Z legend dawnego Egiptu Bolesława Prusa

Nowela zaczyna się od zdania jak z ust mędrca: patrzcie, jak marne są ludzkie nadzieje wobec porządku świata i wyroków, które Przedwieczny wypisał na niebie ognistymi znakami. Dopiero potem narrator przenosi nas do pałacu. Stuletni Ramzes, władca, przed którego głosem przez pół wieku drżały miliony, dogorywa na skórze indyjskiego tygrysa, z nogami okrytymi płaszczem króla Etiopów.

Surowy nawet wobec siebie, faraon wzywa najmędrszego lekarza ze świątyni w Karnaku i żąda lekarstwa, które albo zabija, albo od razu leczy. Lekarz się waha: od narodzin Ramzesa Nil wylewał już sto razy, a ten lek jest niepewny nawet dla najmłodszego z jego wojowników. Ramzes ucina sprzeciw. Ma przecież trzydziestoletniego wnuka i następcę, Horusa, a Egipt nie może mieć władcy, który nie dosiądzie wozu i nie uniesie oszczepu.

Faraon wypija lekarstwo jak spragniony wodę i wzywa najsłynniejszego astrologa z Teb. Ten mówi, że Saturn połączył się z Księżycem, co zapowiada śmierć członka dynastii, i że Ramzes źle zrobił, pijąc lek akurat dziś. Faraon przyjmuje to spokojnie – gwiazdy zapowiadają przecież jego śmierć. Lekarz dodaje, że przed wschodem słońca Ramzes albo będzie zdrów jak nosorożec, albo jego święty pierścień znajdzie się na ręku Horusa. Faraon każe więc zaprowadzić wnuka do sali faraonów: ma tam czekać na ostatnie słowa dziada i na pierścień, żeby w sprawowaniu władzy nie było ani chwili przerwy.

Horus płacze nad bliską śmiercią dziada, bo ma serce pełne litości, ale idzie do sali faraonów w otoczeniu licznej służby. Siada na ganku, z którego marmurowe schody schodzą aż do rzeki. Księżyc, przy którym tli się złowroga gwiazda Saturn, złoci wody Nilu i kładzie na łąkach cienie piramid. Mimo późnej nocy w domach płoną lampy, a ludzie wyszli na dwór: po rzece snują się łódki, w palmowych gajach, na rynkach i pod pałacem faluje tłum. A jednak panuje taka cisza, że słychać szmer trzciny i wycie hien.

Horus pyta dworzanina o wszystko, co widzi, i każda odpowiedź mówi o jego przyszłej władzy. Tłum czeka, by przywitać nowego faraona i usłyszeć o dobrodziejstwach, jakie mu przeznaczył – i wtedy w sercu księcia pierwszy raz budzi się duma. Światła to kapłani idący do grobu jego matki Zefory, by przenieść jej zwłoki do faraońskich katakumb; Ramzes pochował ją wśród niewolników za miłosierdzie, które im okazywała. Rżenie koni to gońcy, których kanclerz każe przygotować po Jetrona, nauczyciela Horusa, wygnanego za to, że uczył następcę odrazy do wojen i litości dla ludu. Światełko za Nilem to pozdrowienie od Bereniki, ukochanej księcia, z klasztornego więzienia; arcykapłan wysłał już po nią łódź faraońską. Horus milknie i zakrywa oczy ręką.

Nagle syka z bólu: coś ukąsiło go w nogę. Myśli, że to pszczoła. Dworzanin ogląda nogę w zielonawym blasku księżyca i radzi podziękować Ozyrysowi, że to nie pająk, bo ich jad o tej porze bywa śmiertelny. Narrator wtrąca po raz drugi swoją przestrogę o marności ludzkich nadziei.

Do sali przychodzą kolejno trzej najważniejsi ludzie państwa. Wódz armii i kanclerz przynoszą polecenie umierającego Ramzesa: słuchać Horusa, gdy na jego ręce błyśnie święty pierścień, bo przez usta władców mówi nieśmiertelny Ozyrys. Arcykapłan obiecuje to samo od siebie, tymi samymi słowami. Każdy podaje też przykład rozkazu, który wydaje się nie do pomyślenia, a który i tak trzeba będzie wykonać.

Wódz armii ma słuchać nawet wtedy, gdyby Horus kazał oddać Górny Egipt Etiopom i zawrzeć z nimi braterski sojusz. Książę nie odda Egiptu, ale zawrze pokój, bo żal mu krwi swego ludu. Każe napisać edykt o pokoju z Etiopami i drugi: odtąd żadnemu jeńcowi nie wolno na polu bitwy wyrywać języka. Noga boli coraz mocniej i trochę puchnie, a dworzanin znów mówi, że dobrze, iż to nie pająk.

Kanclerz ma słuchać nawet rozkazu, by spuścić niewolników z łańcucha i oddać ludowi całą ziemię. Tak daleko serce Horusa nie sięga, ale książę każe obniżyć ludowi czynsz dzierżawny i podatki o połowę, dać niewolnikom trzy wolne dni w tygodniu i zakazać bicia ich kijem bez wyroku sądu. Każe też odwołać z wygnania Jetrona, najmędrszego i najszlachetniejszego z Egipcjan.

Arcykapłan obiecuje posłuszeństwo nawet wtedy, gdyby Horus kazał obalić świątynię Amona. Książę zapewnia, że będzie budował nowe świątynie i pomnażał skarbiec kapłanów, i prosi tylko o dwa edykty: o uroczystym przeniesieniu zwłok matki do katakumb i o uwolnieniu Bereniki. Arcykapłan chwali tę mądrość: wszystko jest już przygotowane, a gdy książę dotknie edyktów pierścieniem, arcykapłan zapali lampę, która ogłosi ludowi łaski, a Berenice wolność i miłość.

Do sali wchodzi najmędrszy lekarz z Karnaku. Mówi, że Ramzes kona, bo nie zniósł siły lekarstwa, którego lekarz nie chciał mu podać. Przy umierającym został tylko zastępca arcykapłana: zdejmie mu z ręki święty pierścień i przyniesie go Horusowi na znak nieograniczonej władzy. Lekarz zauważa jednak, że książę blednie coraz bardziej.

Horus prosi, by obejrzał mu nogę, i osuwa się na złote krzesło, którego poręcze wyrzeźbiono w głowy jastrzębi. Lekarz klęka, ogląda ranę i cofa się przerażony: księcia ukąsił bardzo jadowity pająk. Horus pyta ledwie słyszalnym głosem, czy ma umrzeć teraz, w takiej chwili, i jak prędko to się stanie. Lekarz odpowiada, że zanim księżyc schowa się za pobliską palmę. A czy Ramzes będzie jeszcze długo żył? Tego lekarz nie wie – może już niosą księciu pierścień.

Do sali wchodzą ministrowie z gotowymi edyktami. Horus chwyta kanclerza za rękę i pyta, czy jego rozkazy zostaną wykonane, nawet jeśli zaraz umrze. Kanclerz zapewnia, że każdy edykt będzie wykonany, byle książę dotknął go świętym pierścieniem. Ale pierścienia wciąż nie ma. Wódz słyszał, że Ramzes wydaje ostatnie tchnienie, arcykapłan posłał już do swego zastępcy. Horus dziękuje i pociesza się: „Ale przecież nie wszystek umrę” – zostaną po nim błogosławieństwa, spokój i szczęście ludu, a Berenika odzyska wolność.

Lekarz mierzy czas, który księciu został, krokami żołnierskiego marszu: śmierć jest o tysiąc kroków, potem o osiemset. Księżyc dotyka już liści palmy, w klepsydrach szeleści piasek, a nikt nie przychodzi z pokojów Ramzesa. Horus każe podać sobie edykty, by zatwierdzić choć te najdroższe. Przy sześciuset krokach wypada mu z rąk edykt o czynszach ludu i pracy niewolników, przy pięciuset zsuwa się z kolan edykt o pokoju z Etiopami, przy czterystu – rozkaz przeniesienia zwłok Zefory, przy trzystu – odwołanie Jetrona z wygnania. Przy dwustu Horus ma już sine usta i skurczoną ręką sam rzuca na ziemię edykt o niewyrywaniu języków jeńcom. Zostaje mu tylko jeden rozkaz: uwolnienie Bereniki.

Sto kroków. W grobowej ciszy słychać stuk sandałów, do sali wbiega zastępca arcykapłana, a Horus wyciąga po pierścień rękę. Posłaniec woła jednak o cudzie: wielki Ramzes odzyskał zdrowie, wstał z łoża i o wschodzie słońca chce jechać na polowanie na lwy, a na znak łaski wzywa wnuka, by mu towarzyszył. Lekarstwo, które miało albo zabić, albo uleczyć, uleczyło.

Horus patrzy gasnącym wzrokiem za Nil, na światło w więzieniu Bereniki, i po jego twarzy spływają dwie krwawe łzy. Posłaniec dziwi się, że książę nie odpowiada. Najmędrszy lekarz z Karnaku szepcze, że przecież Horus umarł. Nowela kończy się trzecim powtórzeniem przestrogi z początku: marne są ludzkie nadzieje wobec wyroków, które Przedwieczny wypisuje na niebie. Przepowiednia astrologa się spełniła – umarł członek dynastii, tylko nie ten, którego się spodziewano.