Gloria victis Elizy Orzeszkowej

Opowiadanie, opatrzone dopiskiem „r. 1863”, zaczyna się jak baśń. Wiatr, który lata po świecie, by zbierać jego prawdy, baśnie, minione dzieje i echa walk i nieść je dalej, przylatuje nad Polesie litewskie. Jest letni wieczór, słońce zachodzi nad łąkami i rozlanymi wodami. Wiatr przelatuje nad Kanałem Królewskim, przy którym był pół wieku wcześniej, i wita się z dawnym przyjacielem – wysokim, cienistym lasem. Pyta świerki, dęby i brzozy, co przez ten czas widziały, a drzewa odpowiadają, że działy się tu rzeczy głośne, płaczące, pełne krzyków i jęków.

Na rozległej polanie, pełnej dzikich róż, traw i paproci, wiatr czuje woń krwi i słyszy dawne jęki. Widzi pagórek usypany ludzkimi rękami, a na nim mały, prosty krzyżyk wśród liliowych dzwonków. Drzewa mówią chórem: to jest mogiła. Dąb dodaje, że śpi w niej wiele mężnych serc, świerk – że to mogiła bohaterów bezimiennych, dzwonki – że pomarłych młodo, a dzika róża – że w mękach. Od blisko pół stulecia tylko róża rzuca na grób swoje płatki, a dzwonki dzwonią nad nim żałobny pacierz. Wiatr kładzie się na mogile i błaga drzewa, by wyśpiewały mu „strofę życia i strofę śmierci” pochowanych, a on zaniesie ją pod niebo i w ludzkie serca. Słońce zachodzi, czerwona zorza obsypuje las jak kroplami krwi, a stary dąb zaczyna opowieść.

Dąb opowiada, że na polanę przyszło kilkuset ludzi i rozbiło gwarny obóz. Byli różnie ubrani i różnie uzbrojeni; łączyły ich tylko czworokątne czapki w kolorze amarantu albo chabrów – i młodość. Zbudowali z gałęzi szałasy dla wodza, dla koni i dla przyszłych rannych, zjedli wieczerzę przy ognisku, a pod gwiazdami zaśpiewali chórem hymn skargi, ufności i prośby. Drzewa szeptały zdumione: co to będzie?

Ich wodzem był Romuald Traugutt. Dąb nazywa jego imię świętym, bo opuścił żonę, dzieci, dostatek i spokój, wziął na ramiona krzyż swego narodu i poszedł za słupem ognistym wolności, w którym spłonął – nie tutaj, gdzieś daleko; nie w tej mogile śpi. Drzewa pamiętają jego czarne włosy, mądre, smutne oczy myśliciela, dziecięcy uśmiech i głos dźwięczący jak stal. Dąb porównuje go do Leonidasa spod Termopil, ale z różnicą: Leonidas mógł wiedzieć, że jego ofiara zatrzyma niewolę, a Traugutt, biegły w sprawach wojennych, przewidywał, że po dniach ofiar i boju przyjdzie czarna noc. Mimo to szedł i prowadził, bo tak silna była tęsknota za wolnością. Dąb zapowiada, że o wodzu opowie kiedy indziej; teraz chce mówić o jednym z bezimiennych, najmniejszych i najmłodszych – o tym, nad którego głową kobieca ręka zasadziła mały krzyżyk.

Był piękny maj: kwitły konwalie i dzikie róże, w kalinowych krzakach nad strugą śpiewał słowik, a powstańcy byli silni, gwarni i – jak mówi dąb – szczęśliwi, bo przyszli z własnej woli, z ideą w głowach i miłością w sercach. Jazdą dowodził z wyboru wodza Jagmin, wyniosły młodzieniec o czarnym, iskrzącym się oku, Herkules z postawy i Scypio z rysów, na ognistym arabie. Jego rodzinny dom, opleciony bluszczem, stał niedaleko polany.

Ulubieńcem dębu był jednak ktoś inny: mały Tarłowski, jak go nazywano w obozie. Miał niewiele ponad dwadzieścia lat, był drobny, wątły, biały i różowy na twarzy, o łagodnych błękitnych oczach jak niezapominajki, podobny do przebranej dziewczyny, a w środku – jak czuł dąb – coś w nim płonęło. Był młodym uczonym, przyrodnikiem; przybył z daleka do pobliskiego miasteczka, by rozdawać swoją wiedzę maluczkim, i uczył tam dzieci, których szczebiot codziennie wypełniał jego dom. Przyjechał z młodszą siostrą, zabawnie do niego podobną; byli sierotami, mieli tylko siebie, pracowali i chodzili zawsze razem. Ona nazywała go Marysiem, on ją Anielką.

Z czasem dołączył do nich Jagmin i zawiązała się między trojgiem przyjaźń, a może miłość. Pewnego dnia Jagmin, wzburzony, znalazł rodzeństwo w lesie za miasteczkiem i przyniósł wiadomość: dzień jest oznaczony – za dziesięć dni, w Dziatkowiczach, a stamtąd za Kanał Królewski, do lasów horeckich. Maryś potwierdził, że nie zmienił postanowienia: idą razem. Anielka rozpłakała się rozpaczliwie, ale szybko opanowała łzy i objęła brata za szyję.

Anielka, z twarzą mokrą od łez i bolesnym uśmiechem, prostuje się z całej siły i powtarza bratu: „Idź, Marysiu, idź! Trzeba!”. Wieczorem w małym ogródku, wśród jabłoni i kwitnących bzów, rozmawia cicho z Jagminem. Prosi go, by czuwał nad bratem: Maryś jest silny duchem, ale słaby ciałem, od dzieciństwa żył książkami i nauką, nie umie walczyć, nie urodził się w tych stronach i nie będzie tam miał nikogo swego.

Jagmin, który – jak mówi Anielka – nigdy niczego się nie lękał, przyrzeka, że będzie dla Marysia przyjacielem, bratem i obrońcą: razem idą, razem będą walczyć i razem wrócą – albo… Nie kończy. Pochyla się nad drżącymi rękami dziewczyny i pierwszy raz całuje je długo. Ich oczy mówią sobie przy gwiazdach wiele, ale usta w tej godzinie nie mogą powiedzieć więcej. Dąb przerywa tu opowieść i prosi wiatr o chwilę spoczynku: nawet takiemu dębowi jak on trudno mówić o tych ludziach i losach bez wytchnienia.

Na las pada rosa, zorza blednie. Głos zabiera świerk, najwyższe drzewo w lesie, które widzi najdalej. Widział z oddali walki powstańców, ale nie chce ich opiewać, bo nie do tego jest stworzony; tylko drżał z radości i szumiał „hosanna”, ilekroć wracali żywi i zwycięscy. Wracali tak nieraz, a wódz dziękował im krótko, stalowym głosem, i to wystarczało, by twarze im jaśniały.

Pewnego razu po walce Traugutt wywołał z szeregu małego Tarłowskiego, zakrwawionego i uczernionego dymem. Przed całym oddziałem powiedział, że chłopak cudem odwagi uratował mu dziś życie, a cud, że sam nie zginął – i że dziękuje mu nie za własne życie, lecz za to, że może dalej prowadzić ich w służbie „Umęczonej”, czyli ojczyzny. Kazał uczcić w nim dzielnego rycerza i objął go ramieniem z serdecznym uśmiechem, dziwnym pod jego tragicznym czołem. Wokół bohatera wybuchła braterska radość, gratulacje i uściski; Jagmin, jak się zdaje, długo szeptał mu coś o pannie Anieli.

Tylko sam Tarłowski radości nie czuł. Odpowiadał półsłówkami, był jak we śnie. Umył się w strudze z krwi i prochu, a w nocy, gdy wszyscy spali, leżał bezsennie pod brzozą, pełen niepokoju i pytań. Świerk zrozumiał to pierwszy: chłopak nie był stworzony do boju, lecz do czegoś innego.

Brzoza mówi, że znała Marysia z bliska. Pod nią, nad strumieniem, rośnie mnóstwo drobnych roślin i żyje mnóstwo owadów, a on kochał ten drobiazg i tylko przy nim był spokojnie szczęśliwy. Przyrodę kochał jak kochankę; drugie, boleśniejsze kochanie – do ojczyzny – przyprowadziło go do lasu, ale tamtej miłości nie zapomniał nawet w obliczu śmierci.

W przerwach służby, gdy inni gawędzili i śmiali się, on chodził pod olchami i w kalinowym gaju, szukał roślin i owadów i oglądał je w palcach. Raz kilku towarzyszy zapytało, czego szuka. Opowiedział im o rzadkiej roślinie, której liść jak zielone piórko trzymał w palcach: pochodzi z dalekiego, zamorskiego kraju, a jej nasiona przyniósł tu przez lądy i oceany wiatr. Innym razem mówił o złotawym owadzie, jeszcze innym o koronie nenufaru zerwanej nad strumieniem. Rośli, ogorzali powstańcy w czapkach jak chabry i amarantusy pochylali się nad roślinką i owadem, a z jego cichych słów spływało na nich ukojenie. Do tego – mówi brzoza – był stworzony, i do myśli, które nocami opowiadał przyjacielowi.

Jagmin także nie mógł spać: myślał o krwawej zagadce, w którą uwikłała się ta ziemia i jej najlepsi synowie, a może i o Anielce, która płacze w domu. Przyszedł do Marysia i obaj leżeli pod brzozą, twarzami do siebie, rozmawiając szeptem. Wokół spał obóz, rżały konie, ranny jęczał w szałasie pod dębem, a na skraju polany stały nieruchome straże.

Mówili o dalekiej przyszłości, która może przyjdzie, a może nie: o świecie, w którym miecze przekuje się na pługi, a jagnięta będą spać przy lwach. Maryś mówił z bólem, że choć sprawa jest święta, przelana krew zatruwa także tych, którzy ją przelewają, a ludzie nawzajem skracają sobie życie; żałował, że nie urodził się później, w lepszym świecie, albo tak wcześnie, by nie wiedzieć, że świat mógłby być inny. Przytoczył starożytnego poetę: Prometeusz dodał do ludzkiego serca chciwość wilka i wściekłość lwa i dlatego walą się w gruzy podbite grody. Jagmin zapytał, czy to Horacy, zerwał się i powtórzył: podbite grody! Teraz walka jest powinnością, inaczej być nie może. Maryś przyznał mu rację: dopóki jest gwałt, dopóty święty gniew przeciw gwałtowi, dopóki krzywda, dopóty walka – z nadzieją czy przeciw nadziei. Niebo może kiedyś zstąpi na ziemię, ale gdy ich już nie będzie. Brzoza kończy: aż przyszedł dzień…

Dąb podejmuje opowieść o strasznym dniu. W południowy skwar do obozu wpada na zdyszanym koniu spocony jeździec z dalekiej straży, posłaniec poczty obywatelskiej Kalikst; na wezwanie warty odpowiada hasłem „Z nadzieją czy przeciw nadziei!”. Adiutant wodza, złotowłosy Radowicki, jego szkolny kolega i sąsiad, prowadzi go do namiotu wodza. Obóz milknie jak przyroda przed burzą.

Po naradzie z dowódcą jazdy i kilkoma towarzyszami Traugutt wychodzi i ogłasza: ogromne wojsko otacza las, piechota i jazda nadciągają, za godzinę lub dwie tu będą; na jedną ich strzelbę przypada sto strzelb wroga. Ale nie są niewolnikami, tylko dobrowolnymi ofiarnikami. Ci, którzy zginą, będą siewcami, którzy rzucą samych siebie w ziemię jako ziarno przyszłych plonów, bo nic nie ginie; z pokonanych dziś powstaje oręż dla jutrzejszych zwycięzców. Okrzyk bojowy brzmi: „W imię Boga i ojczyzny!”. Tłum odpowiada grzmotem zapału, a potem wrze przygotowanie: siodłanie koni, komendy, formowanie szeregów.

Przed odjazdem posłaniec podaje najmniejszemu z piechurów skrawek papieru zwinięty tak, żeby w potrzebie dało się go połknąć: to list od siostry. Jagmin, przejeżdżając obok na arabie, pyta, czy to od panny Anieli, i obaj się uśmiechają. Komenda nie pozwala Marysiowi przeczytać listu; chowa go na piersi. Oddział wychodzi z polany; zostają zdeptane trawy i puste szałasy, także namiot dla rannych pod dębem, który wkrótce miał się napełnić.

Powstańcy nie odeszli daleko. Ich plan był – jak słyszał dąb – zręczny: obrona i napaść naraz, zasadzka w gęstwinie, strzelcy przyczajeni za każdym drzewem, szable w zaroślach. W upalnej ciszy, z której uciekły ptaki, czekali w milczeniu, aż z głębi lasu nadpłynął rosnący szum i ukazała się ogromna szara masa wojska, z trudem przedzierająca się przez gęste drzewa i wikliny. Wtedy z zarośli posypały się szybkie pojedyncze strzały, a z drugiej strony odpowiedział ciężki, zbity ogień karabinów. Była to, jak mówi dąb, „rozmowa dwu różnych ze sobą grzmotów” i trwała godzinami. Szara masa cofała się i wracała, i wciąż rosła: tysiące nowych żołnierzy, pieszych i konnych. Po obu stronach padali zabici.

Mały Tarłowski od początku bitwy klęczał za rosochatą olchą i bez przerwy nabijał strzelbę, celował i strzelał – zapamiętale, z wprawą nabytą w obozie. Ten, który marzył o wiecznym pokoju i żalił się na lwią wściekłość w ludzkim sercu, miał teraz w oczach coś lwiego. Wtem kula, którą dąb porównuje do czarnej pszczoły, ugodziła go w ramię. Strzelba wypadła mu z ręki, upadł na paprocie, ale żył. Po długiej chwili czyjeś silne ramiona zaniosły go do namiotu dla rannych pod dębem, gdzie leżało już kilkunastu ludzi, a dwaj lekarze obozowi przechodzili od jednego do drugiego.

Szara masa okrążała polanę coraz ciaśniej, aż powstańcy i żołnierze zaczęli walczyć wręcz. Dąb mówi o piekle ludzkim w cichym leśnym raju i ostrzega wiatr, by nigdy nie mówił, że tragedia ludzi doszła już do kresu. Zza olch i osin wypadł bowiem oddział jazdy uzbrojonej w piki i z wrzaskiem popędził prosto ku namiotowi pełnemu bezbronnych rannych i lekarzy. Tuż za dębem rozległ się stalowy głos wodza: „Jazda! Na obronę rannych”.

Jeźdźcy z Jagminem na czele, czarni od dymu, wypadli z zarośli z szablami w rękach, w rdzawoczerwonym blasku zachodzącego słońca, i uderzyli w tłum pod namiotem, którego ściana z gałęzi była już rozwalona. Jagmin dopadł wejścia pierwszy i stanął jak przykuty. W namiocie nie było już żywych rannych ani lekarzy, tylko trupy. W samym środku dokonywał się ostatni mord: mały Tarłowski, wzniesiony wysoko na ostrzach kilku pik, z twarzą białą jak chusta i strużką krwi od włosów do ust. Konając, poznał przyjaciela, rzucił ku niemu coś czerwonego i zawołał słabym głosem: „Jagmin! Siostrze!”. Ociekająca krwią chusta spadła jak czerwony ptak na pierś Jagmina – a w tej samej chwili pod dowódcą jazdy padł koń trafiony kulą i on sam zniknął w tłoku, dymie i wrzasku. Na tym dąb milknie.

Nadeszła przejrzysta, gwiaździsta noc. Wiatr leży na mogile, tak lekki, że nie ugina traw, i płacze: od płomyka, który rozpalił się w jego piersi, taje kryształ jego piersi i spływa na trawę. Pyta jeszcze o krzyżyk. Odpowiadają mu liliowe dzwonki: po wielu latach, smętną jesienią, przyszła tu drobna kobieta w ciemnej sukni i padła twarzą na zioła u stóp pagórka. Jej twarz nie była już biała ani różowa – życie wypiło z niej kolor – a w oczach, kiedyś tak podobnych do oczu brata, odbijała się gorzka samotność. Na dnie mogiły spał jej brat, a na jego piersi rozsypał się w proch jej ostatni list. Dzwonki dodają urwane „I tamten…”, które pozwala się domyślać, że leży tam także Jagmin, który kiedyś całował jej ręce. Długo płakała, potem wbiła w ziemię mały krzyżyk, który przyniosła, odeszła w wieczorny zmierzch i nigdy już nie wróciła.

Dąb dopowiada, że potem płynęły lata: wiosny z ptakami i motylami, jesienie z wichrami, zimy, w których drzewa wznosiły nad mogiłą grobowce ze szronu i śniegu. Niezmienne były tylko dwie rzeczy: samotność mogiły i strumień czasu, który szemrał nad nią „Vae victis!” – biada zwyciężonym. Wtedy wiatr przestaje płakać. Wstaje nad mogiłą, rośnie ponad drzewa, rozpościera skrzydła i woła na cały las „Gloria victis!”. Wzlatuje z tym okrzykiem do gwiazd, a potem leci nad polami, wodami, miastami i wsiami i niesie go światu – w przestrzeń, w czas, w pamięci i w serca, w przyszłość.