Rozdzióbią nas kruki, wrony… Stefana Żeromskiego

Szary jesienny świt, ulewa i wiatr nad płaską, pustą okolicą; pola rozmiękły w bagna. Andrzej Borycki, znany pod przybranym nazwiskiem Szymona Winrycha, wyjeżdża zza pagórków rajgórskich i kieruje się pod Nasielsk. Od dwóch nocy nie spał, trzeci dzień idzie pieszo przy wozie, w butach rozpadających się w błocie. Dawniej był w Warszawie wesołym Jędrkiem, prezesem konfraterni śrubstaków; teraz jest zarośnięty, chodzi w przepoconej sukmanie, je razowiec ze słoniną i pije gorzałkę jak wodę sodową.

Konie, głodne i zgonione, pożyczył mu biedny szlachetka spod Mławy, który ma ich w sumie trzy i pożycza je na każde wezwanie. Na wozie, pod chrustem, sianem i słomą, Winrych wiezie sześćdziesiąt karabinków i kilkanaście pałaszy dla powstańczej partii. Narrator mówi, że to on jeden jeszcze walczy w pełnym znaczeniu słowa: sam chodzi po broń i podtrzymuje ducha ściganych, głodnych ludzi. Gdy wokół szerzy się łacińska zasada fratres, rapiamus, capiamus, fugiamusque – bracia, grabmy, łapmy i uciekajmy – on zawziął się jeszcze bardziej.

Zmoknięty, bez okruszyny chleba i kropli wódki, czuje jednak nędzę i gorycz. Szepcze, że wszystko przegrane do ostatniego wolnego westchnienia i że po klęsce wyjdzie na wierzch cała ludzka podłość, a ludzie będą sławić to, czego wcześniej by się wstydzili. Raz po raz cedzi przez zęby: „Psy parszywe!”.

We mgle Winrych dostrzega jednostajny ruch na horyzoncie i szepcze: „Moskale…”. Zawraca wóz i ucieka, ale okolica jest goła na kilka wiorst; od wojska odrywa się grupa jeźdźców z chorągiewkami na lancach. Winrych zatrzymuje konie i zastanawia się, co wyciągnąć do obrony – pałasz czy nienabity sztucer – lecz zamiast tego machinalnie zaczyna zdejmować jednemu koniowi kantar i chomąto, jakby chciał puścić towarzyszy niedoli wolno, i na chwilę przytula się do końskiej szyi.

Ośmiu rosyjskich ułanów otacza wóz, jeden obmacuje go lancą i trafia na lufy. Winrych stoi, obejmując konia, z pogardą dla wszystkiego na ziemi. Na pytanie, do czyjej partii wiózł broń, trzy razy odpowiada tylko: „Głupiś!”. Starszy stwierdza, że to nie chłop, lecz powstaniec, i pada rozkaz. Dwóch ułanów odjeżdża, by nabrać rozpędu; Winrych zasłania głowę rękami jak małe dziecko i mówi cicho: „Nie zabijajcie mnie…”.

Lance przebijają mu brzuch i pierś. Trzeci ułan mierzy mu w głowę, ale Winrych osuwa się w bruzdę i kula zabija konia, który pada na nogi konającego. Żołnierze przeszukują puste kieszenie, a rozzłoszczeni, że wypił całą gorzałkę, rozbijają mu butelkę na głowie i drą ostrogami policzki. Biorą z wozu po kilka belgijskich pałaszy i odjeżdżają za oddziałem, który ściga jakiś topniejący oddziałek powstańczy – dowódca nie ma czasu wrócić po resztę broni.

Ulewa na chwilę cuci powstańca. Otwiera oczy, po raz ostatni widzi pędzące chmury i szepcze do nich słowa Modlitwy Pańskiej: „Odpuść nam nasze winy, jako i my odpuszczamy naszym winowajcom”. Ogarnia go wielka nadzieja nieśmiertelności i z nią w sercu umiera.

Jego głowa wygniata w błocie dołek, w którym zbiera się kałuża; krople wzbijają w niej bańki, pękające tak szybko jak ludzkie święte złudzenia. Zabity koń stygnie, a drugi, żywy, szarpie się w zaprzęgu. Obwąchuje głowę Winrycha, a gdy poczuje trupa, wpada w szał: wierzga, aż tylna noga wpada mu między szprychy przedniego koła. Szarpnięciem łamie ją nad pęciną, a ostry odłam kości przebija skórę i przy każdym ruchu kraje ją coraz bardziej.

Nazajutrz rano ulewa ustaje, ale wiatr wieje dalej. Pod wiatr ciągną stadami kruki i wrony i krążą nad padliną. Żywy koń wciąż stoi z nogą uwięzioną w szprychach. Gdy widzi wrony idące ku wozowi, rży, jakby wołał do całego ludzkiego rodu: „O ludzie nikczemni, o rodzie występny, o plemię morderców!…”.

Wrony podchodzą ostrożnie, jak ironicznie mówi narrator, „z wielką rozwagą, taktem, statkiem, cierpliwością i dyplomacją”. Najśmielsza skacze na łeb zabitego konia i jak kilofem wybija mu dziobem oko; za nią inne biorą się do żeber, nóg i rany w czaszce. Jedna – „tej miary”, jak drwi narrator – chce dobrać się do mózgu, do siedliska wolnej myśli: wchodzi po nodze Winrycha aż do głowy i zapamiętale wali dziobem w czaszkę, ostatnią fortecę polskiego powstania.

Wronę płoszy nowy przybysz: nie żaden poetycki szakal, tylko biedny chłop z najbliższej wioski: trupy leżą na działce, która – jak mówi narrator – odtąd miała należeć do niego na zawsze. Boi się Moskali, więc pełznie prawie na czworakach, a pcha go nadzieja, że znajdzie jeszcze trochę żelastwa, rzemieni i odzieży. Nad zwłokami Winrycha kiwa głową, wzdycha, klęka, zdejmuje czapkę, żegna się i głośno odmawia pacierz. Zaraz po „amen” rzuca się do kieszeni zabitego w poszukiwaniu trzosa. Niczego nie znajduje, więc ściąga z trupa sukmanę, łachmany, buty, nawet zabłocone onuce, owija nimi część broni i odchodzi; po godzinie wraca po resztę.

W południe przyprowadza parę koni i wyprzęga okaleczonego konia. Uznaje go za całkiem zepsutego i postanawia udusić: zakłada mu linkę na szyję, przywiązuje ją za swoimi końmi i popędza je. Koń pada, ale zaraz się zrywa i biegnie za nimi na nagiej kości. Chłop z obrzydzenia zasłania oczy i daje spokój. Po południu wraca z kozikiem i zdziera skórę z konia zastrzelonego przez ułanów. Żywego dobić nożem mu się nie chce – nie chce się „paprać” – a zarazem boi się, że w nocy ktoś inny przyjdzie po skórę. W końcu, tknięty jakimś skrupułem, mówi do konia, żeby sobie tu dyszał, i tak do rana zdechnie.

Niedaleko, w polu, są stare doły kartoflane – dawne dworskie piwnice zimowe, opuszczone, bo przepuszczały wodę, i zarośnięte chwastem i berberysem. Wieczorem chłop zaciąga do jednego z nich trupa powstańca i obdartego ze skóry konia, spycha je razem do błotnistego lochu i przysypuje gliną, żeby wrony nie wytropiły żeru.

Narrator mówi z goryczą, że w ten sposób chłop, nie wiedząc o tym i nie chcąc tego, zemścił się za wieki niewoli, ciemnoty, wyzysku i krzywdy ludu. Chłop wraca do domu z odkrytą głową i modlitwą na ustach, przepełniony rzewną radością, i z całej duszy dziękuje Bogu, że w swym miłosierdziu zesłał mu tyle żelastwa i rzemienia. Nagle w ciszy zmroku rozlega się rozpaczliwe rżenie. Na tle liliowej zorzy widać konia wspartego na przednich nogach, który wykręca łeb w stronę grobu Winrycha i rży, a nad nim krążą gromady wron. Zorza gaśnie, nadchodzi noc, rozpacz i śmierć.