Pieśń o Rolandzie

Karol Wielki od siedmiu lat wojuje w Hiszpanii i zdobył cały kraj aż do morza; nie poddała się tylko Saragossa na górze, gdzie rządzi król Marsyl, który służy Mahometowi i modli się do Apollina. Marsyl zwołuje swoich panów: nie ma wojska, by stawić czoło Karolowi. Radę daje najmędrszy z pogan, Blankandryn. Trzeba wysłać do cesarza słowa pokory i bogate dary – niedźwiedzie, lwy, psy, siedemset wielbłądów, tysiąc sokołów, czterysta mułów ze złotem i srebrem, pięćdziesiąt wozów – i obiecać, że Marsyl przybędzie do Akwizgranu na święty Michał, przyjmie chrzest i zostanie lennikiem. Trzeba też dać zakładników, nawet własnych synów: kiedy Frankowie odejdą, a Marsyl nie przyjdzie, Karol zetnie zakładnikom głowy, ale poganie zachowają Hiszpanię.

Dziesięciu najchytrzejszych baronów jedzie na białych mulicach, z gałązkami oliwnymi w rękach, do obozu Karola pod Kordową. Cesarz właśnie zdobył to miasto i zrównał jego mury z ziemią; wszyscy poganie zostali zabici albo ochrzczeni. Karol siedzi w sadzie na złotym tronie pod sosną, otoczony piętnastoma tysiącami rycerzy ze słodkiej Francji, wśród nich Rolandem i Oliwierem. Ma białą brodę i dumną postać. Blankandryn powtarza propozycje Marsyla i obiecuje syna jako zakładnika. Cesarz długo milczy ze spuszczoną głową, bo nigdy nie mówi pochopnie. Nazajutrz po mszy zwołuje pod sosną radę baronów; przychodzi też Ganelon, ten, który dopuści się zdrady. Karol przedstawia im ofertę i przyznaje, że nie zna prawdziwych zamiarów Marsyla.

Roland zrywa się z miejsca i ostrzega cesarza: Marsyl już raz oszukał Franków takim samym poselstwem, a wysłanym do niego hrabiom Bazanowi i Bazylemu kazał ściąć głowy. Trzeba prowadzić wojnę dalej i oblegać Saragossę choćby do końca życia. Ganelon odpowiada, że kto odrzuca pokój, nie dba o to, jaką śmiercią zginą Frankowie, a rada płynąca z pychy nie powinna przeważyć. Stary diuk Naim popiera Ganelona i Frankowie przyznają mu rację.

Kto pojedzie do Saragossy? Zgłaszają się Naim, Roland, Oliwier i arcybiskup Turpin, ale cesarz nie chce wysłać żadnego z nich ani nikogo z dwunastu parów. Wtedy Roland proponuje swojego ojczyma Ganelona, a Frankowie się zgadzają. Ganelon wpada w lęk i gniew: oskarża pasierba, że wysyła go na śmierć, i grozi, że jeśli wróci, będzie mu szkodził przez całe życie. Roland odpowiada, że nie dba o groźby, i proponuje, że pojedzie zamiast niego, a gdy Ganelon to odrzuca, śmieje się. Ganelon powierza Karolowi syna Baldwina i wyzywa przed cesarzem Rolanda, Oliwiera i dwunastu parów. Gdy bierze rękawicę z ręki cesarza, rękawica upada na ziemię; Frankowie widzą w tym złą wróżbę. Ganelon dostaje laskę i pismo, wkłada najpiękniejszą zbroję, przypasuje miecz Murglej, siada na konia Taranta i odjeżdża sam, choć rycerze chcą mu towarzyszyć.

W drodze Ganelon i Blankandryn rozmawiają chytrze o Karolu. Ganelon mówi, że winien wojny jest tylko Roland, którego duma kiedyś zgubi, i opowiada, jak bratanek podał cesarzowi rumiane jabłko, mówiąc, że daje mu korony wszystkich królów. Zanim dojadą do Saragossy, obaj wymieniają obietnice: postarają się zgładzić Rolanda.

Przed Marsylem Ganelon wygłasza poselstwo dumnie i obraźliwie: Marsyl ma przyjąć wiarę chrześcijańską i dostanie w lenno połowę Hiszpanii, a drugą połowę Roland; jeśli odmówi, zostanie zawleczony do Akwizgranu i stracony. Marsyl chce przebić posła grotem, a Ganelon dobywa miecza, ale Saraceni ich powstrzymują i podziwiają odwagę Francuza. Z listu Karola Marsyl dowiaduje się, że ma wydać wuja Algalifa za śmierć Bazana i Bazylego; jego syn żąda śmierci Ganelona.

W sadzie, na osobności, Marsyl przeprasza Ganelona i daje mu sobolowe futro. Wypytuje, kiedy stary Karol, mający podobno ponad dwieście lat, przestanie wojować. Ganelon najpierw wychwala cesarza, a potem dwa razy odpowiada, że nigdy, dopóki żyje Roland, a przy cesarzu są Oliwier i dwunastu parów. Potem radzi: niech Marsyl wyśle Karolowi dary i dwudziestu zakładników, a cesarz wróci do Francji i zostawi za sobą tylną straż z Rolandem, Oliwierem i dwudziestoma tysiącami Francuzów. W wąwozach Cizy trzeba ją zaatakować stu tysiącami pogan, a potem drugi raz – Roland nie ujdzie, a Karol straci prawą rękę. Marsyl całuje go i żąda przysięgi; Ganelon przysięga zdradę na relikwie swego miecza, a Marsyl na księgę prawa Mahometa. Saraceni Waldabron i Klimoryn dają mu miecz i hełm, królowa Bramimonda złote naszyjniki dla jego żony. Marsyl obiecuje mu jeszcze dziesięć mułów ze złotem, daje klucze miasta, przygotowuje dary dla Karola i dwudziestu zakładników, a Ganelon wraca do obozu Franków.

Ganelon wraca o świcie i kłamie przed cesarzem: przywozi klucze Saragossy, skarb i dwudziestu zakładników, a o Algalifie mówi, że uciekł z czterystoma tysiącami ludzi, nie chcąc przyjąć chrztu, i zatonął w burzy na morzu. Marsyl ma w ciągu miesiąca przybyć do Francji, ochrzcić się i przyjąć Hiszpanię w lenno. Karol dziękuje Bogu, obiecuje Ganelonowi nagrodę, a wojsko zwija obóz i rusza ku słodkiej Francji. Tymczasem w lesie na szczytach gór czeka czterysta tysięcy pogan w zbrojach.

Nocą cesarz ma dwa sny. W pierwszym, w wąwozach Cizy, Ganelon wyrywa mu z rąk bukową włócznię i łamie ją w drzazgi. W drugim, w Akwizgranie, niedźwiedź gryzie go w prawe ramię, lampart rzuca się na niego, a chart walczy z obydwoma; nie wiadomo, kto zwycięży. Rano Karol pyta, kto ma prowadzić tylną straż w przesmykach. Ganelon wskazuje pasierba Rolanda. Cesarz patrzy na niego twardo i nazywa go czartem, ale wyboru nie można już cofnąć.

Roland najpierw z godnością dziękuje ojczymowi, potem gniewnie mu wypomina, że nie upuści rękawicy tak, jak Ganelon upuścił laskę. Prosi Karola o łuk i przyjmuje go z jego ręki. Odrzuca połowę wojska, którą cesarz chce mu zostawić: wystarczy mu dwadzieścia tysięcy dzielnych Francuzów. Zostają z nim Oliwier, dwunastu parów i arcybiskup Turpin, a Gotier z Hum z tysiącem ludzi obsadza wzgórza. Główne wojsko z trudem przechodzi przez czarne, ponure wąwozy; gdy Frankowie widzą Gaskonię, płaczą na myśl o domach. Karol płacze najbardziej: mówi Naimowi, że przez Ganelona Francja zginie, bo sny ostrzegły go przed zdradą. Marsyl w trzy dni zbiera czterysta tysięcy ludzi i rusza za Frankami.

Bratanek Marsyla, Elrot, prosi stryja o łaskę zadania Rolandowi pierwszego ciosu i dostaje od niego rękawicę. Prosi króla o dwunastu baronów, którzy staną przeciw dwunastu parom, a zgłaszają się: brata Marsyla Falsarona, króla Korsalisa z Barbarii, Malprymisa, emira z Balagieru, almanzora z Moriany, Turgisa z Tortelozy, Eskremiza z Walterry, Esturgana i Estamarysa, pięknego Margarysa z Sewilli i olbrzymiego Szernubla z Munigru. Każdy chełpi się, że w Ronsewal zabije Rolanda i zdobędzie Francję. Prowadzą sto tysięcy Saracenów.

Gdy grają pogańskie trąby, Oliwier wchodzi na wzgórze i widzi nieprzeliczone wojsko; mówi, że wiedział o tym zdrajca Ganelon, ale Roland każe mu milczeć, bo to jego ojczym. Trzy razy Oliwier prosi przyjaciela, by zadął w róg, bo Karol usłyszy i zawróci wojsko. Trzy razy Roland odmawia: nie chce, by przez niego hańbiono jego ród i słodką Francję, woli umrzeć, niż popaść w osławę, i będzie walił Durendalem. Narrator podsumowuje: Roland jest mężny, a Oliwier roztropny. Roland przypomina, że dla swego pana trzeba znosić niedolę i oddać krew, a miecz od króla zostanie po nim jako miecz szlachetnego wasala.

Arcybiskup Turpin wjeżdża na pagórek i woła, że dla króla trzeba mężnie umrzeć i bronić chrześcijaństwa. Francuzi zsiadają z koni, padają twarzą na ziemię, a on ich rozgrzesza i za pokutę każe im mocno bić; polegli będą męczennikami w raju. Teraz także Roland przyznaje, że Ganelon ich zdradził za złoto, a Marsyl kupił ich targiem, ale towar odbierze tylko mieczem. Na koniu Wejlantyfie, z białym proporcem na włóczni, prowadzi rycerzy na wroga. Oliwier wypomina mu jeszcze, że nie zadął w róg, a potem Francuzi z okrzykiem „Montjoie!” ruszają do ataku i wojska się spotykają.

Pierwszy wyjeżdża Elrot, bratanek Marsyla, i lży Francuzów: zdradził ich ten, kto miał ich strzec, a Karol straci prawe ramię. Roland przebija go kopią i odpowiada, że cesarz nie jest szalony, a pierwszy cios należy do Francuzów. Potem jeden po drugim giną pogańscy parowie: Oliwier zabija Falzarona, brata Marsyla, Turpin króla Korsablisa, a Geryn, Gerier, Samson, Anzeis, Engelier, Oton i Beranżyr – kolejnych. Z dwunastu zostaje dwóch: Margarys uderza Oliwiera kopią, ale Bóg go chroni, a poganin odjeżdża, dmąc w róg, by zwołać swoich; olbrzyma Szernubla Roland rozcina Durendalem razem z koniem.

Bitwa staje się coraz zacieklejsza. Roland siecze Durendalem, aż jego zbroja i koń są całe we krwi. Oliwierowi pęka drzewce, walczy jego ułomkiem, aż Roland przypomina mu o mieczu Hauteclaire; wtedy Oliwier jednym ciosem rozcina poganina razem z siodłem i koniem. Turpin zabija czarnoksiężnika Sygnorela. Narrator przerywa opowieść: wielu Francuzów już nie ujrzy matek i żon, a Ganelon zapłaci za swoją zdradę życiem na sądzie w Akwizgranie, i razem z nim trzydziestu krewnych.

W tym samym czasie nad Francją rozpętuje się straszliwa burza: pioruny, grad, w samo południe ciemność, pękają mury od Saint-Michel do Wissant. Ludzie myślą, że nadchodzi koniec świata, a to żałoba z powodu śmierci Rolanda. Pierwsze sto tysięcy pogan zostaje wybite prawie do nogi. Francuzi idą przez pole, szukając swoich zabitych, i płaczą nad nimi – gdy wtem nadciąga z wielkim wojskiem sam Marsyl.

Marsyl prowadzi doliną dwadzieścia szyków przy dźwięku siedmiu tysięcy trąb. Roland mówi Oliwierowi, że Ganelon poprzysiągł ich śmierć, ale cesarz pomści zdradę, a oni będą walić Durendalem i Hauteclaire, żeby nie mówiono o ich mieczach źle w pieśni. Przed pogańskim wojskiem jedzie okrutny Abisem ze sztandarem ze smokiem; Turpin na koniu zdobytym niegdyś w Danii przeszywa go na wylot. Gdy Francuzi widzą pola pełne pogan i wołają o pomoc, arcybiskup zakazuje im uciekać: nie przeżyją tego dnia, ale czeka ich otwarty raj.

Teraz giną najlepsi Francuzi. Klimboryn, ten, który ucałował Ganelona i dał mu hełm, zabija Gaskończyka Engeliera; Oliwier go mści. Waldabrom, który dał Ganelonowi miecz, zabija diuka Samsona; Roland rozcina go razem z koniem. Afrykanin Malkinat zabija Anzeisa, a Turpin – Malkinata. Grandwin z Kapadocji zabija Geryna, Geriera, Beranżyra, Wita i diuka Anstorga; Roland, choć Grandwin nigdy go nie widział, zostaje przez niego rozpoznany po hardej twarzy i jednym ciosem rozcina go aż do konia. Saraceni ustępują, ale bitwa wybucha znowu. Roland, Oliwier i arcybiskup zabijają ponad cztery tysiące wrogów, a kroniki to ponoć zapisały. Cztery natarcia Francuzi wytrzymują, piąte zabija wszystkich oprócz sześćdziesięciu rycerzy.

Widząc rzeź swoich, Roland pyta Oliwiera, jak dać znać królowi, i postanawia zadąć w róg. Teraz to Oliwier jest przeciw: byłaby to hańba dla rodu, skoro Roland nie chciał trąbić, gdy go o to prosił. Przysięga, że jeśli ujrzy jeszcze swoją siostrę Odę, Roland nigdy nie będzie spał w jej ramionach. Mówi, że dzielność i szaleństwo to dwie różne rzeczy, a miara jest więcej warta niż zarozumiałość: przez płochość Rolanda zginęli Francuzi, a gdyby usłuchał, Karol by wrócił i wygrali bitwę. Przed wieczorem skończy się ich przyjaźń. Godzi ich arcybiskup: róg już ich nie ocali, ale niech Roland zadmie, bo przyjdzie król, pomści ich i pogrzebie w kościele, żeby ciał nie zjadły wilki i psy.

Roland dmie w róg z całych sił, tak że z ust tryska mu krew i pęka mu skroń. Głos niesie się na trzydzieści mil. Karol słyszy i rozpoznaje róg Rolanda. Ganelon przekonuje go, że nie ma żadnej bitwy, że cesarz mówi jak dziecko, a pyszny Roland potrafi cały dzień trąbić dla jednego zająca. Dopiero diuk Naim mówi wprost, że Roland jest w rozpaczy, a ten, kto go zdradził, namawia teraz króla, by zaniedbał powinność. Karol każe trąbić, wojsko zbroi się i zawraca. Ganelona cesarz każe pojmać i oddaje go kuchcikom: ci wyrywają mu brodę, biją go i prowadzą w łańcuchu jak niedźwiedzia. Francuzi pędzą przez góry, płaczą i modlą się o Rolanda, ale jest już za późno.

Roland płacze nad poległymi baronami i polecając ich Bogu, mówi, że giną dla niego, a on nie może ich ocalić. Wraca do bitwy i siecze pogan, którzy uciekają przed nim jak jeleń przed psami. Turpin chwali go: rycerz, który źle bije, powinien zostać mnichem i modlić się za grzechy. Sam Marsyl zabija kilku Francuzów, wśród nich Gerarda z Rusylonu, ale Roland odcina mu prawą rękę, a jego synowi Jurfalowi Płowemu ścina głowę. Przerażeni poganie uciekają; sto tysięcy ludzi opuszcza pole razem z królem.

Zostaje jednak Marganis, wuj Marsyla, ze swoim czarnym ludem z Etiopii. Roland wie już, że tego dnia zginą, i wzywa, by drogo sprzedać życie. Marganis przebija Oliwiera włócznią od tyłu; śmiertelnie ranny Oliwier rozcina mu głowę mieczem Hauteclaire i dalej rąbie pogan, wołając „Montjoie!” i przyjaciela na pomoc. Roland widzi jego bladą, zakrwawioną twarz i mdleje na koniu.

Oliwier, oślepiony utratą krwi, nie poznaje przyjaciela i uderza go mieczem w hełm. Roland łagodnie pyta, czy zrobił to umyślnie, bo przecież nie wyzwał go do walki. Oliwier odpowiada, że słyszy jego głos, ale go nie widzi, i prosi o przebaczenie; Roland przebacza mu przed Bogiem i obaj rozstają się w wielkiej miłości. Oliwier zsiada z konia, kładzie się na ziemi, wyznaje winy i ze złożonymi rękami prosi Boga o raj i o błogosławieństwo dla Karola, słodkiej Francji i Rolanda. Umiera. Roland żegna go słowami, że nigdy nie wyrządzili sobie nic złego, i znów omdlewa na koniu.

Gdy Roland odzyskuje przytomność, z Francuzów żyją tylko arcybiskup i Gotier z Hum, którego oddział rozbito na wzgórzach. We trzech walczą dalej, aż czterdzieści tysięcy pogan zaczyna rzucać w nich z daleka włóczniami i strzałami: ginie Gotier, a Turpin, przebity czterema włóczniami, podnosi się i mówi, że rycerz, póki żyje, się nie poddaje. Roland dmie słabo w róg; Karol rozumie z tego dźwięku, że jego siostrzanowi zostało niewiele życia, i każe grać sześćdziesięciu tysiącom trąb. Poganie słyszą je, zasypują Rolanda strzałami, zabijają pod nim konia Wejlantyfa i uciekają do Hiszpanii.

Spieszony Roland opatruje rany arcybiskupa, układa go na murawie i prosi o pozwolenie, by odszukać poległych towarzyszy. Sam, przez pola, doliny i góry, przynosi do Turpina ciała parów: Iwona i Iwora, Engeliera, Geryna i Geriera, Beranżyra i Atona, Anzeisa i Samsona, Gerarda z Rusylonu. Na końcu przynosi Oliwiera i opłakuje go jako syna diuka Reniera i najlepszego rycerza na ziemi. Arcybiskup błogosławi zmarłych, a gdy Roland mdleje z żalu, bierze róg i chwiejnie idzie do strumienia, żeby przynieść mu wody. Nie uchodzi nawet staja: pada martwy. Roland budzi się i widzi arcybiskupa na trawie, z rękami złożonymi do modlitwy; opłakuje go jako szermierza Boga przeciw poganom.

Roland czuje, że śmierć jest blisko. Modli się za parów, a za siebie prosi anioła Gabriela. Z rogiem w jednej ręce i Durendalem w drugiej idzie przez pole w stronę Hiszpanii, na wzgórek, gdzie pod pięknym drzewem są cztery marmurowe stopnie, i mdleje na trawie. Saracen, który udawał martwego, chwyta jego miecz i krzyczy, że zaniesie go do Arabii; Roland otwiera oczy i zabija go uderzeniem rogu w hełm, a róg pęka.

Nie chce, by Durendal dostał się poganom. Uderza nim dziesięć razy w skałę, ale stal nie pęka ani się nie szczerbi. Żegna miecz w trzech lamentach: wspomina, że dostał go od Karola z woli Boga i zdobył nim dla cesarza kilkanaście krajów, od Andegawii po Anglię, a w złotej gałce miecza są relikwie – ząb świętego Piotra, krew świętego Bazylego, włosy świętego Denisa i strzęp szaty Matki Bożej. Gdy miecz wciąż odskakuje od kamienia, Roland kładzie się na szczycie wzgórza twarzą do ziemi, z mieczem i rogiem pod sobą, z głową zwróconą ku poganom, by Karol i jego ludzie mówili, że umarł jako zwycięzca.

Uderza się w piersi, wyznaje grzechy całego życia i wyciąga do Boga prawą rękawicę. Leżąc pod sosną z twarzą ku Hiszpanii, wspomina zdobyte ziemie, słodką Francję, krewnych i Karola, który go wychował, i płacze. Modli się do Boga, który wskrzesił Łazarza i ocalił Daniela spośród lwów. Rękawicę bierze z jego dłoni święty Gabriel. Roland umiera ze złożonymi rękami, a anioł Cherubin, święty Michał i święty Gabriel niosą jego duszę do raju.

Cesarz przybywa do Ronsewal, gdzie nie ma skrawka ziemi bez trupa, i woła po imieniu siostrzana, arcybiskupa, Oliwiera i parów, ale nikt nie odpowiada. Szarpie brodę, rycerze płaczą i mdleją z żalu. Diuk Naim pierwszy pokazuje kurz uciekających Saracenów i wzywa do pomsty. Karol zostawia tysiąc rycerzy, którzy mają strzec pola bitwy i nie pozwolić nikomu ruszyć zmarłych, i rusza w pościg.

Gdy zbliża się zmierzch, cesarz kładzie się na ziemi i prosi Boga, by zatrzymał słońce. Anioł, który zwykle z nim rozmawia, mówi mu, by jechał, bo jasny dzień mu przyświeci, i Bóg czyni cud: słońce staje. Frankowie dopadają pogan w Cienistej Dolinie i spychają ich ku Ebro; uciekający modlą się do Terwaganta, rzucają się w głęboką rzekę i wszyscy toną. Karol dziękuje Bogu i rozbija obóz na łące. Śpi w zbroi, przy mieczu zwanym Radosnym, w którego gałce jest ostrze włóczni, którą zraniono Chrystusa na krzyżu – stąd okrzyk Francuzów „Montjoie!”. Nocą płacze po Rolandzie, Oliwierze i parach, aż zasypia ze zmęczenia.

Anioł Gabriel czuwa nad śpiącym cesarzem i zsyła mu dwa sny. W pierwszym na wojsko Franków spadają burze, ognie i dzikie bestie, a lew rzuca się na samego Karola; w drugim, w Akwizgranie, trzydzieści niedźwiedzi żąda wydania uwiązanego krewniaka, a chart walczy z największym z nich. Karol nie wie, kto zwycięży.

Marsyl wraca do Saragossy bez prawej ręki i mdleje pod drzewem oliwnym. Jego żona Bramimonda rozpacza, a dwadzieścia tysięcy pogan wbiega do groty Apollina, przeklina swoich bogów, odbiera Apollinowi berło i koronę, wyrywa Terwaganowi karbunkuł, a posąg Mahometa rzuca do rowu na pastwę świń i psów. Narrator przypomina, że już w pierwszym roku wojny Marsyl wezwał na pomoc Baliganta, emira Babilonu, starca, który żył dłużej niż Wergiliusz i Homer. Emir zebrał ludy czterdziestu królestw i dopiero teraz, w maju, przypływa do Hiszpanii ogromną flotą, której latarnie i karbunkuły rozświetlają nocą morze, a potem w górę Ebro aż do Saragossy.

Baligant zapowiada, że nie spocznie, póki nie zabije Karola albo nie zmusi go do poddania się, i wysyła posłów Klaryfana i Klariana z rękawicą i złotą laską do Marsyla. Bramimonda złorzeczy bogom, a Marsyl, umierający i bez dziedzica, bo jego jedynego syna zabito, oddaje emirowi całą Hiszpanię i klucze Saragossy, byle bronił jej przed Francuzami. Gdy Baligant słyszy, że Roland, Oliwier, parowie i dwadzieścia tysięcy Francuzów nie żyją, a Karol obozuje nad Ebro, cieszy się i obiecuje pomścić Marsyla głową cesarza. Przyjmuje z lewej ręki Marsyla jego rękawicę i pędzi do wojska.

O świcie wojsko zdejmuje zbroje i wraca do Ronsewal. Karol jedzie na czele, by sam odnaleźć siostrzana. Przypomina sobie, jak w Akwizgranie Roland mówił, że gdyby miał zginąć w obcym kraju, wysunąłby się przed swoich ludzi i umarłby z głową zwróconą ku ziemi wrogów, jak zwycięzca. Na łące kwiaty są czerwone od krwi baronów. Pod dwoma drzewami cesarz poznaje na kamiennych stopniach ślady ciosów Rolanda i widzi jego ciało na trawie. Biegnie do niego, bierze go w ramiona i mdleje.

Naim, Acelin, Godfryd andegaweński i jego brat Henryk sadzają Karola pod sosną. Cesarz kilka razy mdleje i znowu wraca do lamentu nad siostrzanem: nikt nie wydawał i nie wygrywał tylu bitew, a jego własna chwała chyli się ku końcowi. Mówi, że gdy wróci do Laon i do Akwizgranu i zapytają go o hrabiego, będzie musiał powiedzieć, że Roland zginął w Hiszpanii; przewiduje, że bez niego zbuntują się przeciw cesarzowi Sasi, Węgrzy, Bułgarzy, Rzymianie, a nawet Polanie. Wyrywa sobie włosy i brodę i prosi Boga, by mógł umrzeć tego samego dnia i spocząć przy swoich rycerzach. Sto tysięcy Francuzów płacze i mdleje razem z nim.

Za radą Godfryda andegaweńskiego Francuzi znoszą swoich zabitych do wspólnego grobu, a biskupi, księża i mnisi rozgrzeszają ich, okadzają i grzebią z wielką czcią. Ciała Rolanda, Oliwiera i Turpina cesarz każe otworzyć: ich serca składa się w jedwabnych całunach do trumny z białego marmuru, a ciała, obmyte winem i wonnościami, w jelenich skórach na trzech wozach.

Gdy Karol chce wracać, zjawiają się posłowie emira i wyzywają go do bitwy. Cesarz przypomina sobie swoją stratę, każe Francuzom chwycić za broń i pierwszy wkłada zbroję. Przypasuje miecz Radosny i siada na konia Tensendura. Miejsce Rolanda i Oliwiera w pierwszym szyku zajmują Rabel i Ginemant – jeden niesie miecz, drugi róg. Diuk Naim i hrabia Żozeran ustawiają dziesięć szyków: dwa szyki młodych Francuzów, Bawarczyków pod wodzą Ogiera Duńczyka, Alemanów, Normanów, Bretonów, Puatwenów i Owerniaków, Flamandów i Fryzów, Lotaryńczyków i Burgundów, a w ostatnim sto tysięcy siwobrodych baronów francuskich z samym cesarzem. Karol modli się, leżąc twarzą do ziemi, do Boga, który ocalił Jonasza, Daniela i troje dzieci w piecu gorejącym, by pozwolił mu pomścić siostrzana.

Emir Baligant, starzec z białą jak kwiat brodą, uczony w swoim prawie i dzielny, nazywa swój miecz Szacownym, na przekór mieczowi Karola, i przeskakuje konno rów szeroki na pięćdziesiąt stóp; narrator mówi, że byłby wspaniałym rycerzem, gdyby był chrześcijaninem. Jego syn Malpramis prosi o prawo do pierwszego ciosu. Emir ustawia trzydzieści ogromnych chorągwi z ludów całego Wschodu, a sam zostaje z trzema najlepszymi i chce walczyć z Karolem. Przed nim niosą smoka i wizerunki Terwagana, Mahometa i Apollina. Na otwartej równinie oba wojska widzą się dobrze; Karol woła, że kto nie chce zginąć razem z nim, może odejść, i rusza na wroga.

Rabel i Gwinemant zabijają królów Torleja i Dapamorta, a Francuzi wołają, że prawo jest po stronie Karola. Bitwa trwa do nocy i jest najzaciętsza, jaką widziano. Diuk Naim zabija syna emira Malpramisa, a gdy brat Baliganta Kanabej rozcina Naimowi hełm, ratuje go sam Karol i zabija napastnika. Emir zabija Gwinemana, Gebwina, Loranta i Ryszarda Starego. Gdy dowiaduje się o śmierci syna i brata, jego doradca Janglej mówi mu, że jest zgubiony i bogowie go nie ocalą. Baligant zwołuje rogiem najdzikszych wojowników i szyki Francuzów zaczynają pękać. Ogier Duńczyk zawstydza cesarza i rusza z innymi do ataku; strąca z konia Ambora, który niesie smoka i sztandar. Widząc, że jego sztandar padł, a chorągiew Mahometa zhańbiono, emir zaczyna rozumieć, że prawo jest z Karolem.

Pod wieczór obaj władcy poznają się po okrzykach – „Szacowny!” i „Montjoie!” – i ścierają się na kopie, aż obaj spadają z koni. Walczą pieszo na miecze. Baligant każe Karolowi okazać skruchę i zostać jego wasalem, a Karol odpowiada, że przyjmie go w przyjaźń, jeśli emir przyjmie chrzest. Baligant rozcina cesarzowi hełm i skórę na głowie; Karol się chwieje, ale święty Gabriel pyta go, co czyni. Słysząc głos anioła, cesarz odzyskuje siły i rozcina emirowi głowę aż do brody. Poganie uciekają, a Francuzi gonią ich aż do Saragossy.

Z wieży Bramimonda widzi klęskę i krzyczy do męża, że emir poległ. Marsyl odwraca się do ściany i umiera z rozpaczy. Karol wyważa bramy, zajmuje miasto, a Bramimonda oddaje mu wieże. Francuzi niszczą posągi w synagogach i meczetach, a biskupi chrzczą ponad sto tysięcy pogan; kto się opiera, zostaje pojmany, spalony albo zabity. Królowej cesarz nie chrzci siłą: zabiera ją do Francji jako brankę, bo chce, by nawróciła się z miłości.

Karol zostawia w Saragossie tysiąc rycerzy i wraca do Francji z Bramimondą, której nie chce zrobić nic złego. W Bordeaux składa na ołtarzu świętego Seweryna róg pełen złota – pielgrzymi oglądają go jeszcze. W Blaye, w kościele Saint-Romain, każe pochować w białych trumnach Rolanda, Oliwiera i arcybiskupa. Potem jedzie bez wytchnienia do Akwizgranu i wzywa sędziów ze wszystkich swoich ziem, by osądzili Ganelona.

W pałacu wychodzi mu na spotkanie piękna Oda, siostra Oliwiera, i pyta, gdzie jest Roland, który przysiągł ją poślubić. Karol płacze i obiecuje jej w zamian swego syna Ludwika, dziedzica. Oda odpowiada, że nie chce żyć po śmierci Rolanda, blednie, pada do nóg cesarza i umiera. Karol myśli, że zemdlała, ale jej głowa opada na ramię; mniszki czuwają przy niej całą noc i chowają ją pod ołtarzem. Ganelon tymczasem czeka na sąd w żelaznych kajdanach, przywiązany przed pałacem do szubienicy i bity rózgami. Sąd zaczyna się w dzień świętego Sylwestra.

Karol oskarża Ganelona, że dla pieniędzy wydał na śmierć Rolanda, Oliwiera, dwunastu parów i dwadzieścia tysięcy Francuzów. Ganelon nie zaprzecza, że szukał śmierci pasierba, który go skrzywdził, ale twierdzi, że to była zemsta po otwartym wyzwaniu, a nie zdrada. Za oskarżonym stoi trzydziestu krewnych, a wśród nich Pinabel z Sorencji, który grozi, że mieczem zada kłam każdemu, kto skaże Ganelona. Sędziowie się boją: radzą cesarzowi, by darował Ganelonowi winę, bo Rolanda i tak nikt nie wskrzesi. Karol nazywa ich zdrajcami i spuszcza głowę z bólu.

Sprzeciwia się tylko Tiery, brat Żofra, chudy, smukły rycerz o czarnych włosach, niezbyt wielki. Mówi, że Roland był w służbie cesarza, a to powinno go chronić: Ganelon zdradził, złamał przysięgę i ma zawisnąć, a Tiery gotów jest bronić tego wyroku mieczem. Pinabel podejmuje wyzwanie, krewni Ganelona stają jako zakładnicy. Obaj rycerze spowiadają się i przyjmują komunię, a potem walczą na polu pod Akwizgranem, najpierw na koniach, potem pieszo. Pinabel proponuje Tiery’emu zgodę, Tiery jemu także, ale żaden nie ustępuje. Ranny w twarz Tiery rozcina Pinabelowi hełm i głowę; Frankowie wołają, że Bóg uczynił cud.

Trzydziestu krewnych-zakładników zostaje powieszonych. Ganelona przywiązuje się do czterech koni, które rozrywają go na polu; narrator mówi, że umarł śmiercią jawnego zdrajcy. Bramimonda, która przez ten czas słuchała kazań, sama prosi o chrzest i zostaje ochrzczona w Akwizgranie jako Julianna. Nocą przychodzi do Karola święty Gabriel i wzywa go do nowej wyprawy, na pomoc chrześcijanom obleganym przez pogan. Cesarz nie chce iść, płacze i rwie siwą brodę, wzdychając, ile męki jest w jego życiu. Tak kończy się pieśń, którą spisał Turold.