Ludzie, którzy szli Tadeusza Borowskiego

Narrator, więzień pracujący w obozowym szpitalu, opowiada, jak wiosną budowali na pustym polu za barakami szpitala boisko do piłki nożnej. Pole leżało „dobrze”: z lewej obóz cygański, z tyłu drut, za nim rampa z torami, wciąż pełna wagonów, a za rampą obóz kobiecy, który nazywano po prostu FKL; z prawej krematoria, a za nimi lasek, przez który szło się do „białego domku”. Więźniowie sieją pod oknami kwiaty, szpinak, sałatę, słoneczniki i czosnek, wykładają ścieżki tłuczoną cegłą, zakładają trawniki. Gdy kwiaty podrosły, skończyli boisko i co wieczór, po rozdaniu porcji, grali w piłkę, a inni rozmawiali przez rampę z kobietami z FKL.

Pewnej niedzieli narrator stoi na bramce, tyłem do rampy. Gdy biegnie po piłkę pod druty, widzi pociąg: z towarowych wagonów wysiadają ludzie w letnich strojach, idą ku laskowi i siadają na trawie. Narrator wybija piłkę, a gdy znów po nią idzie, rampa jest pusta. Kwituje to jednym zdaniem: między jednym a drugim kornerem za jego plecami zagazowano trzy tysiące ludzi.

Od tej pory ludzie idą do lasu dwiema drogami: prosto z rampy i drugą, po drugiej stronie szpitala. Obie prowadzą do krematorium, ale niektórzy mają szczęście iść dalej, do „Zauny”, czyli łaźni i odwszalni, co oznacza dla nich życie – obozowe, ale życie.

Narrator opisuje swój dzień jak zwykłą codzienność: rano myje podłogę, w południe je obiad lepszy niż w domu, po południu przynosi paczki z magazynu; pisarz roznosi listy, lekarze robią opatrunki, mając na cały blok jedną strzykawkę; wieczorem narrator czyta w drzwiach bloku francuską powieść Pierre’a Lotiego. A przez cały ten czas ludzie idą i idą, tą i tamtą drogą – kobiety, mężczyźni i dzieci z tobołkami. Nocą narrator wychodzi przed blok: w ciemności słychać gwar tysięcy głosów, z lasu bije łuna, a z ogniem wznosi się ludzki krzyk. Stoi otępiały i spokojny, ale jego ciało drży i buntuje się bez jego udziału.

Wkrótce narrator przechodzi ze szpitala do obozu. To dni wielkich wydarzeń: na wybrzeżu Francji lądują wojska sprzymierzone, a front rosyjski ma ruszyć pod Warszawę. Ale w Birkenau na stacji wciąż czekają pociągi pełne ludzi i ludzie idą tą i tamtą drogą.

Obok obozu roboczego leży niewykończony odcinek C: baraki i naelektryzowany drut są gotowe, ale dachy nie mają papy, a część bloków nie ma prycz. Do bloków, w których mieściło się najwyżej pięciuset ludzi, wtłoczono po tysiąc i więcej młodych dziewcząt wybranych z idących – w dwudziestu ośmiu blokach ponad trzydzieści tysięcy kobiet, ostrzyżonych do skóry, w letnich sukienkach bez rękawów, bez bielizny, łyżki i miski. O świcie stoją na apelu sine z zimna. Więźniowie nazywają ten odcinek Perskim Rynkiem, bo z daleka barwne sukienki i chustki wyglądają jak gwarny, egzotyczny targ.

Narrator z towarzyszami kryje papą dachy nad budami blokowych – nie z rozkazu ani z litości, lecz za zapłatę: każdą rolkę „zorganizowanej” papy i każdy kubeł smoły blokowe muszą zapłacić złotem, jedzeniem, kobietami ze swego bloku albo sobą. Tak samo pracują elektrycy, stolarze i murarze. Strażniczki rewidują ich przy bramie, a niektóre mają kochanków wśród murarzy i cieśli.

Gdy więźniowie gotują smołę między blokami, kobiety oblegają ich i błagają o scyzoryk, chusteczkę, łyżkę, ołówek, sznurowadło, chleb: przecież są mężczyznami, żyją tu długo, na pewno wszystko mają. Najpierw oddają wszystko, nawet koszule, potem zaczynają przychodzić z pustymi kieszeniami. Z bliska kobiety nie są jednakowe: są małe dziewczynki, młode dziewczęta patrzące na mężczyzn z pogardą, żony pytające o mężów i matki szukające dzieci. Pytają, czy tamtym jest lepiej. Więźniowie odpowiadają poważnie, bez zwykłej kpiny, że na pewno, jeśli istnieje sprawiedliwy Bóg – a gdy kobiety pytają, czy tamci przecież nie umarli, odchodzą w milczeniu.

Blokowymi są Słowaczki z kilkuletnim stażem obozowym, które pamiętają najgorsze początki FKL, a mimo szorstkości zachowały kobiecą dobroć. Narrator pamięta zwłaszcza Mirkę, tęgą, małą dziewczynę „w kolorze różowym”, z różową budą i różowymi firankami. Kocha się w niej Żyd z ich komanda, który kupuje dla niej w całym obozie świeże jajka i przerzuca je przez druty. Pewnego dnia Mirka woła narratora i Żyda, by zeszli z dachu, prowadzi ich między prycze i pokazuje chore dziecko o rozpalonych policzkach i złotych włosach, które ukrywa, żeby nie poszło do gazu. Błaga o pomoc. Narrator szepcze, że to ładne dziecko, Żyd kładzie jej rękę na ramieniu, a ona gwałtownie się otrząsa i zaczyna łkać. Narrator wzrusza ramionami i wychodzi. Potem, mieszając smołę przy kotle, łapie się na myśli, że chciałby mieć takie dziecko o rumianych policzkach – śmieje się z tej niedorzecznej myśli i wraca na dach.

Druga blokowa to wysoka, ruda dziewczyna o szerokich stopach i czerwonych dłoniach. Nie ma budy, tylko koce zawieszone na sznurkach zamiast ściany, bo nie chce, by kobiety myślały, że od nich ucieka: nic im nie da, ale nic im nie zabierze. Pyta narratora, czy wierzy w życie pozagrobowe i czy zło zostanie ukarane. Narrator odpowiada wymijająco i filozoficznie, a w końcu mówi, że ludziom, którzy cierpią niesprawiedliwie, nie wystarczy sama sprawiedliwość – chcą, żeby winowajcy też ucierpieli niesprawiedliwie. Ona drwi, że jest mądry, ale zupy nie rozdałby sprawiedliwie.

W obozie zaczyna się już głód; blokowa zagaduje kobiety, by nie myślały, każe śpiewać, tańczyć i mówić wiersze. Skarży się, że kobiety ciągle pytają o rodziców i dzieci, nie słuchają jej ostrzeżeń, by ciężarne i chore nie zgłaszały się do lekarza, i same pchają się do gazu. Gdy jakaś dziewczyna śpiewa na piecu modny przebój, a kobiety klaszczą, blokowa nie wytrzymuje. Wskakuje na piec, ucisza wszystkich i mówi prawdę: ich dzieci, mężowie i rodzice nie są w innym obozie, tylko zostali uduszeni gazem i spaleni, a dym nad dachami to nie dym z cegielni, lecz ich dzieci. Potem każe śpiewaczce śpiewać dalej i wychodzi z bloku.

Narrator z gorzką ironią przypomina, że Oświęcim i Birkenau szły „od złego do dobrego”: najpierw bito i zabijano nagminnie, potem rzadziej, więźniowie dostali prycze, krótsze apele, paczki, kieszenie, nawet cywilne ubrania. Im gorzej Niemcom na froncie, tym lepiej w obozie. Ale na Perskim Rynku czas się cofnął: kobiety łapczywie jedzą zupę, której nikt w blokach mężczyzn już nie je, stoją na apelu od piątej rano, a ponieważ nie pracują, nie dostają dodatku za pracę.

Czasem wypędza się je na dodatkowy apel. Esesmanki wyciągają z szeregów chudsze, brzydsze i „brzuchate” i wpychają je do „oka” – zamkniętego koła sztubowych trzymających się za ręce, które posuwa się pod bramę jak makabryczny taniec. Pięćset, sześćset, tysiąc kobiet idzie tą drogą. Innym razem esesmanka pyta w bloku, kto chce iść do lekarza i która jest ciężarna, obiecując mleko i biały chleb w szpitalu – i te kobiety też idą pod bramę.

Wolny czas więźniowie spędzają u blokowych przy herbacie, pod blokami albo we wspólnym ustępie przedzielonym deską, gdzie można godzinami prowadzić miłosne rozmowy z Katią, małą sprzątaczką ustępu. Nikt się nie krępuje – człowiek już tyle widział w obozie.

Mija czerwiec. Dniem i nocą ludzie idą tą i tamtą drogą, Perski Rynek stoi na apelu od świtu do nocy, smoła topi się na dachach, potem przychodzą deszcze i zimne ranki. Wagony wciąż przyjeżdżają. Czasem rano więźniowie nie mogą wyjść do pracy, bo drogi są zatarasowane przez idących: kobiety, starców, dzieci, którzy trzymają się za ręce, patrzą na więźniów z litością i rzucają im przez druty chleb, a kobiety ciskają im pod nogi zegarki. Pod bramą orkiestra gra fokstroty i tanga.

Narrator zauważa, że człowiek ma małą skalę reagowania na wielkie uczucia i używa wobec nich tych samych prostych słów co zawsze. Więźniowie liczą idących jak w zwykłej rozmowie: od połowy maja, po dwadzieścia tysięcy dziennie, koło miliona; z Koszyc i Munkacza prawie sześćset tysięcy, z Budapesztu może trzysta – i wzruszają ramionami, że ludzi nie zabraknie. Esesmani idą za gromadą z dobrotliwymi uśmiechami. Jakiś staruszek kuca w rowie, a potem, podciągając spodnie, biegnie za swoimi; patrzący więzień uśmiecha się ubawiony, że komuś tak śpieszno do komory gazowej.

Potem komando smaruje przeciekające dachy na efektach, gdzie piętrzą się góry łachów i tobołków zabranych idącym, leżących bez osłony od słońca i deszczu. Więźniowie kradną, co się da: gotują kompot z suszonych wiśni, smażą boczek z cebulą. Z dachów doskonale widać płonące stosy i pracujące krematoria: tłum wchodzi do środka i się rozbiera, esesmani zamykają szczelnie okna, a po kilku minutach – krótszych niż zasmarowanie kawałka papy – otwierają je i wietrzą, a sonderkomando wywleka trupy na stos.

Czasem po zagazowaniu transportu przyjeżdżają spóźnione auta z chorymi i pielęgniarkami. Tych nie opłaca się gazować: Oberscharführer Moll strzela do nich albo spycha ich żywcem do płonącego rowu. Raz przyjeżdża młoda kobieta, która nie chce odejść od matki. Mężczyzna, który ma ją prowadzić, zatrzymuje się olśniony jej urodą i w podziwie drapie się po głowie, a ona, uspokojona tym ludzkim gestem, chwyta go za rękę i pyta, co z nią zrobią. Mówi jej, żeby była odważna, prowadzi ją, zasłaniając jej oczy, i pochyla jej głowę. Moll strzela, a mężczyzna spycha kobietę do płonącego rowu; słychać jej urwany krzyk.

Gdy Perski Rynek, obóz cygański i FKL zapełniły się kobietami wybranymi z idących, naprzeciwko otwarto nowy odcinek, Meksyk. Dni są do siebie podobne: ludzie wysiadają z wagonów i idą tą i tamtą drogą, a więźniowie mają swoje troski – paczki, listy, kochanki, intrygi. Pod koniec lata pociągi przestają przychodzić. Obóz najpierw czuje pustkę, potem się przyzwyczaja. Nadchodzą inne wydarzenia: ofensywa rosyjska, powstanie i płonąca Warszawa, transporty z obozu na zachód, bunt w krematoriach i ucieczka sonderkomanda, zakończona wystrzelaniem uciekinierów. Narratora rzucają potem z obozu do obozu.

Na koniec narrator mówi, że pamięć ludzka przechowuje tylko obrazy. Gdy dziś myśli o ostatnim lecie Oświęcimia, widzi niekończący się barwny tłum idący uroczyście tą i tamtą drogą, kobietę z pochyloną głową nad płonącym rowem, rudą blokową, która niecierpliwie pyta, czy człowiek będzie karany „tak po ludzku, normalnie”, i Żyda z zepsutymi zębami, który co wieczór przychodzi pod jego pryczę i pyta, czy dostał paczkę i czy sprzeda jajka dla Mirki, bo ona tak lubi jajka.