Konrad Wallenrod Adama Mickiewicza

Utwór otwiera motto z Machiavellego o dwóch sposobach walki, w którym trzeba być lisem i lwem, oraz dedykacja dla Bonawentury i Joanny Zaleskich na pamiątkę lata 1827 roku. Sam wstęp przenosi nas nad Niemen w czasach, gdy Zakon krzyżowy od stu lat walczy z pogańską Północą. Prusowie są już podbici: poddali się albo uciekli, a Krzyżacy ścigają zbiegów aż do granic Litwy.

Niemen, dawniej rzeka gościnna, która łączyła bratnie ludy, stał się granicą. Po jednej stronie są litewskie świątynie i święte lasy, po drugiej na pagórku stoi krzyż, który zdaje się wyciągać ramiona po całą Litwę. Litewska młodzież z łukami w rysich kołpakach śledzi Niemców, a rycerz w zbroi nabija strzelbę i liczy różaniec. Przez rzekę przechodzą już tylko pędy chmielu, które łączą się z nadbrzeżną topolą, i słowiki, które latają na wspólne wyspy. Ludzi rozdzieliła wojna, czasem tylko zbliża ich miłość. Narrator mówi, że znał takich dwoje, i zapowiada, że nienawiść narodów rozerwie wszystko, ale serca kochanków złączą się znowu w pieśniach wajdeloty, czyli litewskiego pieśniarza.

W Malborku, stolicy Zakonu, biją dzwony i grzmią działa: komturowie zjeżdżają się na kapitułę, która ma wybrać wielkiego mistrza. Narady trwają dwa dni, a bracia zgadzają się, że najgodniejszy jest Konrad Wallenrod. To cudzoziemiec, w Prusach nieznany, ale sławny za granicą: walczył z Maurami w Hiszpanii i z Turkami na morzu, pierwszy wchodził na mury, a na turniejach nikt nie śmiał się z nim mierzyć. Ma też chrześcijańskie cnoty: ubóstwo, skromność i pogardę świata. Unika dworskich zabaw, pochwał i kobiet.

Choć jest jeszcze młody, ma siwe włosy i zwiędłą twarz. Rzadko się bawi, a słowa „ojczyzna”, „powinność”, „kochanka” albo wzmianka o krucjatach i o Litwie od razu go zasępiają. Jedynym przyjacielem i spowiednikiem Konrada jest stary mnich Halban. Bracia znają jedną wadę Konrada: zamknięty w swoim pokoju pije, a wtedy jego oczy znów płoną, a on gra na lutni i śpiewa pieśni w obcym języku, w których nie ma ani wesela, ani nadziei. Zaskoczony przez braci, gniewa się, wypowiada bluźniercze słowa, krzyczy rozkazy do wojsk i grozi nie wiadomo komu. Wtedy Halban siada naprzeciw i samym wzrokiem uspokaja go jak dozorca, który oczami powstrzymuje lwa na igrzysku.

Kapituła idzie do kaplicy i śpiewa hymn do Ducha Świętego, prosząc, by wskazał najgodniejszego. Po modłach arcykomtur bierze Halbana i najznaczniejszych braci na nocną przechadzkę, by z dala od innych naradzić się w sprawie wyboru. Błądzą kilka godzin nad jeziorem i o świcie przechodzą obok narożnej wieży. Przed dziesięciu laty zamknęła się w niej nieznana pobożna kobieta, która przybyła do Malborka z daleka. Wejście zamurowano, a jedzenie podaje się jej przez małe zakratowane okienko. Nikt nie widział jej twarzy; czasem słychać tylko jej pieśń.

Teraz z wieży dobiega jej głos: „Tyś Konrad!”. Pustelnica woła, że spełniły się wyroki i że Konrad ma zostać mistrzem, aby ich zabijał, a Krzyżacy poznaliby go, nawet gdyby zmienił ciało. Rycerze nie widzą nikogo; z daleka coś błyska jak stalowa przyłbica i przemyka cień podobny do płaszcza. Halban przekonuje braci, że to wieszczba z nieba o Konradzie Wallenrodzie, i bierze od nich rycerskie słowo, że jutro wybiorą go na mistrza. Bracia odchodzą z okrzykami na cześć Konrada i na zgubę pogan. Halban zostaje sam, patrzy na nich z pogardą, spogląda na wieżę i odchodząc nuci pieśń o Wilii, która porzuca rodzinne doliny dla Niemna i ginie z nim w morzu, jak Litwinka, która pokochała obcego młodzieńca i teraz płacze w pustelniczej wieży.

Konrad obejmuje urząd: całuje księgi reguły, bierze miecz i wielki krzyż, a jego groźna twarz budzi w braciach nadzieję na wojnę z Litwą. Mija jednak cały rok w pokoju. Mistrz nie walczy, a gdy coś robi, to wzywa Zakon do modlitwy, wyrzeczenia się skarbów, postów i pokuty i surowo karze każdy grzech. Tymczasem Litwini palą wsie wokół Malborka i porywają ludzi, choć chwila na wojnę jest dogodna: Litwa jest skłócona, a Witold, zepchnięty z tronu przez Jagiełłę, przyjechał prosić Zakon o pomoc i daremnie na nią czeka. Bracia szemrzą. Wszyscy wiedzą, że mistrz co wieczór błądzi nad jeziorem albo do świtu klęczy pod narożną wieżą i rozmawia z pustelnicą.

W pieśni z wieży pustelnica opowiada swoje życie: była jedną z trzech córek bogatego litewskiego rodu, żyła spokojnie, aż piękny młodzieniec opowiedział jej o wielkim Bogu, aniołach i kamiennych miastach. Uwierzyła, ale z krzyża, który nosił, wystrzelił piorun i wszystko zgasło; zostawił jej tylko nadzieję. Echo powtarza „nadzieję” i budzi Konrada, który z dzikim uśmiechem nazywa siebie żmiją, co wkradła się do sadu, i każe jej śpiewać i przeklinać. Pustelnica przeprasza go i mówi, że nie zamieniłaby ich krótkiej chwili szczęścia na spokojne życie, bo zwykli ludzie są jak konchy w bagnie, a on wzniósł ją do siebie jak orzeł.

Konrad odpowiada, że płakał, aby mordować, i wyrzuca jej, że przyszła z klasztoru, by na jego oczach konać w wieży. Ona opowiada, że nie złożyła ślubów zakonnych, bo w jej sercu był ziemski kochanek. Pamiętała, że miał po latach wrócić do Malborka, by się zemścić i bronić sprawy narodu, więc zamknęła się przy drodze, by choć raz go zobaczyć i umrzeć przy nim. Konrad mówi, że stoi u celu zemsty, a ona wydziera mu zwycięstwo: każdy dzień czeka tylko na wieczorną rozmowę. Halban przypomina mu dawne śluby, z Rzymu przyszła wieść o rycerzach zbierających się na wyprawę na Wilno, a on szuka zwłoki, by przeżyć z nią jeszcze jeden dzień. O świcie opuszcza przyłbicę i znika w krzakach jak duch piekielny na dźwięk porannego dzwonu.

W dzień patrona Zakonu Konrad wydaje ucztę dla komturów i braci. Po lewej ręce mistrza siedzi Witold ze swoimi hetmanami: dawny wróg, teraz gość i sojusznik Zakonu przeciw Litwie. Konrad z pogardą słucha pijackiego gwaru i żąda pieśni. Gruby Włoch śpiewa pochwałę jego męstwa i pobożności, trubadur znad Garonny o miłości i błędnych rycerzach. Konrad rzuca Włochowi trzos złota, by zniknął mu z oczu, i żąda pieśni dzikiej i ponurej, takiej jak życie zakonników, którzy, jak sam mówi, „święcim i mordujem ludzi”.

Zgłasza się sędziwy starzec, Prusak albo Litwin, z czołem i oczami zakrytymi zasłoną i ze starą pruską lutnią. Mówi, że dawniej śpiewał Prusom i Litwinom: jedni zginęli w obronie ojczyzny, inni się ukrywają, a jeszcze inni, jak Witold, żyją wśród Niemców. Pyta, w jakim języku zdrajcy przemówią po śmierci do przodków, i zapowiada, że jako ostatni wajdelota zaśpiewa ostatnią litewską pieśń. Witold czerwienieje i blednie, chwyta za szablę, ale zatrzymuje się, wybucha płaczem i zasłania twarz płaszczem. Niemcy szydzą z żebraka, a paziowie gwiżdżą na orzechach. Konrad ucisza ich: każe przyjąć pieśń jak hołd podbitego kraju, bo Litwinom miło będzie słuchać o dawnych czynach.

W Pieśni Wajdeloty starzec mówi o morowej dziewicy, która przynosi Litwie zarazę, i o jeszcze groźniejszym widmie: rycerzu w hełmie ze strusimi piórami i w płaszczu z czarnym krzyżem, po którym cała kraina zapada w mogiłę. Potem sławi pieśń gminną, arkę przymierza między dawnymi i młodszymi laty: ogień spali obrazy, złodzieje zrabują skarby, ale pieśń ujdzie cało jak słowik z płonącego domu. Wspomina, że gdyby umiał przelać swój zapał w słuchaczy, może choć przez chwilę poczuliby dawną wielkość przodków. Na koniec zapowiada, że zaśpiewa o wielkim człowieku żyjącym i niedalekim, i przechodzi od hymnu do prostej opowieści.

Wajdelota opowiada heksametrem historię sprzed lat. Litwini wracają do Kowna z nocnej wyprawy, z łupami i jeńcami. Wśród nich jest dwóch niemieckich rycerzy, młody i stary, którzy w czasie bitwy sami uciekli do Litwinów. Książę Kiejstut przyjmuje ich, ale pod strażą, i pyta, kim są. Młodzieniec opowiada, że nie zna swojego rodu ani nazwiska: jako dziecko widział nocny napad Niemców na litewskie miasto, ojciec wybiegł z bronią i nie wrócił, a jego samego Niemiec porwał na konia. Do dziś słyszy krzyk matki.

Wychował się wśród Niemców jako Walter Alf, a do chrztu trzymał go wielki mistrz Winrych, który kochał go jak syna. Dusza chłopca została jednak litewska. Pocieszał go stary wajdelota, litewski jeniec, który służył Niemcom za tłumacza: mówił mu o Litwie po litewsku, prowadził nad Niemen i w łódce z Kłajpedy na litewskie brzegi. Pod Połągą pokazał mu piasek, który zasypuje nadmorskie łąki: tak Zakon pochłania podbite ludy. Gdy Walter chciał mordować Krzyżaków albo uciec, starzec tłumaczył, że wolni rycerze walczą w otwartym polu, a niewolnik ma tylko jedną broń, zdradę. Kazał mu najpierw nauczyć się od Niemców sztuki wojennej. W pierwszej bitwie z Litwinami Walter przeszedł jednak z wajdelotą na stronę rodaków.

Opowieści Waltera słucha też córka Kiejstuta, piękna Aldona. Jesiennymi wieczorami Walter mówi jej o niemieckich miastach i turniejach, o wielkim Bogu i Matce Bożej, uczy ją pacierzy i daruje jej obrazek Niepokalanej, a ona uczy go zapomnianych litewskich słów, wśród nich słowa miłość. Kiejstut widzi, że córka się zmieniła: myli kolory przy haftowaniu i chodzi do ogrodu, który Walter dla niej zasadził. Uznaje, że chłopiec jest dla Litwy cenny, bo najlepiej szykuje wojsko i umie urządzić broń palną, i oddaje mu Aldonę za żonę. Wajdelota przestrzega jednak Niemców, że to nie koniec opowieści: Walter kochał żonę, ale nie znalazł szczęścia w domu, bo nie było go w ojczyźnie.

Wiosną Krzyżacy ruszają na Litwę wielkim wojskiem. Burzą Kowno i Kiejdany, a Litwini bronią się po lasach i górach. Kiejstut walczy jak jego przodkowie i nie myśli o przyszłości, ale Walter zna potęgę Zakonu, który na wezwanie mistrza ściąga wojska z całej Europy, i przewiduje, że Litwa podzieli los Prus. Mówi Kiejstutowi, że zna jeden sposób, straszny i skuteczny. Staje się ponury: patrzy na łuny pożarów, a żonie tłumaczy, że Niemcy mogą zabić ją, porwać ich dzieci i nauczyć je strzelać do ojca. Aldona proponuje ucieczkę w głąb Litwy i dopiero teraz rozumie, że w całej Litwie nie ma schronienia. Walter mówi, że zna sposób na skruszenie Zakonu, ale nie chce go wyjawić. Zemsta wypala w nim wszystkie uczucia, nawet miłość, jak ogień wypala rdzeń dębu.

Po strasznej bitwie na błoniach Rudawy Kiejstut i Walter przebijają się z garstką ludzi i wracają do domu. Walter rozmawia po niemiecku z Kiejstutem i wajdelotą, potem pada do nóg Aldony, przeprasza ją i mówi, że wielkie serca są jak zbyt wielkie ule, których miód nie zapełni. Spędza z nią czuły wieczór, wspominając pierwsze spotkania, ale urywa na słowie „jutro”.

O świcie wyjeżdża z wajdelotą. Aldona dogania ich w dolinie. Walter prosi, by wróciła do rodziny i zapomniała o nim: jest wdową po człowieku, który dla ojczyzny wyrzekł się nawet jej, a on musi błąkać się po świecie, zdradzać, mordować i zginąć haniebną śmiercią. Kiedyś usłyszy o jego czynach z ust wajdelotów. Aldona czuje, że nie może ani wrócić, ani zapomnieć. Jej wzrok pada na wieżę klasztoru zakonnic za Niemnem. Walter rozumie, odprowadza ją tam, wyjawia jej swój zamiar i każe go ukryć przed światem. Potem odjeżdża z wajdelotą. Śpiewak kończy słowami, że nic o nich dotąd nie słychać, a przyszłość pokaże, czy tyle poświęcono nie na darmo.

Biesiadnicy dopytują, jakie są czyny Waltera i nad kim się zemścił. Mistrz siedzi w milczeniu, pije puchar za pucharem, a jego twarz coraz bardziej się zmienia. W końcu zrywa się, zrzuca płaszcz i woła, że sam zaśpiewa koniec pieśni. Mówi, że pieśń wajdelotów jak gadzina obwija pierś dziecka i wlewa w duszę „Głupią chęć sławy i miłość ojczyzny”, że słuchał jej za dużo i że stary zdrajca wygrał: będzie wojna. Zamiast końca powieści śpiewa jednak balladę, której nauczył się od Maurów w Kastylii, a starzec musi mu akompaniować.

W balladzie Hiszpanie zdobywają ostatnią twierdzę Maurów, Alpuharę. Król Almanzor przebija się przez wrogów i ucieka, a gdy zwycięzcy ucztują na ruinach, wraca sam i prosi o łaskę. Mówi, że chce przyjąć ich wiarę i zostać wasalem hiszpańskiej korony. Hiszpanie, którzy cenią męstwo, ściskają go jak brata, a on obejmuje i całuje wodza. Wtedy pada, pokazuje sine lice i z okropnym śmiechem woła, że przyniósł im z Grenady zarazę i zaraził ich pocałunkiem. Umiera ze śmiechem na ustach, a dżuma niszczy uciekające wojsko hiszpańskie.

Konrad dodaje, że tak mścili się Maurowie, i rzuca w stronę Witolda, że dziś litewscy panowie sami oddają Niemcom swoje kraje. Mówi, że jeszcze są w Litwie inni, ale zrywa urywanym zdaniem, przyznaje, że za dużo wypił, każe odejść staremu Almanzorowi i Halbanowi, przewraca stół z pucharami i zasypia z pianą na ustach. Rycerze znają jego nałóg, ale wstydzą się publicznej sceny przy obcych. Wajdelota znika z sali. Krążą pogłoski, że to przebrany Halban zaśpiewał litewską pieśń, by tak zagrzać chrześcijan do wojny z poganami, ale nikt nie rozumie, skąd w mistrzu taka zmiana i co znaczy jego ballada.

Konrad nie może już powstrzymać Zakonu: kraj woła o zemstę za napady Litwinów i za zdradę Witolda. Witold, który przyjechał prosić Krzyżaków o pomoc w odzyskaniu Wilna, po uczcie i na wieść o wyprawie zmienia zamiary: potajemnie wyprowadza swoich rycerzy, wchodzi do krzyżackich zamków z fałszywym rozkazem mistrza, rozbraja załogi i pali wszystko. Ogłoszona zostaje bulla krucjatowa, z całej Europy ciągną rycerze z czerwonym krzyżem na zbroi, a Zakon rusza na Litwę. Słychać o łunach, o oblężeniu Kowna i Wilna, potem wieści milkną.

Zimą do Malborka wraca przez śniegi garstka ludzi z Konradem na czele, a za nimi rozproszone, głodne i zamarzające resztki wojska. Wszystko zginęło. Mistrz, dawniej sławny z rozwagi, nie dostrzegł podstępów Witolda, długo i gnuśnie oblegał Wilno, a gdy głód dziesiątkował obóz, jeździł na łowy albo zamknięty w namiocie knuł tajemne układy, całymi dniami rozmyślał lub rozmawiał z Halbanem i nie dopuszczał wodzów do rady. Gdy Witold napadł na obóz, wielki mistrz pierwszy uciekł z pola bitwy. Wraca smutny, ale w jego oczach błyska szatańska radość. Lud szemrze, lecz rycerze zebrani na radę znów mu wierzą.

W podziemiach Malborka zbiera się tajny trybunał dwunastu zamaskowanych sędziów w czarnych zbrojach, którzy przysięgli karać zbrodnie potężnych. Oskarżyciel mówi, że mistrz nie jest Wallenrodem. Przed dwunastu laty przybył znikąd do krajów nad Renem, w Palestynie był giermkiem hrabiego Wallenroda, który przepadł bez wieści, a giermek, podejrzany o jego zabójstwo, uciekł do Hiszpanii i walczył z Maurami pod nazwiskiem Wallenroda. Tej zimy spotykał się w lasach z Witoldem, a z pustelnicą rozmawiał po litewsku. Oskarżyciel wnosi skargę o fałsz, zabójstwo, herezję i zdradę i przysięga na krucyfiks. Sędziowie bez słów przeglądają księgę praw i jednym głosem wołają „biada!”: to wyrok śmierci. Dwanaście mieczów mierzy w pierś Konrada.

Zimowy ranek, śnieżyca. Konrad pędzi nad jezioro, bije mieczem w mur wieży i woła: „Aldono, żyjemy!”. Mówi, że śluby są wypełnione, a Niemcy zginęli: Zakon przez sto lat nie wyleczy ran, bo jego skarby przepadły, miasta spłonęły, a krew popłynęła morzem. Dodaje, że ma dość zdrady i zemsty, bo „i Niemcy są ludzie”. Opowiada, że wracając z Litwy, minął ruiny jej kowieńskiego zamku i odwiedził ich dawną dolinę: kamień, darniowe siedzenie, źródło i wierzby, które sam wbił w piasek, a które teraz zazieleniły się jak żywe drzewa. Błaga, by wyszła: wybije bramę i zaniesie ją do doliny albo w głąb Puszczy Białowieskiej, gdzie zapomną o świecie.

Aldona milczy, a gdy na niebie błyska krwawa jutrzenka, odmawia spokojnie i smutno. Przysięgła na progu, że wyjdzie z wieży tylko do grobu. Boi się, że Alf nie poznałby w niej dawnej Aldony, a ona sama nie chce oglądać go z bliska, bo zachowała w sercu jego dawny obraz jak motyla zatopionego w bursztynie. Mówi, że połączą się, ale nie na ziemi. Prosi, by porzucił zdrady i mordy, przychodził częściej i zasadził wokół wieży wierzby z ich doliny, aby dzieci śpiewały tam litewskie piosenki, a po jej śmierci także nad jego grobem.

Alf już nie słucha i błądzi po brzegu. Rankiem przy miejskich okopach widzi cień, który znika w okopach z okrzykiem „biada!”, i rozumie, że tajny trybunał go skazał. Wraca pod wieżę, pierwszy raz od lat mówi Aldonie „dzień dobry” i prosi o pamiątkę. Zapowiada, że wkrótce zginie i że zamieszka w pobliskiej strzelnicy: co rano wywiesi tam czarną chustkę, a co wieczór zapali lampę w oknie; jeśli chustka spadnie albo lampa zgaśnie, ona ma zamknąć okno. Aldona do zachodu słońca stoi w oknie wieży z ramionami wyciągniętymi ku ziemi.

Wieczorem Alf żegna się z Halbanem w strzelnicy, gdy w bramę dobijają się zbrojni z okrzykiem „biada!”. Zamyka drzwi, nalewa czarę i wypija; Halban chce wytrącić mu ją z ręki, ale się powstrzymuje, a z dalszych scen wynika, że to trucizna. Alf wskazuje starcowi drugą, nalaną czaszę. Halban odmawia: przeżyje, by zamknąć mu powieki i rozgłosić jego czyn w pieśni, z której kiedyś wstanie mściciel. Alf ściska Halbana. Gdy wchodzą zbrojni z kapelanem, Alf zrywa płaszcz z krzyżem mistrza, depcze go i woła, że jego grzechem jest zguba tysięcy Niemców: jak Samson zburzył gmach i ginie pod nim. Pada i strąca z okna lampę, która gaśnie. W tej samej chwili z wieży dobiega krzyk, po którym Aldona już nigdy nie wyda głosu. Narrator zostawia koniec jej pieśni słuchaczowi.

Wolne Lektury drukują na końcu utworu przedmowę prozą. Mickiewicz streszcza w niej dzieje Litwy: naród Litwinów, Prusów i Łotyszy, wezwany najazdami do walki, za Olgierda i Witolda władał państwem od Bałtyku do Morza Czarnego, ale nie zdołał go spoić i rozpłynął się w żywiole polskim i ruskim; jego mowa została tylko wśród ludu. Zakon i Litwa zeszły już ze sceny, a ich dzieje dają poecie temat wolny od dzisiejszych namiętności. Autor przytacza dwuwiersz Schillera: „Co ma ożyć w pieśni, zaginąć powinno w rzeczywistości”.

Ostatni akapit, w nawiasie, chwali monarchę, w którego stolicy autor ogłasza już trzecie polskie dzieło, za to, że pozwala poddanym zachować wiarę, obyczaje i mowę. Przy całym utworze o zdradzie z miłości do ojczyzny ten hołd dla cara czyta się jak przebranie samego autora, który, jak Wallenrod, musi mówić językiem zaborcy. To nasze odczytanie, nie słowa tekstu.