Rok 1984 George’a Orwella

Jasny, zimny kwietniowy dzień, zegary wybijają trzynastą. Winston Smith, trzydziestodziewięcioletni, niski i chudy członek Partii z owrzodzeniem nad kostką, wraca do mieszkania na siódmym piętrze Rezydencji Zwycięstwa. Z każdego piętra patrzy na niego plakat z twarzą wąsatego mężczyzny i napisem „WIELKI BRAT WIDZI”. W pokoju gra teleekran, który można ściszyć, ale nie wyłączyć: nadaje i zarazem podsłuchuje oraz podgląda. Przez okno Winston widzi Londyn, główne miasto prowincji Oceanii zwanej Pierwszym Pasem Powietrznym, pełen ruin i lejów po bombach, oraz biały, piramidalny gmach Ministerstwa Prawdy, w którym pracuje, z trzema hasłami Partii na fasadzie: wojna to pokój, wolność to niewola, ignorancja to siła. Pozostałe ministerstwa to Ministerstwo Pokoju (od wojny), Miłości (od prawa i porządku, budzące największy strach) i Dobrobytu (od gospodarki).

Wypija Gin Zwycięstwa, siada we wnęce poza zasięgiem kamery teleekranu i otwiera piękny stary zeszyt, kupiony w sklepiku ze starzyzną w dzielnicy proli. Postanawia prowadzić dziennik – nic nie jest formalnie zakazane, ale grozi za to śmierć albo kolonia karna. Zapisuje datę 4 kwietnia 1984, choć nie jest pewien, który to rok. Najpierw chaotycznie opisuje wieczór w kinie: filmy wojenne, w których bombardowano łódź z uchodźcami, a publiczność się śmiała.

Przypomina sobie poranne Dwie Minuty Nienawiści w ministerstwie. Na ekranie pojawił się Emmanuel Goldstein, dawny przywódca Partii, a teraz Wróg Ludu, rzekomy szef tajnego Bractwa i autor heretyckiej książki. Sala wpadła w szał, a ciemnowłosa dziewczyna z Departamentu Fikcji, z szarfą Młodzieżowej Ligi Antyseksualnej, rzuciła w ekran słownikiem nowomowy. Winston nienawidził jej i podejrzewał, że jest donosicielką. Pod koniec seansu na moment spotkał się wzrokiem z O’Brienem, członkiem Wewnętrznej Partii, i poczuł, że tamten myśli to samo co on.

Wróciwszy do zeszytu, Winston odkrywa, że w zamyśleniu wielokrotnie napisał drukowanymi literami „PRECZ Z WIELKIM BRATEM”. Wie, że popełnił myślozbrodnię i że prędzej czy później Policja Myśli go zabierze, a on sam zostanie ewaporowany, wymazany z rejestrów. Nagle ktoś puka do drzwi.

Za drzwiami stoi tylko pani Parsons, zahukana sąsiadka z piętra, która prosi o pomoc przy zatkanym zlewie, bo jej męża, Toma, nie ma w domu. Parsons pracuje w tym samym ministerstwie co Winston: to tęgi, głupi i pełen zapału działacz, wierny Partii bez cienia wątpliwości. W zabałaganionym mieszkaniu Winston przetyka odpływ, a dzieci Parsonsów, dziewięcioletni chłopiec i o dwa lata młodsza dziewczynka w mundurkach Szpiegów, celują do niego z zabawkowej broni i krzyczą, że jest zdrajcą i myślozbrodniarzem. Są rozczarowane, że nie mogą pójść do parku na wieszanie eurazjatyckich jeńców. Gdy Winston wychodzi, chłopiec strzela mu z procy w tył głowy. Winston myśli, że ludzie po trzydziestce boją się już własnych dzieci, bo gazety chwalą małych donosicieli, którzy wydają rodziców Policji Myśli.

Przypomina sobie sen sprzed około siedmiu lat: idąc przez ciemny pokój, usłyszał głos „Spotkamy się tam, gdzie nie ma mroku” i dopiero później uznał, że był to głos O’Briena. Teleekran ogłasza wielkie zwycięstwo na froncie malabarskim, a zaraz potem obniżenie racji czekolady z trzydziestu do dwudziestu gramów. Na monecie, znaczkach i plakatach są oczy Wielkiego Brata: prywatne zostaje tylko to, co ukryte pod czaszką.

Winston pisze w dzienniku pozdrowienie do przyszłości albo przeszłości, w której myśl jest wolna, i notuje, że myślozbrodnia nie prowadzi do śmierci, lecz sama jest śmiercią. Uważa się już za martwego, więc chce jak najdłużej pozostać przy życiu. Zmywa atrament z palców i kładzie na okładce zeszytu biały paproch, żeby wiedzieć, czy ktoś go ruszał.

Winstonowi śni się matka, która zniknęła, gdy miał dziesięć czy jedenaście lat, prawdopodobnie w jednej z pierwszych czystek. W śnie ona i jego mała siostra toną w salonie statku i patrzą na niego z dołu, a on wie, że giną po to, by on żył. Rozumie, że tragedia i miłość należą do przeszłości, kiedy istniały jeszcze prywatność i przyjaźń. Potem śni mu się Złota Kraina, pastwisko o zachodzie słońca, przez które idzie ciemnowłosa dziewczyna i jednym gestem zrzuca ubranie, jakby tym ruchem mogła unicestwić Partię. Winston budzi się ze słowem Shakespeare na ustach.

Gwizd teleekranu o 7.15 wzywa na Poranne Podskoki. Ćwicząc, Winston próbuje przypomnieć sobie dzieciństwo: wspomina nalot, schronienie w stacji metra i płaczącego, pijanego staruszka, który powtarzał, że nie trzeba było ufać. Od tamtej pory wojna trwa niemal bez przerwy. Teraz Oceania walczy z Eurazją w sojuszu z Azją Wschodnią, ale Winston pamięta, że jeszcze cztery lata temu było odwrotnie. Oficjalnie jednak sojusze nigdy się nie zmieniały. Partia głosi, że kto kontroluje przeszłość, ten kontroluje przyszłość, a kto kontroluje teraźniejszość, kontroluje przeszłość. Umiejętność wierzenia jednocześnie w dwie sprzeczne rzeczy i zapominania tego, co niewygodne, nazywa się dwójmyśleniem.

Winston nie potrafi ustalić nawet tego, kiedy pierwszy raz usłyszał o Wielkim Bracie, a partyjne podręczniki twierdzą na przykład, że to Partia wynalazła samoloty. Tylko raz miał w ręku niezbity dowód fałszerstwa. Z rozmyślań wyrywa go krzyk instruktorki z teleekranu, która wywołuje go po numerze, Smith W. 6079, i każe mu skłonić się niżej. Winston z kamienną twarzą wykonuje ćwiczenie.

Winston pracuje w Departamencie Archiwów Ministerstwa Prawdy. Rurami pneumatycznymi dostaje polecenia „sprostowania” starych numerów „Timesa”: przepisuje przemówienie Wielkiego Brata tak, by przewidywało ofensywę, która rzeczywiście nastąpiła, poprawia plany produkcji, by zgadzały się z wykonaniem, a obietnicę, że racja czekolady nie zostanie zmniejszona, zamienia w ostrzeżenie, że prawdopodobnie zostanie. Kartki z poleceniami wrzuca do szczeliny pamięci, skąd płyną do pieca, a oryginały gazet się niszczy. Tak zmienia się wszystko: gazety, książki, filmy i zdjęcia, a przeszłość jest jak palimpsest. Winston wie, że to tylko zastępowanie jednych zmyślonych liczb innymi, bo nikt nie zna prawdziwych, a połowa Oceanii chodzi boso.

Narrator pokazuje innych pracowników: skrytego Tillotsona, drobną kobietę o piaskowych włosach, która usuwa z prasy nazwiska ewaporowanych (jej mąż też zniknął), i poetę Ampleforth, który przerabia niewygodne wiersze. Ministerstwo produkuje też gazety, piosenki i tanią rozrywkę dla proli, a nawet pornografię.

Najtrudniejsze zadanie dnia dotyczy numeru z 3 grudnia 1983 roku: orędzie Wielkiego Brata chwaliło towarzysza Withersa, który tymczasem popadł w niełaskę i stał się nieosobą. Winston postanawia napisać mowę od nowa i wymyśla towarzysza Ogilvy’ego, wzorowego członka Partii: jako dziecko wydał wuja Policji Myśli, wynalazł granat, nie pił, nie palił, nie założył rodziny i zginął bohatersko w wieku dwudziestu trzech lat. Winston uświadamia sobie, że można stwarzać ludzi martwych, a ten zmyślony bohater będzie w przeszłości tak samo prawdziwy jak Juliusz Cezar.

W podziemnej stołówce ministerstwa Winston je obiad z Syme’em, filologiem z Departamentu Badań, który pracuje nad jedenastym, ostatecznym wydaniem Słownika nowomowy. Syme z zachwytem opowiada o niszczeniu słów: zamiast „zły” wystarczy „bezdobry”, zamiast „wspaniały” – „plusdobry”. Wyjaśnia, że celem nowomowy jest zawężenie pola myślenia, tak by myślozbrodnia stała się niemożliwa, bo zabraknie słów, by ją wyrazić. Do 2050 roku nikt nie zrozumie już ich rozmowy, a ortodoksja oznacza niemyślenie. Winston jest pewien, że Syme zostanie kiedyś ewaporowany, bo jest zbyt inteligentny, widzi za jasno i mówi zbyt wprost.

Dosiada się Parsons, zbiera od Winstona dwa dolary na Tydzień Nienawiści i z dumą opowiada, że jego siedmioletnia córka wytropiła w lesie obcego mężczyznę w dziwnych butach i wydała go patrolowi. Teleekran ogłasza, że standard życia wzrósł, a wdzięczni obywatele dziękują Wielkiemu Bratu za podniesienie racji czekolady do dwudziestu gramów. Winston wie, że dzień wcześniej ogłoszono jej obniżenie z trzydziestu do dwudziestu, i zastanawia się, czy tylko on jeden pamięta. Myśli o nędzy codzienności i o tym, że jego ciało jakby pamięta inny, lepszy świat.

Nagle zauważa, że ciemnowłosa dziewczyna z sąsiedniego stolika przygląda mu się uważnie. Przeraża się: niewłaściwy wyraz twarzy to w nowomowie twarzozbrodnia. Parsons opowiada jeszcze, jak jego dzieci podpaliły spódnicę handlarce, która zawinęła kiełbasę w plakat z Wielkim Bratem.

Winston zapisuje w dzienniku wstydliwe wspomnienie sprzed trzech lat: w bocznej uliczce przy dworcu poszedł z mocno umalowaną prostytutką do jej kuchni w suterenie. Pisanie przychodzi mu z trudem, bo wspomnienie go dręczy. Myśli o tym, że najgroźniejszym wrogiem człowieka jest jego własny układ nerwowy: nerwowy tik czy mówienie przez sen mogą zdradzić myślozbrodniarza.

Wspomnienie przywołuje myśl o żonie, Katharine, z którą rozstał się prawie jedenaście lat temu po mniej więcej piętnastu miesiącach małżeństwa; Partia nie pozwala na rozwody, ale bezdzietne pary zachęca do separacji. Katharine była piękna, ale w jej głowie nie było żadnej myśli poza sloganami. Sztywniała, gdy jej dotykał, a stosunek traktowała jako obowiązek wobec Partii, który trzeba wypełnić raz w tygodniu, by począć dziecko. Narrator wyjaśnia, że Partia chce odebrać popędowi wszelką przyjemność: komisja nie zgadza się na małżeństwo ludzi, którzy się sobie podobają, a Młodzieżowa Liga Antyseksualna głosi całkowitą wstrzemięźliwość. Dla Winstona udany akt miłosny byłby więc buntem, a pożądanie myślozbrodnią.

Kończy relację: gdy w kuchni podkręcił lampę, zobaczył, że kobieta jest stara, ma co najmniej pięćdziesiąt lat i nie ma zębów, a mimo to zrobił to, po co przyszedł. Spisanie tego nie przynosi mu ulgi.

Winston zapisuje, że jeśli jest jakaś nadzieja, to w prolach, którzy stanowią 85 procent ludności Oceanii: gdyby zrozumieli swoją siłę, zmietliby Partię w jeden dzień. Pamięta jednak, jak tłum kobiet podniósł wielki krzyk tylko dlatego, że na straganie skończyły się blaszane garnki. Partia zostawia proli samym sobie: pracują, rozmnażają się, oglądają filmy i grają na loterii, a Policja Myśli usuwa nielicznych groźnych. Partyjne hasło mówi, że prole i zwierzęta są wolni.

Winston przepisuje z dziecięcego podręcznika historii obraz dawnego Londynu, w którym kapitaliści w cylindrach wyzyskiwali głodnych biedaków, i nie potrafi rozstrzygnąć, co w nim jest prawdą. Widzi, że życie to przede wszystkim nędza i apatia, a nie świat ze stali i betonu z partyjnych ideałów.

Przypomina sobie jedyny dowód fałszerstwa, jaki miał w ręku. W połowie lat sześćdziesiątych, w czasie wielkich czystek, aresztowano Jonesa, Aaronsona i Rutheforda, ostatnich z dawnych przywódców Rewolucji. Przyznali się do zdrady, zostali ułaskawieni, a Winston widział ich później w kawiarni Pod Kasztanem; Rutheford płakał przy szyderczej piosence. Wkrótce aresztowano ich znowu i stracono. Mniej więcej pięć lat później Winston znalazł wśród dokumentów skrawek „Timesa” ze zdjęciem całej trójki w Nowym Jorku – w dniu, w którym według zeznań byli na Syberii. Po dziesięciu minutach wrzucił zdjęcie do szczeliny pamięci.

Winston pisze, że rozumie, jak Partia fałszuje przeszłość, ale nie rozumie po co. Boi się, że pewnego dnia Partia ogłosi, iż dwa plus dwa to pięć, i trzeba będzie w to uwierzyć. Postanawia bronić oczywistości: kamienie są twarde, woda mokra. Pisze dziennik do O’Briena i notuje, że wolność to wolność powiedzenia, iż dwa plus dwa to cztery.

Zamiast iść na wieczór do Osiedlowego Domu Kultury, Winston wędruje samotnie po dzielnicach proli, choć w nowomowie sama potrzeba samotności to sobieżycie. Pada na ziemię przed rakietą, a po wybuchu widzi na chodniku oderwaną ludzką dłoń i kopie ją do rynsztoka. Prole kłócą się zapalczywie o wyniki loterii, która jest ich główną radością, choć Winston wie, że wielkie wygrane są fikcją.

W pubie stawia piwo bardzo staremu mężczyźnie, który pamięta czasy sprzed Rewolucji, i wypytuje go, czy dawniej żyło się lepiej. Starzec wspomina jednak tylko drobiazgi: cylinder pożyczony na pogrzeb, młodego eleganta, który zepchnął go z chodnika, kufel na pół kwarty. Winston rozumie, że za dwadzieścia lat nikt już nie odpowie na pytanie, czy przed Rewolucją było lepiej, a właściwie nie odpowie już teraz.

Nogi niosą go do rupieciarni, w której kupił zeszyt. Właściciel, pan Charrington, łagodny sześćdziesięciotrzyletni wdowiec, sprzedaje mu za cztery dolary szklany przycisk do papieru z koralowcem w środku i pokazuje pokój na piętrze: z mahoniowym łóżkiem, starym zegarem, ryciną przedstawiającą kościół świętego Klemensa – i bez teleekranu. Recytuje też fragment dawnej rymowanki o pomarańczach i cytrynach oraz dzwonach londyńskich kościołów. Winston postanawia, że tu wróci.

Na ulicy mija go ciemnowłosa dziewczyna z Departamentu Fikcji. Winston jest przekonany, że go śledzi, przez chwilę myśli nawet, żeby ją dogonić i zabić, ale nie ma na to sił. W domu pije gin, myśli o torturach, które czekają go po aresztowaniu, i o słowach O’Briena o miejscu, gdzie nie ma mroku. Przed oczami ma znów trzy hasła Partii.

Cztery dni później ciemnowłosa dziewczyna z ręką na temblaku przewraca się na korytarzu ministerstwa tuż przed Winstonem. Gdy pomaga jej wstać, wsuwa mu do dłoni złożoną karteczkę. Winston czeka kilka minut, żeby nie zdradzić się przed teleekranem, przekonany, że to wezwanie od Policji Myśli albo wiadomość od Bractwa. Na kartce jest napisane: „Kocham cię”.

Odtąd chce tylko żyć i spotkać się z dziewczyną, ale nie wie, jak to zrobić: nie zna jej imienia ani adresu, listy są otwierane, wszędzie są teleekrany. Uznaje, że jedynym miejscem jest gwarna stołówka. Przez tydzień nic się nie udaje: dziewczyna przychodzi o innej porze albo z koleżankami, potem znika na trzy dni, a gdy siedzi sama, Winstona woła do swojego stolika znajomy. Wreszcie siada obok niej i nie patrząc na siebie, umawiają się na dziewiętnastą na Placu Zwycięstwa.

Na placu z kolumną Wielkiego Brata, w tłumie oglądającym konwój eurazjatyckich jeńców, dziewczyna szeptem opisuje mu drogę: w niedzielę ma pojechać pociągiem z dworca Paddington, dojść przez pola do martwego drzewa porośniętego mchem i czekać około piętnastej. Na koniec ukradkiem ściska jego dłoń. Winston uświadamia sobie, że nie wie nawet, jakiego koloru ma oczy.

Jest drugi maja. Winston dociera na wieś pociągiem pełnym proli i zbiera w lesie dzwonki dla dziewczyny. Ona zjawia się nagle za jego plecami i prowadzi go na polanę otoczoną młodymi jesionami, w których nie da się ukryć mikrofonu. Mówi mu, że ma na imię Julia; ona jego imię i nazwisko już zna. Winston wyznaje, że ma trzydzieści dziewięć lat, żonę, żylaki i sztuczne zęby, i że wcześniej jej nienawidził i brał ją za agentkę Policji Myśli. Julia śmieje się z tego jak z pochwały swojego kamuflażu.

Zrywa szkarłatną szarfę Ligi Antyseksualnej i częstuje go prawdziwą czekoladą z czarnego rynku, której smak budzi w Winstonie niejasne, przykre wspomnienie. Opowiada, że była zastępową w Szpiegach i oddaje Lidze trzy wieczory w tygodniu, bo krzyczeć razem z tłumem to najbezpieczniejsza strategia. Klnie na Partię, a Winstonowi jej ordynarny język się podoba.

Na skraju lasu Winston rozpoznaje Złotą Krainę ze swoich snów: pastwisko, wiązy, strumień z rybami. Słuchają śpiewu drozda, a potem wracają na polanę. Julia zrzuca ubranie tym samym gestem co we śnie. Mówi, że robiła to już wiele razy, zawsze z członkami Partii, i że to uwielbia. Winston się z tego cieszy: zwykłe pożądanie wydaje mu się siłą, która może rozsadzić Partię. Po wszystkim myśli, że ich uścisk był bitwą, a rozkosz zwycięstwem, ciosem wymierzonym w Partię i aktem politycznego nieposłuszeństwa.

Julia planuje wszystko trzeźwo: każe Winstonowi wracać inną drogą i umawia się z nim na targu, gdzie wysmarkanie nosa ma być znakiem, że jest bezpiecznie. W maju tylko raz udaje im się być razem w kryjówce, w dzwonnicy zrujnowanego kościoła na terenie zniszczonym przez bombę atomową. Poza tym widują się na ulicach, po pół godziny, prowadząc „konwersację na raty” bez patrzenia na siebie. Raz po wybuchu rakiety Winston całuje pokrytą tynkiem twarz Julii, przekonany, że zginęła. Dla kamuflażu Julia udziela się w Lidze Antyseksualnej i namawia Winstona do ochotniczej pracy przy amunicji.

W dzwonnicy rozmawiają długo. Julia ma dwadzieścia sześć lat, mieszka w hostelu z trzydziestoma innymi kobietami i obsługuje maszyny piszące powieści; przez rok pracowała w Pornokomie. Pierwszy romans miała w wieku szesnastu lat. Nienawidzi Partii, ale nie interesuje jej doktryna ani Bractwo: uważa, że trzeba łamać reguły i przeżyć. Rozumie za to, po co Partia tłumi popęd: niezaspokojenie zamienia się w histerię, którą łatwo przekuć w nienawiść do wroga i uwielbienie wodza.

Winston mówi, że Katharine była z natury prawomyślna, niezdolna do jednej niewłaściwej myśli, a Julia od razu wie, o jaki typ ludzi chodzi. Wspomina wycieczkę sprzed jedenastu lat, gdy stał z żoną sam nad urwiskiem starej kopalni kredy i przyszło mu do głowy, by ją zepchnąć. Julia mówi, że ona by to zrobiła. Winston uważa, że to i tak nic by nie zmieniło, bo wszyscy są już martwi, a w tej grze nie ma zwycięzców. Julia odpowiada, że oni jeszcze żyją, i patykiem rysuje mu w kurzu mapę drogi na następne spotkanie.

Winston wynajmuje od pana Charringtona pokój nad sklepem. Wie, że to samobójcze szaleństwo, ale pragnienie własnego, ukrytego miejsca jest silniejsze. Gospodarz nie zadaje pytań, mówi tylko, że prywatność jest cenna, i wspomina o drugim wejściu od podwórza. Przed Tygodniem Nienawiści wydłużono godziny pracy, a niedoszłe spotkanie w lesie obudziło w Winstonie czułość: marzy, by żyć z Julią jak zwykłe małżeństwo. Za oknem prolka rozwiesza pieluchy i śpiewa piosenkę ułożoną przez maszynę, a w jej ustach tandetny tekst brzmi pięknie.

Julia przynosi w torbie na narzędzia skarby Partii Wewnętrznej: prawdziwy cukier, biały chleb, dżem, mleko, herbatę i kilogram prawdziwej kawy. Potem pokazuje mu się umalowana i perfumowana i zapowiada, że w tym pokoju nie będzie towarzyszką, lecz kobietą. Gdy zza listwy wychyla się szczur, Winston blednie: szczury budzą w nim największy lęk, przypominając koszmar, w którym za ścianą ciemności czai się coś strasznego.

Piją kawę. Julia zna od dziadka, ewaporowanego, gdy miała osiem lat, dalszy ciąg rymowanki o dzwonach londyńskich kościołów. Winston patrzy na szklany przycisk: wydaje mu się, że to pokój, w którym się znajdują, a koralowiec to jego życie z Julią zamknięte w krysztale.

Syme znika. Trzeciego dnia z listy członków Komitetu Szachowego po prostu ubywa jednego nazwiska: Syme nigdy nie istniał. Upalne miasto szykuje się do Tygodnia Nienawiści. Teleekrany nadają nową Pieśń Nienawiści, Parsons z sąsiadami dekoruje ulicę, a na plakatach maszeruje ogromny eurazjatycki żołnierz z lufą wymierzoną w przechodnia. Rakiety zabijają kilkaset osób w kinie i dzieci na placu zabaw, tłum pali kukły Goldsteina i podpala dom starego małżeństwa podejrzanego o obce pochodzenie.

W czerwcu Winston i Julia spotykają się w pokoju nad sklepem kilka razy. Winston nie popija już ginu o każdej porze, przybiera na wadze, mija mu wrzód i poranny kaszel. Pan Charrington pokazuje mu stare drobiazgi i recytuje urywki zapomnianych wierszyków. Kochankowie wiedzą, że to nie potrwa długo, marzą o ucieczce albo o życiu wśród proli, ale żyją z dnia na dzień. Rozważają przyłączenie się do Bractwa; Julia uważa pomysł zwrócenia się do O’Briena za całkiem rozsądny.

Julia nie wierzy w Goldsteina ani w zorganizowaną opozycję, sądzi nawet, że wojny nie ma, a rakiety wystrzeliwuje sam rząd, żeby straszyć ludzi. Zarazem nie pamięta, że jeszcze cztery lata temu wrogiem była Azja Wschodnia, i nie widzi w tym nic ważnego. Nie wzrusza jej historia zdjęcia Jonesa, Aaronsona i Rutheforda. Winston mówi, że historia stanęła i została już tylko teraźniejszość, w której Partia ma zawsze rację; Julia odpowiada, że nie obchodzi jej następne pokolenie, tylko oni dwoje. Winston żartuje, że Julia buntuje się tylko od pasa w dół, i rozumie, że ludzie, którzy nic nie pojmują, najłatwiej przyjmują partyjne kłamstwa i nie tracą przy tym zdrowych zmysłów.

Na korytarzu ministerstwa O’Brien zrównuje się z Winstonem i uprzejmie chwali jego artykuł w nowomowie. Wspomina przy tym ich wspólnego znajomego, eksperta, którego nazwiska rzekomo nie pamięta – to oczywista aluzja do Syme’a, który jest już nieosobą. Winston odczytuje ją jako umówiony znak i wspólną myślozbrodnię. O’Brien proponuje mu wcześniejszy egzemplarz dziesiątego wydania Słownika nowomowy i pod okiem teleekranu zapisuje na kartce swój adres, bo inaczej nie da się go poznać.

Winston uczy się adresu na pamięć i wrzuca kartkę do szczeliny pamięci. Jest pewien, że dotarł na obrzeża podziemia, o którym marzył, i że prędzej czy później pójdzie do O’Briena. Widzi w tym ciąg dalszy drogi, którą zaczął od myśli, a kontynuował dziennikiem: teraz przechodzi od słów do czynów. Wie, że ostatni akt rozegra się w Ministerstwie Miłości, i czuje, jakby już zaczynał umierać.

Winston budzi się we łzach i opowiada Julii, że przez całe życie wierzył, iż zabił matkę. Sen przywołał wypartą scenę z dzieciństwa. Po zniknięciu ojca rodzina głodowała, a mały Winston wymuszał na matce większe porcje i podkradał jedzenie także chorej, dwu- czy trzyletniej siostrze. Gdy rozdano czekoladę, zażądał całej tabliczki, dostał trzy czwarte, a resztę wyrwał z rąk siostry i uciekł. Matka przytuliła płaczącą córeczkę. Kiedy wrócił po kilku godzinach, matki i siostry już nie było i nigdy więcej ich nie zobaczył.

Winston rozumie, że gest matki, która objęła dziecko, choć niczego już nie mogła zmienić, był tym samym gestem co gest uchodźczyni z kroniki filmowej. Partia wmawia ludziom, że takie uczucia nie mają znaczenia. Prole wciąż są lojalni wobec siebie nawzajem, a nie wobec idei – dlatego są ludźmi, a członkowie Partii nie.

Julia mówi, że kiedy ich złapią, przyznają się, bo każdy się przyznaje. Winston odpowiada, że przyznanie się do winy nie będzie zdradą: zdradą byłoby dopiero to, gdyby przestał ją kochać. Julia odpowiada, że tego właśnie nie mogą im zrobić, bo nie dostaną się do ich wnętrza. Winston przyznaje jej rację: można wydrzeć z człowieka każdy fakt, ale nie można zmienić tego, co czuje w głębi serca.

Winston i Julia, każde inną drogą, przychodzą do luksusowego mieszkania O’Briena w dzielnicy Partii Wewnętrznej. O’Brien wyłącza teleekran – to przywilej członków Partii Wewnętrznej. Winston wyznaje, że są wrogami Partii, myślozbrodniarzami i cudzołożnikami, i chcą przyłączyć się do konspiracji. O’Brien przedstawia służącego Martina jako jednego z nich, nalewa wino i wznosi toast za Emmanuela Goldsteina. Zapewnia, że Goldstein żyje, a Bractwo istnieje.

Zadaje im rytualne pytania. Winston zgadza się oddać życie, mordować, dokonywać sabotażu zabijającego niewinnych, oszukiwać, szerzyć choroby, a nawet oblać kwasem twarz dziecka i popełnić samobójstwo na rozkaz. Gdy pada pytanie, czy są gotowi rozstać się na zawsze, Julia od razu mówi nie, a po chwili także Winston. O’Brien wyjaśnia, że Bractwo nie jest zwykłą organizacją: członkowie znają tylko kilka osób, nikt im nie pomoże, gdy wpadną, a jedyną nagrodą jest przyszłość, której nie dożyją. Mają działać, dać się złapać, przyznać się i umrzeć.

Drugi toast Winston wznosi za przeszłość. Julia wychodzi pierwsza z pastylką na język, żeby nie czuć od niej wina. O’Brien zapowiada, że przyśle Winstonowi książkę Goldsteina: na ulicy ktoś poda mu teczkę i powie, że ją upuścił, a książkę trzeba będzie oddać w ciągu czternastu dni. Na pożegnanie powtarza za Winstonem słowa o spotkaniu tam, gdzie nie ma mroku, i zna ostatni wers rymowanki o dzwonach, którego nie pamiętał nikt inny.

Szóstego dnia Tygodnia Nienawiści, w szczytowym momencie nienawiści do Eurazji, ogłoszono, że Oceania walczy z Azją Wschodnią, a Eurazja jest sojusznikiem. Mówca na wiecu zamienił nazwy wrogów w połowie zdania, a tłum zerwał plakaty jako dzieło sabotażystów. W zamieszaniu nieznajomy podał Winstonowi teczkę z książką. Przez pięć dni Departament Archiwów pracował po osiemnaście godzin na dobę, żeby zniknął każdy ślad wojny z Eurazją. Teraz, wyczerpany, Winston siada w pokoju nad sklepem i otwiera tom: Emmanuel Goldstein, Teoria i praktyka oligarchicznego kolektywizmu.

Zaczyna od rozdziału pierwszego, ale zaraz przeskakuje do trzeciego, „Wojna to pokój”. Świat dzielą trzy supermocarstwa: Oceania, Eurazja i Azja Wschodnia. Żadne nie może pokonać pozostałych, a walki toczą się tylko na terenach spornych między nimi. Celem wojny jest zużycie owoców przemysłu, tak by ludzie nie stali się zamożni, bo dostatek i wykształcenie zniszczyłyby hierarchię. Wojna utrzymuje też w społeczeństwie strach, nienawiść i uwielbienie wodza. Wszystkie trzy ustroje są w istocie takie same. Wojna to dziś sprawa wewnętrzna każdego państwa, toczona przez rządzących z własnymi poddanymi, więc trwała wojna niczym nie różni się od trwałego pokoju.

Przychodzi Julia. Po miłości Winston czyta jej na głos rozdział pierwszy, „Ignorancja to siła”. Od zawsze istniały trzy warstwy: wyższa chce utrzymać władzę, średnia zająć jej miejsce, a niższa znieść różnice; średnia, obiecując niższej sprawiedliwość, obala wyższą i sama staje się nowym panem. Nowe ideologie połowy XX wieku chciały zatrzymać ten cykl na zawsze. Partia jako zbiorowość posiada wszystko; na szczycie stoi Wielki Brat, którego nikt nie widział – maska Partii – pod nim Partia Wewnętrzna (mniej niż dwa procent ludności), Partia Zewnętrzna i prole, około 85 procent. Członkowie Partii są stale śledzeni i od dziecka uczeni zbrodniostopu, czyli zatrzymywania się przed niebezpieczną myślą, czarnobieli i dwójmyślenia. Przeszłość zmienia się, żeby Partia nigdy nie musiała przyznać się do błędu. Nazwy ministerstw są świadomym zastosowaniem dwójmyślenia: Ministerstwo Pokoju zajmuje się wojną, Prawdy kłamstwem, Miłości torturami, a Dobrobytu głodem.

Gdy książka ma wreszcie wyjaśnić, dlaczego Partia nie pozwala ludziom stać się równymi, Winston spostrzega, że Julia zasnęła. Nadal rozumie jak, a nie dlaczego, ale ma pewność, że nie oszalał: trzymanie się prawdy wbrew całemu światu nie jest szaleństwem. Zasypia z myślą, że jasność umysłu nie jest kwestią statystyki.

Winston i Julia budzą się wieczorem. Przez okno patrzą na prolkę, która rozwiesza pieluchy i śpiewa. Winston dostrzega w niej, zniszczonej porodami i pracą, piękno i siłę: ludzie tacy jak ona, na całym świecie, kiedyś przebudzą się i odmienią świat. Julia mówi, że drozd w lesie nie śpiewał dla nich, tylko po prostu śpiewał. Przyszłość należy do proli, a on i Julia mogą mieć w niej udział, jeśli przekażą dalej wiedzę, że dwa plus dwa to cztery.

Winston mówi, że są martwi, Julia to powtarza, a wtedy za ich plecami żelazny głos oznajmia, że są martwi. Rycina ze świętym Klemensem spada ze ściany i odsłania ukryty teleekran. Głos każe im stanąć plecami do siebie z rękami za głową, a inny, kulturalny głos recytuje zakończenie rymowanki o świecy i tasaku, który utnie głowę. Do pokoju wpadają przez okno i po schodach ludzie w czarnych mundurach. Jeden z nich rozbija szklany przycisk o kominek, a koralowiec toczy się po podłodze. Julia dostaje cios w splot słoneczny i zostaje wyniesiona – Winston widzi ją wtedy ostatni raz.

Do pokoju wchodzi pan Charrington, a strażnicy stają się wobec niego uniżeni. Ma czarne włosy, nie nosi okularów, mówi bez dawnego akcentu i wygląda na trzydzieści pięć lat. To jego głos słychać było z teleekranu. Winston pojmuje, że pierwszy raz świadomie patrzy w twarz agenta Policji Myśli.

Winston siedzi w białej celi bez okien, zapewne w Ministerstwie Miłości, pod ciągłym światłem i okiem teleekranów, głodny i obolały. Wcześniej przetrzymywano go w zwykłym areszcie, gdzie pospolici przestępcy kpili ze strażników, a polityczni milczeli ze strachu; pijana prolka o nazwisku Smith mówiła, że mogłaby być jego matką. Teraz rozumie, że miejsce, gdzie nie ma mroku, to cela, w której nigdy nie gasi się światła. O Julii myśli mało, częściej o O’Brienie i o żyletce, którą Bractwo może mu przysłać.

Do celi trafia poeta Ampleforth: zostawił słowo Bóg na końcu wersu Kiplinga, bo nie znalazł innego rymu. Oficer wywołuje go do pokoju 101. Potem przyprowadzają Parsonsa, który przyznaje się do myślozbrodni: mówił przez sen „Precz z Wielkim Bratem”, a doniosła na niego siedmioletnia córka, z której jest dumny, i chce podziękować Partii, że uratowała go na czas.

Wśród kolejnych więźniów jest wygłodzony mężczyzna o twarzy jak czaszka. Gdy współwięzień Bumstead podaje mu kawałek chleba, strażnik uderza Bumsteada w twarz tak, że wypada mu proteza. Wywołany do pokoju 101 wygłodzony człowiek błaga, by zamiast niego zabrano kogokolwiek, nawet by na jego oczach podcięto gardła jego dzieciom, i czepia się ławki, aż strażnicy miażdżą mu palce.

Wreszcie do celi wchodzi O’Brien. Winston myśli, że jego też schwytano, ale O’Brien odpowiada, że schwytali go dawno temu, i mówi, że Winston wiedział o tym od początku. Strażnik uderza Winstona pałką w łokieć. Winston pojmuje, że wobec bólu fizycznego nikt nie jest bohaterem: można pragnąć tylko, żeby ból ustał.

Winston traci rachubę czasu. Najpierw bili go strażnicy, potem godzinami przesłuchiwali partyjni intelektualiści, aż przyznał się do wszystkiego: do szpiegostwa na rzecz Azji Wschodniej, sabotażu, wiary w Boga, a nawet zabicia żony, która żyje. Za wszystkim stoi O’Brien, kat i opiekun zarazem; kiedyś jakiś głos szepnął Winstonowi, że jest obserwowany od siedmiu lat.

Teraz Winston leży przypięty do łóżka, a O’Brien trzyma rękę na przełączniku urządzenia, które zadaje ból w skali do stu. Mówi, że Winston jest chory i ma uszkodzoną pamięć. Pokazuje mu zdjęcie Jonesa, Aaronsona i Rutheforda, a potem pali je w szczelinie pamięci i twierdzi, że nigdy nie istniało i że on sam go nie pamięta. Tłumaczy, że rzeczywistość istnieje tylko w umyśle Partii, zbiorowym i nieśmiertelnym. Podnosi cztery palce i pyta, ile ich jest, jeśli Partia mówi, że pięć. Pod wpływem bólu Winston krzyczy, że pięć, ale O’Brien chce, by naprawdę zobaczył pięć, a nie tylko tak powiedział. W końcu Winston odpowiada, że nie wie, i O’Brien uznaje to za postęp.

O’Brien wyjaśnia, że Partii nie chodzi o zeznania ani o karę, lecz o wyleczenie: Partia nie niszczy wrogów, tylko ich zmienia. Inkwizycja i dawne totalitaryzmy tworzyły męczenników, a tu heretyk przed śmiercią ma szczerze pokochać Partię i zniknąć bez śladu. Jones, Aaronson i Rutheford też skończyli, kochając Wielkiego Brata. Po wstrząsie elektrycznym Winston przez ułamek sekundy naprawdę widzi pięć palców, a przez może pół minuty każda podpowiedź O’Briena wydaje mu się prawdą.

Pozwolono mu zadać pytania. O’Brien mówi, że Julia zdradziła go natychmiast i została wzorowo nawrócona. Wielki Brat istnieje jako uosobienie Partii i nigdy nie umrze, natomiast Winston nie istnieje. Na pytanie o Bractwo Winston nigdy nie dostanie odpowiedzi. Na pytanie, co jest w pokoju 101, O’Brien odpowiada, że Winston to wie, bo wszyscy to wiedzą.

O’Brien zapowiada, że terapia ma trzy etapy: naukę, zrozumienie i akceptację. Mówi, że sam współtworzył książkę Goldsteina: jej opis świata jest prawdziwy, ale program – oświecenie i bunt proletariatu – to nonsens, bo Partia będzie rządzić zawsze. Gdy Winston mówi, że Partia rządzi dla dobra ludzi, dostaje karę bólem. O’Brien wyjaśnia, że Partia pragnie władzy wyłącznie dla niej samej: władza nie jest środkiem, lecz celem, a celem tortur są tortury. Jednostka jest tylko komórką, a człowiek, który całkowicie podda się Partii, staje się nieśmiertelny. Partia panuje nad materią, bo panuje nad umysłami – nawet gwiazdy mogą być blisko lub daleko, zależnie od potrzeby. To nie solipsyzm, tylko solipsyzm zbiorowy.

Władzę nad człowiekiem pokazuje się, zadając mu cierpienie. O’Brien opisuje przyszłość: świat strachu, nienawiści i zdrady, bez przyjaźni, miłości poza miłością do Wielkiego Brata, bez sztuki, nauki i radości, za to z wiecznym upojeniem władzą. Każe Winstonowi wyobrazić sobie but miażdżący ludzką twarz – na zawsze. Winston odpowiada, że taka cywilizacja nie przetrwa, że pokona ją życie, ludzka dusza. O’Brien pyta, czy Winston uważa się za moralnie lepszego, a gdy ten potwierdza, odtwarza nagranie, na którym Winston obiecywał mordować i oblać kwasem twarz dziecka.

Każe mu się rozebrać i stanąć przed lustrem. Winston widzi wychudzony, zgarbiony szkielet, łysiejący, pokryty brudem i bliznami – wygląda jak śmiertelnie chory sześćdziesięciolatek. Stracił dwadzieścia pięć kilogramów, ma jedenaście zębów, a O’Brien wyrywa mu jeszcze jeden. Mówi, że to jest ostatni człowiek. Winston płacze, a O’Brien mówi, że Winston sam sobie to zrobił. Odpowiada jednak, że nie zdradził Julii, a O’Brien przyznaje mu rację: Winston wyznał o niej wszystko, ale wciąż ją kocha. Na pytanie, kiedy go zastrzelą, O’Brien odpowiada, że prawdopodobnie nieprędko, ale z pewnością.

Winston dochodzi do siebie w wygodniejszej celi: może się myć, dostaje czyste ubranie, regularne posiłki, a zamiast wyrwanych zębów protezę. Przybiera na wadze i ćwiczy. Uświadamia sobie, że Policja Myśli śledziła go przez siedem lat, wiedziała nawet o paprochu na okładce dziennika i miała zdjęcia jego i Julii. Skapitulował. Na tabliczce pisze: wolność to niewola, dwa i dwa to pięć, Bóg to władza. Przyjmuje, że Jones, Aaronson i Rutheford byli winni, a zdjęcie nigdy nie istniało, i ćwiczy zbrodniostop – niedostrzeganie argumentów przeciw temu, co mówi Partia.

Pewnego razu śni mu się Złota Kraina i budzi się, wołając Julię. Czuje, że kocha ją bardziej niż na wolności. Rozumie, że poddał umysł, ale chciał zachować czyste serce, i że ten okrzyk go zdradził. Postanawia ukryć nienawiść do Partii nawet przed sobą, by w chwili egzekucji, gdy strzał padnie z tyłu na korytarzu, umrzeć, nienawidząc ich – to będzie jego wolność.

Wchodzi O’Brien i mówi, że Winston robi postępy intelektualnie, ale nie emocjonalnie. Pyta, co Winston czuje do Wielkiego Brata. Winston odpowiada, że go nienawidzi. O’Brien mówi, że nie wystarczy być mu posłusznym – trzeba go pokochać – i odsyła Winstona do pokoju 101.

Pokój 101 znajduje się na najniższym poziomie gmachu. Winston siedzi przypięty do fotela z unieruchomioną głową. O’Brien tłumaczy, że w pokoju 101 jest to, co dla danego człowieka najstraszniejsze na świecie, a dla Winstona są to szczury. Strażnik przynosi drucianą klatkę z dwoma ogromnymi, wygłodniałymi szczurami i maską, którą można nałożyć na twarz; po otwarciu drzwiczek zwierzęta rzucą się na oczy i policzki. O’Brien wyjaśnia, że sam ból czasem nie wystarcza, ale każdy ma coś, czego nie zniesie, a ustąpienie przed tym to instynkt, nie tchórzostwo.

Klatka zbliża się do twarzy Winstona, czuje już smród szczurów i drut na policzku. Wtedy rozumie, że może się ocalić tylko w jeden sposób: postawić między sobą a szczurami ciało innego człowieka. Krzyczy, żeby zrobili to Julii, nie jemu, wszystko jedno, co z nią zrobią. Ma wrażenie, że spada w otchłań, z dala od szczurów, i słyszy kliknięcie, które oznacza, że drzwiczki zamknięto na dobre.

Winston jest już na wolności. Popołudniami przesiaduje w kawiarni Pod Kasztanem, pije gin z goździkami i rozwiązuje zadania szachowe. Przytył, ma czerwoną, nabrzmiałą twarz, dostał dobrze płatną synekurę w podkomitecie jedenastego wydania Słownika nowomowy, a nikt nie chce siadać z nim przy stoliku. Teleekran zapowiada ważne wiadomości z frontu afrykańskiego, bo Eurazja – z którą, jak głosi Partia, Oceania zawsze walczyła – posuwa się na południe. Winston palcem pisze w kurzu na stole: 2+2=5. Myśli, że Julia się myliła: oni potrafią dostać się do wnętrza głowy.

Wspomina spotkanie z Julią w parku w mroźny marcowy dzień. Miała bliznę na czole, zgrubiałą, sztywną talię i patrzyła na niego z niechęcią. Powiedziała, że go zdradziła, a on, że zdradził ją. Wyjaśniła, że gdy grozi się człowiekowi czymś nie do zniesienia, naprawdę chce, żeby to spotkało kogoś innego, a potem uczucie gaśnie. Umówili się, że muszą się jeszcze spotkać, ale Winston pozwolił, by zniknęła w tłumie, i wrócił do kawiarni.

Przypomina mu się jeszcze szczęśliwe popołudnie z dzieciństwa, kiedy matka kupiła grę w węże i drabiny – Winston uznaje je za fałszywe wspomnienie. Wtedy trąbka zapowiada komunikat o wielkim zwycięstwie w Afryce, a ludzie na ulicach wiwatują. Winston wyobraża sobie, że jest znowu w Ministerstwie Miłości, wszystko mu wybaczono i idzie korytarzem, oczekując kuli. Patrzy na portret Wielkiego Brata, po policzkach spływają mu łzy pachnące ginem. Walka się skończyła, odniósł zwycięstwo nad sobą: kocha Wielkiego Brata.

Powieść zamyka rzeczowy wykład o nowomowie, oficjalnym języku Oceanii, napisany w czasie przeszłym. Nowomowa miała nie tylko wyrażać światopogląd angsocu, ale uniemożliwić wszelkie inne myślenie: gdy staromowa zostanie zapomniana, myśl heretycka stanie się nie do pomyślenia, bo zabraknie na nią słów. Ostateczna wersja, z jedenastego wydania Słownika, miała zastąpić staromowę około 2050 roku. Słowo wolny przetrwało, ale tylko w znaczeniu „wolny od pcheł”, a słownictwo co roku się kurczyło.

Słownictwo dzieliło się na trzy zbiory. Zbiór A to słowa codzienne o jednym, ściśle określonym znaczeniu, z regularną gramatyką: zamiast zły – bezdobry, zamiast bardzo – przedrostki plus i plusplus. Zbiór B to złożenia polityczne, często eufemistyczne, jak dobromyśl, zbrodniomyśl, miłobóz, seksozbrodnia czy skróty typu Minipra, które obcinają skojarzenia. Zbiór C to terminy naukowe i techniczne, ale bez słowa oznaczającego naukę.

W nowomowie można było powiedzieć, że Wielki Brat jest bezdobry, ale nie dało się tego uzasadnić. Zdanie, że wszyscy ludzie są równi, oznaczało tylko równość wzrostu. Literatury dawnej nie dało się przetłumaczyć inaczej niż ideologicznie: fragment Deklaracji niepodległości dałoby się oddać jednym słowem, zbrodniomyśl. Przekłady Szekspira, Miltona czy Dickensa miały być gotowe najwcześniej w pierwszej lub drugiej dekadzie XXI wieku, dlatego pełne wprowadzenie nowomowy zaplanowano dopiero na 2050 rok.