siła”. Zabijając Go, wyszczerbiła kosę, bo był w Nim Bóg. „Ten jeden mą kosę zwyciężył, / Iż trzeciego dnia ożył”. Ten fragment ustala granice władzy Śmierci. Jest potężna, ale nie wszechmocna: zmartwychwstanie odebrało jej ostateczne zwycięstwo nad człowiekiem. To teologiczne sedno utworu – śmierć ciała nie jest końcem dla tego, kto wierzy w Chrystusa.

Cztery krótkie wersy mówią o sprawiedliwości śmierci. Ma ona władzę nad dobrymi ludźmi, ale większą nad złymi: „Kto nawięcej czyni złości, / Temu słamię kości”. Śmierć przychodzi do wszystkich, lecz nie dla wszystkich jest tak samo straszna. Dla grzesznika oznacza karę, dla dobrego – tylko przejście. Ta myśl wróci pod koniec rozmowy, w obrazie dobrych mnichów, którzy jej się nie boją, i ludzi świeckich, którzy żałują swojego bogactwa w dniu sądu.

Mistrz pyta, po co są lekarze, skoro nie wyrywają ludzi z mocy śmierci. Śmierć odpowiada wyliczeniem tego, co nie pomaga: apteki, leki, zioła z ogrodu. Lekarstwa mogą pomóc „Na mały czas”, ale i tak każdy, kto ich spróbuje, umrze, a w końcu sam lekarz zasiądzie w jej szkole. Śmierć wymienia konkretne zioła – lubczyk, piołun, szałwię – i dodaje, że już „zgotowana deszczka”, czyli deska na trumnę. Nie dba o żadne ziele i od wielu lat panuje nad ludźmi. Ten fragment łączy satyrę na lekarzy z nauką moralną: medycyna przedłuża życie, ale nie ratuje przed śmiercią, więc człowiek powinien bardziej dbać o duszę niż o ciało.

Najostrzejsza satyra dotyczy sędziów. Śmierć zabiera sędziów i podsędków, którzy często błądzą w wyrokach. Gdy przyjdzie sąd Boży, sędzia sam stanie przed sądem i straci dawną pewność siebie. Nie będzie już jeździł na sesje sądowe („roki”), bezprawnie przewlekając sprawy, przekręcając sprawiedliwe wyroki, nakładając zbyt wysokie kary i biorąc dary od złoczyńców. Fragment kończy się groźbą: „To wszytko będzie wzjawiono / I ciężko pomszczono”. Sąd ludzki zostaje zestawiony z sądem Bożym, przed którym nic się nie ukryje. Satyra na stany ma tu cel wychowawczy: przypomina, że za nieuczciwą pracę każdy odpowie po śmierci.

Po wyliczeniu duchownych, których zabierze, Śmierć mówi o dobrych mnichach: znają jej kosę, ale się jej nie lękają. To samo dotyczy wszystkich dobrych ludzi – idą przed jej kosą spokojnie, bo umierając, niczego nie tracą. Pozbywają się ziemskiego smutku i idą „w niebieskie radości”, prostą drogą do nieba. Na ziemi bywało im trudno: ludzie świeccy nimi gardzili i naśmiewali się z nich, mieli ich za głupców („Za prawego ji wiłę mieli”). Fragment odwraca porządek świata: ten, kogo świat lekceważył, okazuje się zwycięzcą, a śmierć dla niego nie jest straszna.

Ten fragment CKE wydrukowała w arkuszu matury 2025. W dniu sądu ostatecznego, gdy nikt się nie ukryje, „mądrzy tego świata” zobaczą, że Bóg dobrze wynagradza. Ci, którzy żyli na ziemi surowo i skromnie („Chowali tu żywot swoj ciasno”), mają serca jaśniejsze od słońca i idą do nieba, a nie do piekła. Ostatnie wersy brzmią jak skarga ludzi światowych: co nam pomogły stroje i zwodnicze bogactwa, które kochaliśmy i za które oddaliśmy dusze? „Przeminęło jak obłoki, / A my jidziem przez otwłoki”, czyli bez zwłoki odchodzimy. To nauka o marności dóbr doczesnych: liczy się życie, które przygotowuje do śmierci, a nie majątek.