Mistrz i Małgorzata Michaiła Bułhakowa

W upalny majowy wieczór na Patriarszych Prudach w Moskwie siadają na ławce dwaj literaci: Michaił Aleksandrowicz Berlioz, przewodniczący zarządu MASSOLIT-u, jednego z największych moskiewskich stowarzyszeń literackich, i redaktor grubego miesięcznika, oraz młody poeta Iwan Nikołajewicz Ponyriow, który pisze pod pseudonimem Bezdomny. Aleja jest dziwnie pusta. Berlioza ogarnia nagły lęk i przez chwilę widzi przed sobą wysokiego, przezroczystego mężczyznę w kusej kraciastej marynarce, który kołysze się w powietrzu i znika.

Redaktor tłumaczy poecie, dlaczego jego antyreligijny poemat trzeba napisać od nowa: Iwan przedstawił Jezusa w czarnych barwach, ale jak żywego człowieka, a Berlioz chce, by poemat pokazał, że Jezusa w ogóle nie było na świecie. Wtedy przysiada się do nich elegancki cudzoziemiec z laską zakończoną głową pudla, z prawym okiem czarnym, a lewym zielonym. Zachwyca się tym, że rozmówcy są ateistami, wspomina śniadanie z Kantem i pyta, kto kieruje życiem człowieka, skoro człowiek nie może być pewny nawet jutrzejszego dnia.

Nieznajomy przepowiada Berliozowi, że zginie: głowę utnie mu rosyjska kobieta, komsomołka, a wieczorne zebranie w MASSOLIT-cie się nie odbędzie, bo pewna Annuszka kupiła już olej słonecznikowy i go rozlała. Iwan uznaje go za szpiega, ale cudzoziemiec pokazuje wizytówkę i dokumenty: jest profesorem, specjalistą od czarnej magii, zaproszonym, by odczytać rękopisy dziesięciowiecznego czarnoksiężnika Gerberta z Aurillac. Iwan zdąży dojrzeć na wizytówce tylko słowo «profesor» i pierwszą literę nazwiska, podwójne W. Na koniec profesor szepcze literatom, że Jezus istniał, i zaczyna opowiadać.

Opowieść cudzoziemca przenosi czytelnika do Jeruszalaim, rankiem czternastego dnia wiosennego miesiąca nisan. Prokurator Judei Poncjusz Piłat, w białym płaszczu z krwawą podszewką, cierpi na migrenę i od świtu prześladuje go znienawidzony zapach olejku różanego. Ma zatwierdzić wyrok śmierci, który Sanhedryn wydał na więźnia z Galilei. Przyprowadzają mu pobitego mężczyznę około dwudziestu siedmiu lat, który zwraca się do niego słowami dobry człowieku. Piłat każe centurionowi Markowi, zwanemu Szczurzą Śmiercią, olbrzymowi z rozbitym nosem, nauczyć więźnia, że do prokuratora mówi się hegemonie.

Więzień nazywa się Jeszua Ha-Nocri, pochodzi z Gamali, nie pamięta rodziców, nie ma domu ani rodziny, wędruje od miasta do miasta. Zna grekę i łacinę. Twierdzi, że nie namawiał nikogo do zburzenia świątyni; mówił tylko, że runie świątynia starej wiary, a powstanie świątynia prawdy, a jego słowa przekręca były poborca podatków Mateusz Lewita, który chodzi za nim i wszystko źle zapisuje. Na pytanie, czym jest prawda, Jeszua odpowiada, że prawdą jest to, że prokuratora boli głowa – i ból ustępuje. Odgaduje też, że Piłat chciałby przywołać swojego psa Bangę. Mówi, że wszyscy ludzie są dobrzy, nawet okrutny Szczurza Śmierć.

Piłat jest gotów uznać go za chorego umysłowo i zamknąć w więzieniu w Cezarei, ale sekretarz podaje mu drugi dokument: donos Judy z Kiriatu. Jeszua przyznaje, że w jego domu mówił, iż każda władza jest przemocą wobec ludzi i nadejdzie czas, gdy nie będzie władzy cezarów ani żadnej innej. To obraza majestatu cesarza Tyberiusza. Prokurator, przerażony i bezsilny, zatwierdza wyrok i zakazuje straży rozmawiać ze skazanym.

W ogrodzie arcykapłan Józef Kajfasz trzykrotnie oświadcza, że na święto Paschy Sanhedryn uwalnia nie Jeszuę, lecz buntownika i zabójcę Bar-Rabbana. Piłat grozi mu zemstą Rzymu, a potem w zaciemnionym pokoju krótko rozmawia z tajemniczym człowiekiem w kapturze. Z kamiennego podwyższenia ogłasza tłumowi, że Dismas, Gestas i Ha-Nocri zostaną straceni na Łysej Górze, a Bar-Rabban odzyska wolność. Jest około dziesiątej rano.

Iwan budzi się jak ze snu: na Patriarszych Prudach jest już wieczór i nad miastem wisi księżyc w pełni. Berlioz zauważa, że opowieść profesora nie zgadza się z Ewangeliami. Cudzoziemiec odpowiada, że to, co opisują Ewangelie, nigdy się nie wydarzyło, a prawdziwość jego opowieści ma kto potwierdzić: on sam był przy wszystkim – na balkonie Piłata, w ogrodzie i na podwyższeniu. Literaci uznają go za szaleńca, tym bardziej że oświadcza, iż zamieszka w mieszkaniu Berlioza, i pyta Iwana, czy diabła też nie ma.

Berlioz biegnie do telefonu, żeby zawiadomić biuro obsługi cudzoziemców o obłąkanym przybyszu. Na pożegnanie profesor prosi, by uwierzył przynajmniej w diabła, bo istnieje na to siódmy, najpewniejszy dowód, który zaraz zostanie mu przedstawiony, i proponuje telegram do wuja Berlioza w Kijowie, choć o tym wuju nie mogły pisać żadne gazety. Przy wyjściu redaktor mija kraciastego typa z wąsikami, który przedstawia się jako były regent i wskazuje mu drogę przez kołowrót.

Nad torem zapala się napis ostrzegający przed tramwajem. Berlioz cofa się, ale jego ręka i noga ślizgają się po pochyłym bruku i spada na szyny. Widzi jeszcze pędzącą na niego białą z przerażenia twarz motorniczej z czerwoną opaską, potem raz jeszcze błyska mu rozpadający się księżyc i robi się ciemno. Tramwaj przejeżdża redaktora, a po bruku Bronnej toczy się jego ucięta głowa.

Iwan, sparaliżowany grozą, słyszy, jak jakaś kobieta opowiada, że to Annuszka rozbiła o kołowrót butelkę oleju słonecznikowego, na którym Berlioz się poślizgnął. Poeta zestawia fakty: profesor przewidział zarówno olej, jak i kobietę, która utnie głowę – motorniczą tramwaju. Uznaje, że cudzoziemiec nie jest szaleńcem, i wraca, by go zatrzymać. Profesor udaje teraz, że nie rozumie po rosyjsku, a kraciasty regent w pękniętym binoklu wyśmiewa Iwana i plącze mu się pod nogami.

Cudzoziemiec odchodzi w towarzystwie regenta i ogromnego czarnego kota, który chodzi na tylnych łapach. Iwan rusza w pościg przez Moskwę, ale mimo biegu nie zmniejsza dystansu. Regent wskakuje do autobusu, a kot próbuje zapłacić za przejazd tramwajem i, przegoniony przez konduktorkę, odjeżdża uczepiony z tyłu ostatniego wagonu. Profesor znika w ciemnym zaułku.

Iwan, przekonany, że profesor ukrył się w domu numer 13, w mieszkaniu 47, wpada do obcego zapuszczonego mieszkania, zagląda do łazienki, w której myje się naga kobieta, a w kuchni zabiera papierową ikonkę i ślubną świecę. Potem, pewny, że ściga przestępcę nad rzeką, skacze do Moskwy-rzeki. Gdy wychodzi z wody, okazuje się, że brodacz, któremu powierzył ubranie, zniknął razem z nim i z legitymacją MASSOLIT-u. W pasiastych kalesonach i podartej koszuli, ze świecą i ikonką, Iwan idzie bocznymi uliczkami do Gribojedowa, gdzie spodziewa się znaleźć profesora.

Narrator pokazuje Dom Gribojedowa, siedzibę MASSOLIT-u: drzwi z napisami o wczasach twórczych, daczach i kwestii mieszkaniowej, długie kolejki, a na dole najlepszą restaurację w Moskwie, dostępną tylko dla członków związku. O wpół do jedenastej dwunastu literatów czeka na posiedzenie z Berliozem i kłóci się o dacze w podmoskiewskim osiedlu twórców. Tymczasem w kostnicy leżą szczątki redaktora, a jego zastępca Żełdybin naradza się, czy przyszyć głowę do ciała.

O północy literaci schodzą do restauracji, gdzie rozbrzmiewa jazz i wszyscy tańczą. Narrator wtrąca, że według mistyków kierownik restauracji, Archibald Archibaldowicz, był kiedyś piratem na Morzu Karaibskim. Kiedy rozchodzi się wiadomość o śmierci Berlioza, muzyka milknie, ale fala żalu szybko opada i goście wracają do jedzenia i wódki.

Nagle na werandę wchodzi Iwan Bezdomny: bosy, w kalesonach i podartej koszuli, z ikonką przypiętą agrafką do piersi i zapaloną świecą w ręku. Woła, że zjawił się konsultant, który zabił Berlioza, nie pamięta jego nazwiska poza pierwszą literą W i żąda motocykli z karabinami maszynowymi do pościgu. Szuka profesora pod stolikami, a gdy jakiś mężczyzna w rogowych okularach próbuje go uspokoić, Iwan uderza go w ucho. Kelnerzy krępują poetę ręcznikami, a poeta Riuchin z milicjantem i bufetowym wywożą go ciężarówką do kliniki psychiatrycznej.

O wpół do drugiej w nocy Iwana przyjmuje lekarz nowej kliniki psychiatrycznej pod Moskwą, nad rzeką. Riuchin podejrzewa delirium, ale poeta odpowiada przytomnie, a przy okazji oskarża Riuchina, że jest kułakiem udającym proletariusza, i radzi lekarzowi porównać jego postną minę z dźwięcznymi wierszami, które napisał na święto, i zajrzeć, co naprawdę myśli. Iwan opowiada, że ściga konsultanta, który rozmawiał osobiście z Poncjuszem Piłatem i z góry wiedział, że Berlioz wpadnie pod tramwaj. Dzwoni na milicję po motocykle z karabinami, a gdy nie pozwalają mu wyjść, rzuca się głową w okno, ale nietłukąca szyba wytrzymuje. Dostaje zastrzyk, zasypia i trafia do osobnego pokoju numer 117. Lekarz mówi Riuchinowi o schizofrenii, a może i alkoholizmie.

Wracając ciężarówką do Moskwy o świcie, Riuchin rozumie, że najbardziej boli go to, iż słowa Iwana były prawdą: ma trzydzieści dwa lata, pisze złe wiersze i sam w nie nie wierzy. Na bulwarze mija pomnik Puszkina i z goryczą myśli, że wielkiemu poecie wszystko w życiu wychodziło na sławę, nawet kula, która go zabiła. W Gribojedowie Archibald Archibaldowicz okazuje mu współczucie na pokaz, a Riuchin samotnie pije wódkę, wiedząc, że w jego życiu niczego już nie da się naprawić, można tylko zapomnieć.

Następnego ranka w mieszkaniu numer 50 przy Sadowej, które dzielił z Berliozem, budzi się na kacu Stiopa Lichodiejew, dyrektor teatru Variétés. Narrator przypomina, że o tym mieszkaniu od dawna krążą dziwne opowieści: dwa lata wcześniej zaczęli z niego znikać ludzie – lokatorzy, właścicielka, wdowa po jubilerze, i jej gosposia – a żony obu nowych mieszkańców szybko się wyprowadziły.

Przy łóżku Stiopy siedzi nieznajomy w czarnym berecie. Częstuje go zimną wódką i zakąską i przedstawia się jako profesor czarnej magii Woland. Twierdzi, że poprzedniego dnia Stiopa podpisał z nim umowę na siedem występów w Variétés, i pokazuje kontrakt z podpisem dyrektora, z adnotacją dyrektora finansowego Rimskiego, który zezwolił wypłacić magowi zaliczkę, i z pokwitowaniem Wolanda, że ją odebrał. Stiopa niczego nie pamięta. Przy telefonie widzi pieczęć na drzwiach gabinetu Berlioza i z niepokojem przypomina sobie niepotrzebną rozmowę, jaką z nim kiedyś prowadził. Rimski potwierdza, że afisze czarnego maga są już w druku.

W lustrze Stiopa widzi chudego typa w binoklu i ogromnego czarnego kota. Woland przedstawia ich jako swoją świtę, która potrzebuje miejsca, więc zbędny jest właśnie Stiopa. Kraciasty i kot wyliczają jego grzechy: pije, wykorzystuje stanowisko, nic nie robi i jeździ służbowym autem. Z lustra wychodzi rudy, krępy mężczyzna z kłem, Azazello, i prosi messera o pozwolenie, by wyrzucić Stiopę z Moskwy. Dyrektor traci przytomność, a gdy ją odzyskuje, siedzi na końcu falochronu nad morzem. Przechodzień mówi mu, że to Jałta.

Około wpół do dwunastej, gdy Stiopa mdleje w Jałcie, Iwan budzi się w jasnym, nowocześnie urządzonym pokoju kliniki z widokiem na rzekę i sosnowy las. Jest już spokojniejszy. Po kąpieli przechodzi badania i odpowiada na pytania o dawne choroby i krewnych. Postanawia nie wszczynać awantury ani nie opowiadać od razu o Piłacie, lecz czekać na kogoś najważniejszego.

Do pokoju wchodzi ze świtą profesor Strawiński, kierownik kliniki, przy którym Iwanowi przypomina się Piłat. Poeta opowiada mu o tajemniczym cudzoziemcu, który znał Piłata, przewidział śmierć Berlioza i ma niezwykłą moc, i żąda, by go wypuszczono. Strawiński zgadza się wypisać go, jeśli Iwan powie, że jest normalny, a potem spokojnie wylicza jego wczorajsze czyny: ikonka na piersi, upadek z płotu, restauracja w bieliźnie ze świecą, telefon po karabiny maszynowe, próba wyskoczenia przez okno. Pyta, dokąd Iwan pójdzie i co powie na milicji. Gdy poeta odpowiada, że o Poncjuszu Piłacie, profesor przewiduje, że za dwie godziny wróci do tego samego pokoju.

Iwanowi łamie się wola i pyta, co ma robić. Strawiński radzi mu zostać w klinice, odpocząć, mniej myśleć o Piłacie i spisać na papierze oskarżenia przeciw nieznajomemu, które zostaną przekazane, gdzie trzeba. Powtarza, że tu mu pomogą, i Iwan łagodnieje.

Nikanor Iwanowicz Bosy, przewodniczący zarządu spółdzielni mieszkaniowej domu numer 302-bis przy Sadowej, od rana przyjmuje dziesiątki podań o pokoje po zmarłym Berliozie, pełnych błagań, gróźb i donosów. Uciekając przed petentami, wchodzi do mieszkania numer 50 i przy biurku Berlioza zastaje kraciastego typa w binoklu, który przedstawia się jako Korowiow, tłumacz cudzoziemskiego artysty Wolanda. Twierdzi, że Lichodiejew zaprosił artystę do siebie na czas występów, a sam wyjechał do Jałty – i Bosy rzeczywiście znajduje w teczce list od Stiopy.

Korowiow proponuje, by spółdzielnia wynajęła cudzoziemcowi na tydzień całe mieszkanie, razem z pokojami zmarłego. Biuro obsługi cudzoziemców natychmiast się zgadza. Bosy żąda pięciuset rubli dziennie, a Korowiow radzi mu wziąć pięć tysięcy za tydzień, sporządza umowę i wypłaca pieniądze. Przewodniczący prosi jeszcze o bezpłatne bilety na przedstawienie dla siebie i żony, a przy okazji przyjmuje grubą paczkę banknotów, która sama wsuwa się do jego teczki. Ledwie wychodzi, Korowiow na polecenie messera dzwoni, gdzie trzeba, i podając się za sąsiada Timofieja Kwascowa donosi, że Bosy trzyma w wentylacji ubikacji obcą walutę.

Bosy chowa w wentylacji paczkę, w której jest czterysta rubli, i siada do obiadu. Przychodzi dwóch urzędników i wyjmuje z kanału zawiniątko, ale są w nim dolary. W teczce przewodniczącego nie ma już ani umowy, ani listu, ani pieniędzy, ani paszportu cudzoziemca. Bosy krzyczy, że w domu grasuje nieczysta siła, i zostaje wyprowadzony. Godzinę później znika także Timofiej Kwascow, w którego imieniu złożono donos.

W gabinecie dyrektora finansowego Variétés, Rimskiego, chowa się przed natrętami administrator teatru Warionucha. Rimski jest w złym humorze, bo Lichodiejew obiecał przyjść, a nie ma go ani w teatrze, ani w domu. Przynoszą afisze zapowiadające seanse czarnej magii profesora Wolanda z jej pełnym zdemaskowaniem; żaden z nich maga nie widział. Po kolei przychodzą telegramy z Jałty: milicja donosi o mężczyźnie w nocnej koszuli, bez butów, który podaje się za Lichodiejewa, potem sam Stiopa błaga, by mu uwierzyć, bo do Jałty rzuciła go hipnoza Wolanda, wreszcie przysyła zdjęcie swojego pisma. Rimski rozpoznaje charakter pisma i nie umie tego wytłumaczyć, skoro Stiopa dzwonił do niego z Moskwy dwadzieścia minut po jedenastej.

Korowiow mówi przez telefon, że Lichodiejew pojechał za miasto, a Warionucha przypomina sobie, że w Puszkinie otwarto czeburekownię Jałta, więc uznaje telegramy za pijacki żart. Rimski wysyła jednak żądane pięćset rubli i każe administratorowi zawieźć telegramy, gdzie trzeba. Nosowy głos w słuchawce ostrzega Warionuchę, by nigdzie ich nie nosił.

Administrator nie słucha. W letniej toalecie w ogrodzie teatru, w czasie burzy, napada go grubas o kociej twarzy i rudy z kłem. Biją go, zabierają teczkę z telegramami i w strugach deszczu wloką do mieszkania numer 50. Tam podchodzi do niego naga ruda dziewczyna o fosforyzujących oczach i lodowatych dłoniach i chce go pocałować. Warionucha mdleje.

W czasie burzy Iwan siedzi w klinice i płacze nad podaniem do milicji, którego nie umie napisać. Plącze się już przy pierwszym zdaniu o tym, że przyszedł na Patriarsze Prudy z nieboszczykiem Berliozem, potem zaczyna od kota w tramwaju, wreszcie postanawia opisać całą historię Piłata, rysuje nawet prokuratora i kota, ale tekst staje się coraz bardziej zawiły. Felczerka Praskowia Fiodorowna wzywa lekarza, który robi mu zastrzyk.

Wieczorem, po burzy, Iwan uspokaja się i prowadzi rozmowę sam ze sobą. Nowy Iwan pyta starego, po co było rozpaczać nad redaktorem, którego tak naprawdę słabo znał, i gonić profesora w kalesonach, skoro zamiast tego można było grzecznie wypytać tajemniczego człowieka, który znał Piłata, co było dalej z prokuratorem i z aresztowanym Ha-Nocri. Na pytanie, kim w takim razie jest, jakiś bas podobny do głosu konsultanta odpowiada, że głupcem. Gdy Iwan zasypia, krata balkonu bezszelestnie się odsuwa, a ukryty w cieniu mężczyzna kładzie palec na ustach.

Wieczorem w Variétés Rimski siedzi sam w gabinecie, zaniepokojony zniknięciem Lichodiejewa i Warionuchy; wszystkie telefony w teatrze nagle przestały działać. W garderobie wita czarnego maga w półmasce, jego kraciastego pomocnika i kota, który sam nalewa sobie wodę z karafki. Konferansjer Żorż Bengalski zapowiada seans i zapewnia widzów, że czarnej magii nie ma, a wszystko okaże się techniką sztuczek.

Woland siada w fotelu, który pojawia się znikąd, i pyta swego pomocnika, zwanego tu Fagotem, czy mieszkańcy Moskwy zmienili się wewnętrznie. Fagot połyka talię kart, która znajduje się potem w kieszeni widza, a następnie z kopuły spada na salę deszcz prawdziwych czerwońców i ludzie zaczynają się o nie bić. Gdy Bengalski znów mówi o hipnozie zbiorowej, ktoś z galerii proponuje urwać mu głowę i kot Behemot to robi. Widzowie proszą o litość, a Woland stwierdza, że ludzie są jak dawniej: kochają pieniądze, bywają lekkomyślni, ale czasem puka do ich serc miłosierdzie – tylko kwestia mieszkaniowa ich zepsuła. Każe nałożyć głowę z powrotem. Bengalski, wyprowadzony ze sceny, wpada w obłęd.

Mag niepostrzeżenie znika, a Fagot otwiera na scenie damski sklep, w którym kobiety za darmo wymieniają stare suknie i buty na paryskie. Pomaga mu ruda dziewczyna z blizną na szyi. Na koniec Arkadiusz Apołłonowicz Siemplejarow, przewodniczący komisji akustycznej teatrów moskiewskich, żąda zdemaskowania sztuczek. Fagot demaskuje więc jego samego: zamiast na posiedzeniu był poprzedniego wieczoru u aktorki objazdowego teatru. Młoda krewna Siemplejarowa okłada go parasolką, orkiestra gra skoczny marsz, a sztukmistrzowie rozpływają się w powietrzu.

Nocnym gościem Iwana jest pacjent kliniki, mężczyzna około trzydziestu ośmiu lat, który ukradł felczerce klucze i chodzi po wspólnym balkonie. Nie ucieka, bo nie ma dokąd. Każe Iwanowi przyrzec, że nie będzie więcej pisał wierszy, a wysłuchawszy jego opowieści, mówi wprost: na Patriarszych Prudach spotkali szatana, Wolanda. Sam także trafił do kliniki z powodu Poncjusza Piłata, bo napisał o nim powieść. Nie chce podawać nazwiska; nazywa siebie mistrzem i pokazuje czarną czapeczkę z wyhaftowaną literą M, którą uszyła mu ukochana.

Był historykiem, pracował w muzeum i tłumaczył z pięciu języków. Wygrał na obligację sto tysięcy rubli, wynajął dwa pokoje w suterenie domku przy zaułku w pobliżu Arbatu i zaczął pisać powieść o Piłacie. Wiosną na ulicy spotkał kobietę z żółtymi kwiatami i niezwykłą samotnością w oczach. Miłość spadła na nich nagle, jak morderca wyskakujący w zaułku. Kobieta, żona innego, stała się jego tajną żoną: przychodziła codziennie, czytała rękopis, nazwała go mistrzem i mówiła, że w tej powieści jest jej życie.

Po skończeniu powieści zaczęła się katastrofa. Redakcja odrzuciła tekst, a gdy inny redaktor wydrukował fragment, w kolejnych artykułach zaatakowali autora: krytyk Aryman zarzucił mu próbę przemycenia do druku apologii Jezusa Chrystusa, literat Mścisław Ławrowicz wzywał, by mocno uderzyć w jego Piłata, a najostrzej napisał Łatuński, w artykule pod tytułem «Wojujący staroobrzędowiec». W tym czasie mistrz zaprzyjaźnił się z dziennikarzem Alojzym Mogaryczem, który wypytał go o powieść. Ogarnął go lęk przed ciemnością. W połowie października, o zmierzchu, ukochana wyszła, obiecując przyjść nazajutrz. W nocy, w ataku przerażenia, mistrz spalił rękopis w piecu. Wtedy wróciła, zdążyła wyrzucić z ognia tylko ostatnią, nadpaloną paczkę kartek, a odchodząc obiecała, że rano rozmówi się z mężem i wróci do mistrza na zawsze.

Kwadrans po jej wyjściu ktoś zapukał w jego okna – co było dalej, mistrz szepcze Iwanowi do ucha. W połowie stycznia stał w podwórku w płaszczu z oberwanymi guzikami, a w jego mieszkaniu grał patefon. Ruszył pieszo przez całe miasto do kliniki, a za rogatkami podwiózł go szofer ciężarówki; jest tu już czwarty miesiąc. Nie pisze do ukochanej, by nie unieszczęśliwić jej listem z domu wariatów. O dalsze losy Jeszui i Piłata każe Iwanowi zapytać nieznajomego z Patriarszych Prudów.

Po seansie Rimski siedzi w gabinecie nad czarodziejskimi czerwońcami i widzi z okna, jak na ulicy przed teatrem tłum wyśmiewa kobiety w samej bieliźnie: suknie z Fagotowego sklepu zniknęły. Chce dzwonić, gdzie trzeba, ale kobiecy głos w słuchawce szepcze mu, by nigdzie nie dzwonił. O północy do gabinetu wchodzi Warionucha i opowiada, że Lichodiejewa znaleziono pijanego w czeburekowni Jałta w Puszkinie, a telegramy wysyłał z kolegą telegrafistą. Rimski czuje, że to kłamstwo, a zmieniony administrator – blady, z siniakiem, cmokający i zasłaniający się gazetą przed światłem – coraz bardziej go przeraża.

Dzwonek na biurku nie działa, a za fotelem Rimski dostrzega, że Warionucha nie rzuca cienia. Administrator, zdemaskowany, zamyka drzwi, a w oknie pojawia się naga ruda dziewczyna, której zielona, wydłużająca się ręka otwiera zasuwę. Martwa wchodzi już na parapet, gdy w ogrodzie teatru pieje tresowany kogut, zwiastując świt. Za trzecim pianiem dziewczyna wylatuje przez okno, a za nią unosi się w powietrzu Warionucha.

Rimski, siwy jak starzec, ucieka z teatru, płaci taksówkarzowi pięćdziesiąt rubli za kurs na dworzec i odjeżdża pociągiem kurierskim do Leningradu.

Grubas z pokoju 119 to Nikanor Iwanowicz Bosy. Wcześniej, przesłuchiwany w sprawie dolarów, przyznawał się do brania łapówek w radzieckich rublach, przysięgał, że waluty nie miał, i krzyczał, że Korowiow to diabeł, który chowa się za szafą. W mieszkaniu numer 50 nie znaleziono żadnego Korowiowa, a pieczęcie na szafach były nienaruszone. W klinice, po zastrzyku, Bosy zasypia i śni.

Śni mu się teatr bez krzeseł, w którym na podłodze siedzą sami brodaci mężczyźni, a uprzejmy konferansjer wywołuje ich na scenę, by oddali ukrytą walutę. Bosy przysięga, że nic nie ma, i sala go wygwizduje. Sergiusza Gierardowicza Dunczila, który twierdzi, że oddał już wszystko, konferansjer demaskuje: jego kochanka z Charkowa wynosi na scenę osiemnaście tysięcy dolarów i brylantowy naszyjnik. Aktor Kurolesow recytuje monolog skąpca z Skąpego rycerza Puszkina, a nieśmiały Nikołaj Kanawkin oddaje swoje dolary i złote monety i zdradza, że także jego ciotka ma ukryte pieniądze. Kucharze rozdają zupę i namawiają, by oddać walutę i iść do domu.

Krzyki Bosego budzą innych pacjentów: Bengalskiego, który szuka głowy, mistrza z pokoju 118, który wspomina ostatnią jesienną noc, i Iwana. Lekarz ich uspokaja. Iwan zasypia o świcie i śni mu się Łysa Góra otoczona podwójnym kordonem.

Opowieść toczy się dalej we śnie Iwana. Łysa Góra pod Jeruszalaim jest otoczona podwójnym kordonem: u stóp syryjska konnica, wyżej rzymska piechota. Na wzgórze przywieziono trzech skazanych z tabliczkami z napisem rozbójnik i buntownik; centurion Szczurza Śmierć pilnuje kaźni, a nieopodal siedzi na stołku człowiek w kapturze, z którym Piłat rozmawiał rano. Po kilku godzinach upału tłum ciekawskich wraca do miasta przygotowującego się do Paschy.

Z dala, pod chorym drzewem figowym, siedzi jedyny widz, Mateusz Lewita. Wyrzuca sobie, że dwa dni wcześniej puścił Jeszuę samego do miasta, a sam zachorował. Gdy prowadzono skazanych, wpadł na pomysł, by przedrzeć się przez szereg żołnierzy i zabić nauczyciela nożem, oszczędzając mu męki, ale nie miał noża. Ukradł go w piekarni przy bramie i nie zdążył dogonić pochodu. Teraz w rozpaczy przeklina Boga, że nie zsyła Jeszui śmierci.

Nadciąga burza. Przybywa trybun kohorty z rozkazem, a człowiek w kapturze daje znak katom. Jeszua, od dawna nieprzytomny, oblepiony muchami, pije wodę z gąbki podanej na włóczni i prosi, by napoić także Dismasa. Kat przebija mu serce, każąc chwalić wielkodusznego hegemona; Jeszua szepcze słowo hegemon i umiera. Tak samo giną Dismas i oszalały Gestas. Człowiek w kapturze sprawdza, że wszyscy trzej nie żyją.

Wojsko ucieka przed ulewą. Na opustoszałym wzgórzu Lewita przecina powrozy, zdejmuje ciało Jeszui ze słupa, uwalnia także ciała dwóch pozostałych skazanych i znika razem z ciałem nauczyciela.

W piątek rano pod teatrem Variétés stoi kilometrowa kolejka po bilety, a w środku urywają się telefony: nikt nie wie, gdzie są Lichodiejew, Rimski i Warionucha. Sprzątaczka znajduje gabinet dyrektora finansowego z rozbitym oknem. Śledztwo nie może natrafić ani na afisze, ani na umowę z magiem, nikt nie pamięta dokładnie jego nazwiska, a w biurze cudzoziemców nikt o nim nie słyszał. Przedstawienie zostaje odwołane. Najstarszym w teatrze zostaje księgowy Wasilij Stiepanowicz Łastoczkin, który ma oddać wczorajszy utarg.

Taksówkarze nie chcą wozić pasażerów z czerwońcami, bo pieniądze z seansu zamieniają się w nalepki z butelek. W komisji widowisk Łastoczkin zastaje przy biurku pusty garnitur przewodniczącego Prochora Pietrowicza, który pracuje i podpisuje dokumenty bez głowy i rąk. Sekretarka opowiada, że przewodniczący, gdy do gabinetu wtargnął grubas o kociej twarzy, krzyknął, żeby go diabli wzięli – i diabli go wzięli.

W filii komisji urzędnicy nie mogą przestać śpiewać pieśni o Bajkale, odkąd kraciasty regent założył u nich chór i zniknął; trzy ciężarówki wiozą cały chór do kliniki Strawińskiego. Wreszcie Łastoczkin chce wpłacić utarg w kasie, ale w jego paczce zamiast rubli są kanadyjskie dolary, funty, guldeny i inne obce pieniądze. Księgowy zostaje aresztowany.

Z Kijowa przyjeżdża wuj Berlioza, ekonomista Maksymilian Andriejewicz Popławski. Wezwał go dziwny telegram, podpisany przez samego Berlioza, że zabił go tramwaj, a pogrzeb jest w piątek. Popławskiemu nie chodzi o pogrzeb, lecz o mieszkanie zmarłego, krewnego swojej żony, bo od dawna marzy o przeprowadzce do Moskwy. W zarządzie domu nie ma nikogo, kto mógłby go zameldować. W mieszkaniu numer 50 Korowiow szlocha nad losem Berlioza i oświadcza, że telegram wysłał kot. Kot, w okularach, przegląda paszport Popławskiego, odwołuje jego udział w pogrzebie i przywołuje Azazella, który każe gościowi wracać do Kijowa i nie marzyć o mieszkaniach w Moskwie, a potem wyrzuca na schody jego walizkę i uderza go pieczonym kurczakiem.

Popławski, ukryty w komórce na dole, obserwuje, co spotka następnego gościa. Jest nim smutny bufetowy z Variétés, Andrzej Fokicz Sokow. Drzwi otwiera mu naga ruda Hella w fartuszku. W salonie z kominkiem Azazello piecze mięso na szpadzie, a Woland, leżąc na niskiej kanapie, wymawia bufetowemu zieloną bryndzę i jesiotra drugiej świeżości: świeżość jest tylko jedna, więc taki jesiotr jest po prostu zepsuty. Sokow skarży się, że czerwońce z seansu zamieniły się w pocięty papier. Z sąsiedniego pokoju Korowiow wylicza jego oszczędności w kasach i złote monety pod podłogą i oznajmia, że bufetowy umrze za dziewięć miesięcy na raka wątroby. Pieniądze w paczce okazują się znów czerwońcami. W drodze do wyjścia kapelusz bufetowego zamienia się w aksamitny beret, a beret w czarnego kotka, który drapie go po łysinie.

Sokow biegnie do profesora Kuźmina, specjalisty od chorób wątroby, i błaga, by zatrzymał raka. Profesor nie znajduje żadnych objawów, zleca badania i odsyła go do neurologa. Czerwońce, które pacjent zostawił za wizytę, zamieniają się w nalepki z butelek, potem w czarnego kotka, w pokoju profesora tańczy wróbel, a pielęgniarka z kłem zabiera nalepki i rozpływa się w powietrzu. Wieczorem Kuźmin leży z pijawkami na skroniach. Tu kończy się część pierwsza powieści.

Druga część zaczyna się od zapewnienia narratora, że pokaże czytelnikowi prawdziwą, wierną i wieczną miłość. Ukochana mistrza, Małgorzata Nikołajewna, trzydziestoletnia, bezdzietna żona wybitnego specjalisty, mieszka w pięknej willi niedaleko Arbatu i ma wszystko, czego mogłyby jej zazdrościć inne kobiety, a jednak odkąd jako dziewiętnastolatka wyszła za mąż, nie zaznała szczęścia ani przez chwilę. Gdy następnego dnia po tamtej nocy przyszła do mistrza, już go nie było; niczego się o nim nie dowiedziała i całą zimę wyrzuca sobie, że wtedy odeszła.

W piątek budzi się z przeczuciem, że coś się wydarzy, bo śniło jej się ponure pustkowie i mistrz, który przywoływał ją z drewnianej chaty. Mąż wyjechał na trzy dni. Małgorzata wyjmuje z ukrycia album ze zdjęciem mistrza, książeczkę oszczędnościową na jego nazwisko, płatki suchej róży i nadpalone kartki powieści, w których ciemność znad Morza Śródziemnego zakrywa znienawidzone przez prokuratora miasto. Gosposia Natasza opowiada jej plotki o kobietach, które po seansie wyszły na ulicę bez sukien.

Na ławce pod murem Kremla, gdzie rok wcześniej siedziała z mistrzem, Małgorzata ogląda kondukt żałobny i myśli, że oddałaby duszę diabłu, by dowiedzieć się, czy ukochany żyje. Przysiada się do niej rudy mężczyzna z kłem, Azazello. Mówi, że to pogrzeb Berlioza, któremu ktoś rano ukradł z trumny głowę, i pokazuje jej krytyka Łatuńskiego. Zaprasza ją wieczorem w gości do bardzo dostojnego cudzoziemca. Małgorzata bierze go za stręczyciela, ale Azazello powtarza słowa z jej nadpalonych kartek i zdradza jej myśli. Mówi, że mistrz żyje, i daje jej złote pudełeczko z kremem, którym ma się natrzeć o wpół do dziesiątej. Małgorzata zgadza się iść na wszystko dla ukochanego.

O dwudziestej dziewiątej minucie po dziewiątej Małgorzata otwiera złote pudełeczko i wciera w twarz żółtawy krem pachnący bagnem. Z lustra patrzy na nią już nie trzydziestoletnia kobieta, lecz dwudziestoletnia czarnowłosa piękność o zielonych oczach. Natarta kremem na całym ciele, traci ciężar, unosi się nad dywanem i czuje się wolna od wszystkiego; wie, że na zawsze opuszcza dom i dawne życie.

Zostawia mężowi kartkę z prośbą o wybaczenie i zapomnienie: odchodzi na zawsze, bo z rozpaczy stała się czarownicą. Gosposi Nataszy, zachwyconej jej przemianą, oddaje suknie i perfumy. Przez okno droczy się z sąsiadem z dołu, Nikołajem Iwanowiczem, który osłupiał na jej widok na ławce w ogrodzie.

Azazello dzwoni i każe jej wylatywać: nad bramą ma krzyknąć, że jest niewidzialna, polatać nad miastem, a potem lecieć na południe, nad rzekę. Do sypialni wskakuje tańcząca szczotka do podłogi. Małgorzata siada na niej okrakiem, chwyta niebieską koszulę, którą zarzuca na głowę Nikołajowi Iwanowiczowi, żegna Nataszę i wylatuje nad zaułek.

Niewidzialna i wolna Małgorzata uczy się kierować szczotką nad zaułkami Arbatu, gasi w czyjejś kuchni prymusy kłócącym się sąsiadkom i trafia pod nowy dom literatów i dramaturgów, Dom Dramlitu. Na tablicy lokatorów znajduje nazwisko Łatuńskiego, krytyka, który zgubił mistrza. Łatuńskiego nie ma w domu, bo poszedł na żałobne zebranie po Berliozie. Małgorzata wlatuje przez okno do jego mieszkania i z wściekłą radością je niszczy: rozbija młotkiem fortepian, odkręca wodę, wylewa atrament na łóżko, tnie pościel, a potem tłucze szyby w całym domu, przy akompaniamencie gwizdka portiera.

W jednym z okien widzi przestraszonego czteroletniego chłopca, który został sam w pokoju. Uspokaja go, mówi, że mu się śni, i zaczyna opowiadać bajkę o ciotce, która nie miała dzieci ani szczęścia i najpierw płakała, a potem zrobiła się zła. Chłopiec zasypia, Małgorzata odkłada młotek i odlatuje.

Leci z ogromną prędkością nad miastami i rzekami, potem zwalnia i sunie tuż nad lasami. Dogania ją Natasza, naga, na wieprzu: wysmarowała się resztką kremu, a sąsiada Nikołaja Iwanowicza, który przyszedł oddać koszulę i składał jej propozycje, przemieniła kremem w wieprza. Prosi swą panią, by wyprosiła dla niej pozostanie czarownicą. Nad daleką rzeką Małgorzata kąpie się, a po drugiej stronie wita ją uroczystość czarownic, rusałek i żab grających marsza na fujarkach. Kozłonogi częstuje ją szampanem i wzywa samochód, który prowadzi gawron. Małgorzata wraca nim do Moskwy.

Samochód z gawronem za kierownicą ląduje na cmentarzu, gdzie czeka Azazello. Lecą razem do domu numer 302-bis, mijając tajniaków w czapkach, którzy pilnują bramy i schodów. W mieszkaniu numer 50, w ciemności, prowadzi Małgorzatę przez ogromne sale Korowiow, teraz we fraku i z monoklem. Wyjaśnia, że kto zna piąty wymiar, może rozszerzyć mieszkanie do dowolnych rozmiarów, i opowiada o pewnym moskwianinie, który sprytnymi zamianami zrobił z jednego mieszkania sześć pokoi. Messer wydaje co roku wiosenny bal pełni księżyca, zwany balem stu królów, a gospodyni musi mieć na imię Małgorzata i pochodzić z miejsca, w którym odbywa się bal. Spośród stu dwudziestu jeden moskiewskich Małgorzat tylko ona się nadaje, bo płynie w niej królewska krew. Małgorzata się zgadza.

W małej sypialni, przy świecach, na łóżku siedzi Woland w połatanej koszuli nocnej; Hella naciera mu bolące kolano gorącą maścią, a kot gra z nim w szachy żywymi figurami. Małgorzata prosi, by nie przerywali partii. Woland przedstawia swoją świtę: kota Behemota, Azazella, Korowiowa i służącą Hellę. Behemot przegrywa i oszukuje, wreszcie się poddaje. Małgorzata sama naciera kolano Wolanda, a on pokazuje jej globus, na którym widać, jak na wojnie ginie kobieta z dzieckiem – to praca Abbadony, który w ciemnych okularach wychodzi ze ściany. Natasza zostaje przy swej pani, a wieprz idzie do kucharzy. Zbliża się północ.

Przed północą Hella i Natasza obmywają Małgorzatę krwią, a potem olejkiem różanym. Dostaje pantofle z płatków róży, diamentową koronę i ciężki łańcuch z wizerunkiem czarnego pudla. Korowiow radzi jej, by nikogo nie wyróżniała i nikogo nie pominęła: każdy gość musi dostać choćby uśmiech. Małgorzata przelatuje przez tropikalny las z papugami, salę z orkiestrą Johanna Straussa i salę z jazzem, by stanąć na szczycie ogromnych schodów, z prawą nogą zgiętą w kolanie i wspartą na poduszce.

O północy z wielkiego kominka wypadają szubienice i trumny, a z prochów powstają goście: panowie we frakach i nagie kobiety. Korowiow przedstawia ich królowej. Są wśród nich fałszerze, trucicielki, mordercy, kaci i donosiciele: pan Jacques z małżonką, hrabia Robert, signora Tofana, która sprzedawała żonom truciznę na mężów, markiza, która otruła rodzinę dla spadku, okrutna pani Minkina, cesarz Rudolf, Kaligula i Messalina, Maluta Skuratow. Wśród gości jest Frida, która udusiła chustką swoje niemowlę i od trzydziestu lat co rano znajduje tę chustkę przy łóżku. Małgorzata, wbrew radom Korowiowa, mówi jej kilka ciepłych słów. Po trzech godzinach kolano Małgorzaty puchnie od pocałunków, a ręka sztywnieje. Ostatni goście to człowiek, który kazał spryskać trucizną ściany gabinetu kogoś, od kogo obawiał się zdemaskowania, i znajomy, który od niego zależał i to wykonał.

Po obejściu sal, gdzie tańczy małpi jazz, a Behemot zamienia szampana w basenie na koniak, następuje ostatnie wyjście. Woland, w połatanej koszuli, każe podać na tacy głowę Berlioza i przypomina mu, że wszystko się sprawdziło. Berlioz zawsze głosił, że po śmierci człowiek odchodzi w niebyt; wśród teorii jest i taka, że każdemu zostanie dane według jego wiary – i tak się staje. Głowa zamienia się w czaszkę-puchar. Na bal przychodzi baron Meigel, urzędnik od oprowadzania cudzoziemców, a w istocie donosiciel; Azazello zabija go strzałem, a Woland pije jego krew z pucharu i daje się jej napić Małgorzacie. Goście rozsypują się w proch, a sale znów stają się skromnym salonem mieszkania jubilerowej.

Po balu w sypialni Wolanda odbywa się kolacja dla najbliższych. Behemot pije spirytus i opowiada, jak w pustyni żywił się mięsem tygrysa, Azazello przestrzeliwuje zaznaczone przez Małgorzatę oczko karty schowanej pod poduszką, a kot, popisując się, zabija sowę i rani Hellę. Małgorzata myśli, że nikt nie zamierza jej wynagrodzić, i chce odejść z dumą, niczego nie prosząc. Woland mówi, że wystawił ją na próbę: nigdy niczego nie należy prosić, zwłaszcza tych, którzy są silniejsi – sami zaproponują i dadzą. Pyta, czego chce za to, że była gospodynią balu.

Małgorzata prosi najpierw, by Fridzie przestano podawać chustkę, bo dała jej nadzieję i nie chce jej zawieść. Woland odpowiada, że to sprawa innego ministerstwa, i każe jej zrobić to samej; Małgorzata ogłasza Fridzie przebaczenie. Potem żąda, by natychmiast zwrócono jej kochanka, mistrza. Przez okno, w świetle księżyca, wchodzi mistrz w szpitalnym szlafroku i czarnej czapeczce. Po dwóch szklankach trunku przychodzi do siebie i mówi, że napisał powieść o Poncjuszu Piłacie, ale ją spalił. Woland odpowiada, że rękopisy nie płoną, i Behemot podaje mu plik maszynopisów, na którym siedział.

Małgorzata prosi, by wrócili do sutereny przy Arbacie i by wszystko było jak dawniej. Azazello sprowadza Alojzego Mogarycza, który, przeczytawszy artykuł Łatuńskiego, doniósł na mistrza, że trzyma nielegalną literaturę, bo chciał zająć jego pokoje. Małgorzata drapie go po twarzy, a Mogarycz wylatuje przez okno. Korowiow pali kartę choroby mistrza, wymazuje Mogarycza z księgi meldunkowej i oddaje Małgorzacie jej rzeczy i książeczkę z dziesięcioma tysiącami. Natasza zostaje czarownicą, Nikołaj Iwanowicz dostaje zaświadczenie, że służył na balu jako środek transportu, a Warionucha prosi, by go puszczono, bo nie nadaje się na wampira, i wraca do domu.

Woland mówi mistrzowi, że jego powieść przyniesie mu jeszcze niespodzianki, i daje Małgorzacie złotą podkowę wysadzaną diamentami. Na schodach Małgorzata gubi podkowę; podnosi ją Annuszka, ale Azazello odbiera ją, dusząc kobietę i płacąc jej dwieście rubli. Czarny samochód odwozi kochanków do sutereny, gdzie wszystko wygląda jak przed tamtą jesienną nocą. Mistrz śpi, a Małgorzata do świtu czyta ocalały rękopis.

Rozdział zaczyna się od zdania, które Małgorzata czytała na nadpalonych kartkach: ciemność znad Morza Śródziemnego zakrywa znienawidzone przez prokuratora miasto. Nad Jeruszalaim przechodzi straszna burza, a Piłat leży samotnie na balkonie pałacu przy winie i czeka. Gdy burza słabnie, przychodzi człowiek w kapturze, który rano rozmawiał z nim w zaciemnionym pokoju i siedział przy kaźni. To Afraniusz, naczelnik tajnej służby przy prokuratorze Judei, uprzejmy, z dobrodusznym okrągłym obliczem i spojrzeniem, którym nagle przewierca rozmówcę.

Przy kolacji Afraniusz donosi, że w mieście jest spokojnie, a Bar-Rabban przestał być groźny. O kaźni mówi, że Ha-Nocri odmówił napoju podawanego skazanym, powiedział, że dziękuje i nie ma pretensji o to, że odebrano mu życie, a do najważniejszych ludzkich przywar zalicza tchórzostwo. Piłat poleca potajemnie pochować ciała trzech straconych i obiecuje wspomnieć w Rzymie o zasługach Afraniusza.

Wreszcie pyta o Judę z Kiriatu: młody, piękny, kocha pieniądze, pracuje w kantorze krewnego i tego wieczoru ma odebrać zapłatę w pałacu Kajfasza. Piłat oznajmia, że ma wiadomość, iż tajni przyjaciele Ha-Nocri zabiją Judę tej nocy i podrzucą arcykapłanowi zwrócone pieniądze z kartką, i prosi Afraniusza, by zajął się ochroną Judy. Na odchodne oddaje mu worek pieniędzy jako rzekomy dług. Czytelnik rozumie, że pod słowami o ochronie kryje się rozkaz zabicia zdrajcy. Piłat czeka na raport jeszcze tej nocy.

Piłat, postarzały i niespokojny, rozumie, że rano coś bezpowrotnie zaprzepaścił, a teraz próbuje to naprawić drobnymi, spóźnionymi działaniami; pociesza go tylko pies Banga. Afraniusz wysyła na Łysą Górę oddział z łopatami, a sam jedzie do Dolnego Miasta, do pięknej Nisy, żony kupca dywanów. Nisa przebiera się i wychodzi. Na ulicy wyprzedza Judę, który właśnie wyszedł z pałacu Kajfasza; zakochany, idzie za nią, a ona umawia się z nim za miastem, w Getsemani, przy grocie za tłocznią oliwy. Tam zamiast Nisy czekają na niego dwaj ludzie. Juda oddaje im trzydzieści tetradrachm, licząc, że ocali życie, ale ginie od noży. Trzeci człowiek, w kapturze, każe zapakować sakiewkę razem z kartką i przebiera się w strój wojskowego.

Piłat zasypia dopiero o północy i śni mu się, że idzie świetlistą drogą ku księżycowi razem z Bangą i wędrownym filozofem, z którym toczy niekończący się spór, a kaźni w ogóle nie było. We śnie przyznaje, że tchórzostwo jest najstraszniejszą z wad, i gotów jest zniszczyć karierę, by ratować niewinnego. Budzi się z przerażeniem, bo kaźń jednak była.

Afraniusz melduje, że nie zdołał ochronić Judę: zabójcy podrzucili zakrwawione pieniądze do domu Kajfasza. Obaj prowadzą rozmowę, w której Piłat podsuwa fałszywe tropy, a Afraniusz każdy odrzuca; prokurator zapowiada nawet plotkę, że Juda sam się zabił. Afraniusz relacjonuje pogrzeb: ciało Jeszui znaleziono w jaskini przy Mateuszu Lewicie, którego dopuszczono do pochówku, a trzech straconych pochowano w odludnym wąwozie, z pierścieniami na palcach jako znakiem. Piłat daje Afraniuszowi pierścień.

Przyprowadzony Lewita pokazuje pergamin z zapiskami słów Jeszui, wśród których prokurator odczytuje te o tchórzostwie jako największej wadzie. Odrzuca propozycję służby w bibliotece w Cezarei i mówi, że zabije Judę. Piłat odpowiada, że Juda już nie żyje i że to on to zrobił. Lewita prosi tylko o kawałek czystego pergaminu. O świcie piętnastego nisan piąty prokurator Judei śpi obok Bangi.

O świcie Małgorzata kończy czytać rozdział o Piłacie i zasypia w suterenie. Tymczasem w jednym z moskiewskich urzędów całe piętro przez noc prowadzi śledztwo w sprawie Wolanda. Przesłuchany zostaje Siemplejarow, który musi opowiedzieć także o aktorce i krewnej z Saratowa. Nikt w Moskwie nie zarejestrował żadnego maga, a mieszkanie numer 50, choć przeszukiwane i pilnowane, za każdym razem okazuje się puste, mimo że ktoś w nim odbiera telefony i gra na pianinie. Rimskiego znajdują w szafie hotelu Astoria w Leningradzie i przywożą pod strażą. Stiopa wraca samolotem z Krymu w burce i papasze na nocnej koszuli. Warionucha najpierw kłamie, potem błaga o pancerną celę. Wszyscy trzej proszą o ochronę.

Jeszcze w piątek wieczorem śledczy odwiedza w klinice Iwana. Poeta jest spokojny i obojętny, myśli już tylko o Jeruszalaim i Piłacie, a o sobie mówi, że nie będzie więcej pisać wierszy, bo jego wiersze były złe. Śledczy uznaje, że Berlioz wpadł pod tramwaj zahipnotyzowany. Aresztowana zostaje Annuszka z dziesięciodolarówką w ręku, a Nikołaj Iwanowicz pokazuje zaświadczenie z balu u szatana; okazuje się, że zniknęły Małgorzata i Natasza.

W sobotę po południu uzbrojeni ludzie z sieciami i chloroformem wchodzą do mieszkania numer 50. Znajdują w nim tylko kota z prymusem, który oświadcza, że nikomu nie przeszkadza i naprawia prymus. Zaczyna się strzelanina, w której nikt nie zostaje nawet draśnięty; kot udaje śmiertelnie rannego, leczy się łykiem benzyny i ostrzeliwuje się z żyrandola. Woland mówi, że przeszkadzają mu w pracy, a Korowiow przypomina, że w sobotę, o zachodzie słońca, pora odejść. Kot rozlewa benzynę, która zapala się sama, i ucieka po rynnie na dach. W płomieniach pojawia się ciało barona Meigela. Z okna piątego piętra wylatują trzy męskie sylwetki i sylwetka nagiej kobiety.

Kwadrans po wybuchu pożaru przy Sadowej Korowiow i Behemot, teraz grubas o kociej twarzy z prymusem w ręku, wchodzą do torgsinu, sklepu przy placu Smoleńskim, w którym płaci się obcą walutą. Behemot zjada mandarynki ze skórką, czekoladę razem ze złotkiem i śledzie z beczki, a gdy kierownik każe gwizdać na milicję, Korowiow wygłasza do tłumu przemowę: biedny człowiek, który cały dzień naprawia prymusy, zgłodniał, a obok stoi wypasiony cudzoziemiec napchany walutą. Jakiś staruszek uderza cudzoziemca tacą w głowę, a ten nagle krzyczy czystą ruszczyzną, że go mordują. Behemot oblewa ladę benzyną, która zapala się sama, i obaj znikają.

Po chwili stoją przed Domem Gribojedowa. Korowiow z kpiną zachwyca się, że pod tym dachem dojrzewa cała otchłań talentów, Behemot dodaje, że jak ananasy w cieplarni, a Korowiow zastrzega: byle ich u korzeni nie podgryzł jakiś drobnoustrój. Kobieta przy wejściu na werandę żąda od nich legitymacji członkowskich, a Korowiow tłumaczy, że pisarza poznaje się po tym, co pisze, i że Dostojewski też pewnie nie miał legitymacji. Wpuszcza ich Archibald Archibaldowicz; wpisują się jako Panajew i Skabiczewski i dostają najlepszy stolik.

Kierownik restauracji domyśla się, kim są, i zawczasu wynosi ze spiżarni dwa wielkie płaty wędzonej ryby. Gdy na werandę wpadają uzbrojeni ludzie i strzelają do obu przybyszów, ci rozpływają się w powietrzu, a z prymusa bucha ogień, który ogarnia cały Dom Gribojedowa. Pisarze uciekają, a Archibald Archibaldowicz stoi spokojnie z boku, jak kapitan, który ostatni opuszcza płonący statek, z rybami pod pachą.

O zachodzie słońca na kamiennym tarasie jednego z najpiękniejszych gmachów Moskwy Woland w czarnej sutannie siedzi na stołku, a obok stoi Azazello; obaj patrzą na miasto; szpada Wolanda wbita między płyty rzuca cień jak wskazówka zegara słonecznego. Widzą dym nad płonącym Gribojedowem. Ze ściany wieży wychodzi Mateusz Lewita. Nie chce życzyć Wolandowi zdrowia, a Woland zarzuca mu, że nie uznaje cieni ani zła, i pyta, co robiłoby jego dobro, gdyby nie było zła, i jak wyglądałaby ziemia, gdyby zniknęły z niej cienie.

Lewita przynosi prośbę od Jeszui: ten przeczytał powieść mistrza i prosi, by Woland zabrał mistrza ze sobą i nagrodził go spokojem. Na pytanie, dlaczego nie wezmą go do światła, Lewita odpowiada smutno, że mistrz nie zasłużył na światło, lecz na spokój. Prosi też, by zabrać tę, która kochała i cierpiała z jego powodu. Woland obiecuje, że tak się stanie, i wysyła Azazella, by wszystko urządził.

Wracają osmaleni Korowiow i Behemot; kot niesie obrazek w złotej ramie, nadpalony kucharski kitel i całego łososia, którego rzekomo ocalił z pożaru. Woland mówi, że nie potrzebuje już ich usług, i zapowiada ostatnią burzę, po której wyruszą w drogę. Ciemność, która nadchodzi z zachodu, zakrywa ogromne miasto tak, jak kiedyś zakryła Jeruszalaim.

W sobotę o zachodzie słońca mistrz i Małgorzata, wypoczęci, siedzą w suterenie: on w szpitalnej bieliźnie, ona w czarnym płaszczu narzuconym na nagie ciało, wśród rozrzuconych rękopisów i obiadu, który nie wiadomo skąd się wziął. Mistrz wątpi, czy naprawdę byli u szatana, i namawia Małgorzatę, by wróciła do dawnego życia, zamiast niszczyć je z chorym nędzarzem. Ona zarzuca mu małą wiarę i mówi, że za niego myśleć będzie teraz ona. Mistrz obiecuje, że nie wróci już do tej sprawy.

Przychodzi Azazello z pozdrowieniami od messera i zaproszeniem na niewielką przechadzkę. Przynosi w dar dzban wina i mówi, że to falerneńskie, to samo, które pił prokurator Judei. Po pierwszym łyku kochankowie padają martwi; mistrz zdąży jeszcze nazwać Azazella trucicielem. W tej samej chwili w willi przy Arbacie umiera, padając na podłogę salonu, kobieta, która czekała na powrót męża. Azazello wlewa kilka kropel tego wina w usta obojga, a oni podnoszą się żywi i odmienieni. Wyjaśnia, że czas już ruszać, a mistrz rozumie, że nie żyją, i przyjmuje to z ulgą. Rękopisu nie zabiera, bo zna go na pamięć. Azazello podpala suterenę głownią z pieca, mistrz woła, by płonęło dawne życie, a Małgorzata – by płonęło cierpienie.

Na trzech czarnych koniach odlatują nad Moskwą, nad dymiącymi resztkami Gribojedowa. Mistrz chce pożegnać się z jedynym człowiekiem, z którym ostatnio rozmawiał. W klinice odwiedzają Iwana, który mówi, że nie będzie już pisał wierszy, bo chce napisać coś innego. Mistrz radzi mu napisać dalszy ciąg, Małgorzata całuje go w czoło, a mistrz żegna go jak swojego ucznia. Gdy znikają, felczerka mówi Iwanowi, że jego sąsiad z pokoju 118 właśnie umarł, a Iwan odpowiada, że w mieście umarła jeszcze jedna osoba, kobieta.

Po burzy nad Moskwą stoi tęcza. Na wzgórzu za rzeką czekają na czarnych koniach Woland, Korowiow i Behemot, a Azazello przynosi w płaszczu mistrza i Małgorzatę. Woland każe mistrzowi pożegnać się z miastem. Mistrz staje na skraju urwiska i patrzy na Moskwę: najpierw czuje żal, potem gorzką urazę, wreszcie dumną obojętność i przeczucie wiecznego spokoju.

Znudzony czekaniem Behemot prosi, by pozwolono mu zagwizdać na pożegnanie, a Małgorzata wstawia się za nim. Gwizd kota strąca czapki pasażerom tramwaju rzecznego, a gwizd Korowiowa wyrywa dąb z korzeniami, zrzuca do rzeki kawał brzegu z przystanią i restauracją i przerzuca statek z pasażerami na drugi brzeg. Mistrz wraca i mówi, że pożegnanie się dokonało. Woland woła, że już czas, i jeźdźcy wzbijają się w powietrze. Gdy Małgorzata ogląda się za siebie, miasta już nie ma: zapadło się w ziemię i została po nim tylko mgła.

Narrator mówi, jak smutna jest wieczorna ziemia i jak lekko oddaje się śmierci ten, kto wiele wycierpiał. W czasie nocnego lotu księżyc zdziera z jeźdźców złudy. Korowiow staje się ponurym ciemnofioletowym rycerzem: kiedyś niefortunnie zażartował, rozmawiając o świetle i ciemności, i musiał żartować dłużej, niż sądził, ale tej nocy jego rachunek został zamknięty. Behemot okazuje się szczupłym młodzieńcem, demonem-paziem, najlepszym błaznem świata, Azazello demonem pustyni i zabójcą o martwych oczach, a mistrz ma siwe włosy splecione w warkocz i ostrogi na butach.

Na skalistym płaskowyżu siedzi w kamiennym fotelu człowiek w białym płaszczu z krwawą podszewką, a obok leży pies. Woland mówi mistrzowi, że jego powieść przeczytano i że jest nieskończona. Piłat od blisko dwóch tysięcy lat cierpi na bezsenność przy pełni księżyca, śni o księżycowej drodze, po której chciałby pójść do Ha-Nocri i dokończyć rozmowę, i nienawidzi swojej nieśmiertelności. Małgorzata krzyczy, by go uwolnić, ale Woland odpowiada, że prosił już o to ten, z którym Piłat tak pragnie rozmawiać. Mistrz kończy swoją powieść jednym zdaniem: woła, że Piłat jest wolny i że ten na niego czeka.

Skały się rozpadają, nad przepaścią zapala się wielkie miasto z ogrodem i świetlista droga, po której biegnie najpierw pies, a za nim Piłat. Mistrz nie ma iść ani za nim, ani z powrotem do Moskwy. Woland obiecuje mu coś lepszego: wieczny dom z wiśniami, muzyką Schuberta, świecami i gęsim piórem, i znika w przepaści razem ze świtą. Mistrz i Małgorzata o świcie przechodzą przez mostek nad strumieniem i idą do swego wiecznego domu. Małgorzata obiecuje, że będzie strzec jego snu. Pamięć mistrza gaśnie, a on, jak przed chwilą sam uwolnił swojego bohatera, zostaje puszczony na wolność.

Po zniknięciu Wolanda po Moskwie i całym kraju długo krążą nieprawdopodobne plotki. Ludzie wykształceni przyjmują wersję śledztwa: działała szajka hipnotyzerów i brzuchomówców. Śledztwo trwa długo, bo spłonęły cztery domy, setki ludzi postradały zmysły, a dwóch zginęło: Berlioz i baron Meigel. Ofiarami stają się też czarne koty, które łapie się w różnych miastach, i ludzie o nazwiskach na W albo podobnych do Korowiowa. Według oficjalnego wyjaśnienia Korowiow był hipnotyzerem niezwykłej siły: na żyrandolu nie było żadnego kota i strzelano w pustkę, Stiopa nie był w Jałcie, a Małgorzatę i Nataszę porwano zahipnotyzowane. Nie udaje się ustalić, po co szajka uprowadziła z kliniki chorego zwanego mistrzem, ani jego nazwiska; przepada jako numer 118.

Narrator opisuje dalsze losy poszkodowanych. Bengalski porzuca scenę i co wiosnę przy pełni łapie się za szyję. Warionucha staje się najuprzejmiejszym administratorem w Moskwie. Stiopa kieruje sklepem w Rostowie i pije tylko wódkę, Rimski przechodzi do teatru lalek, Siemplejarow zostaje kierownikiem punktu skupu grzybów w Briańsku, a Bosy nienawidzi teatru, Puszkina i aktora Kurolesowa. Alojzy Mogarycz zajmuje stanowisko dyrektora finansowego Variétés, a bufetowy Sokow umiera na raka wątroby, jak mu przepowiedziano.

Co roku przy wiosennej pełni na Patriarszych Prudach siada na tej samej ławce profesor Iwan Nikołajewicz Ponyriow, pracownik instytutu historii i filozofii, były poeta Bezdomny. Wie, że w młodości padł ofiarą hipnotyzerów i został wyleczony, ale z pełnią księżyca nie umie sobie poradzić. Idzie potem do zaułków Arbatu i z ukrycia patrzy na Nikołaja Iwanowicza, który siedzi w ogrodzie willi, wpatruje się w okna i żałuje, że nie odleciał ze swoją Wenus. W nocy Iwan krzyczy przez sen, a po zastrzyku żony śni księżycową drogę, po której Piłat idzie z Jeszuą i prosi go o zapewnienie, że kaźni nie było, a ten mu to przysięga. Z księżycowej rzeki wyłania się piękna kobieta i prowadzi do niego numer 118. Iwan pyta, czy tak to się skończyło, i słyszy, że tak; kobieta całuje go w czoło. Rano budzi się spokojny aż do następnej pełni.