Ferdydurke Witolda Gombrowicza

Narratorem jest Józio Kowalski, trzydziestoletni pisarz, który niedawno wydał debiutancką książkę Pamiętnik z okresu dojrzewania. Zamiast uznania przyniosła mu ona opinię autora niedojrzałego: krytycy i tak zwane „ciotki kulturalne” traktują go protekcjonalnie, jak kogoś, kto jeszcze nie dorósł. Józio rozmyśla nad tym, jak bardzo zależy od tego, co myślą o nim inni, i nad własnym rozdarciem między dojrzałością a niedojrzałością, które w nim się mieszają. Postanawia wreszcie napisać dzieło naprawdę swoje, wyrażające tylko jego samego, i siada do pisania.

Wtedy zjawia się u niego profesor Pimko, doktor filologii z Krakowa, a właściwie nauczyciel: drobny, łysy, w binoklach i żółtych bucikach, uosobienie szkolnej kultury. Pimko patrzy na Józia jak na ucznia i mówi do niego jak do ucznia, a pod tym spojrzeniem dorosły mężczyzna naprawdę zaczyna się zachowywać jak chłopiec: chce zaprotestować, ale zamiast tego podnosi dwa palce, jak w szkole, gdy uczeń prosi o głos. Groteskowa przemiana dokonuje się bez żadnego cudu, tylko siłą cudzego spojrzenia i cudzej formy. W końcu Pimko oznajmia, że zabiera Józia do szkoły. Tytułowe porwanie to właśnie to uprowadzenie dorosłego w szkolną niedojrzałość.

Pimko przyprowadza Józia do gimnazjum dyrektora Piórkowskiego. Najpierw ogłasza, że rozbudzi w uczniach naiwność: będzie im okazywał, że uważa ich za niewinnych, a oni, chcąc temu zaprzeczyć, sami popadną w niewinność. Chłopcy przeklinają, żeby dowieść, że są dorośli, a Pimko zapewnia ich, że to tylko dziecięce popisy; zza płotu przyglądają się temu zachwycone matki i ciotki. Potem idzie do dyrektora w sprawie Józia, a dyrektor z dumą pokazuje gościowi grono pedagogiczne: przy herbacie siedzą starzy, nudni nauczyciele, dobrani tak, by nie mieli ani jednej własnej myśli i uczyli tylko tego, co w programie. Na tym polega „upupianie”: dorośli traktują młodzież jak dzieci i w ten sposób zamykają ją w niedojrzałości.

Klasa dzieli się na dwa obozy. Syfon, czyli Pylaszczkiewicz, broni czystości, ideałów i niewinności chłopięcej, a Miętus, czyli Miętalski, chce być prawdziwy, prostacki i marzy o parobku, chłopie wolnym od szkolnych póz. Na lekcji polskiego profesor Bladaczka powtarza, że Słowacki był wielkim poetą i dlatego zachwyca, a uczeń Gałkiewicz rozpaczliwie wyznaje, że go to nie zachwyca. Uczniowie się nudzą, wycinają scyzorykami ławki i wrzucają do kałamarza kulki z papieru, a drętwy wykład zostaje w końcu przerwany.

Spór Syfona z Miętusem ma rozstrzygnąć pojedynek na miny w zamkniętej klasie. Józio zostaje superarbitrem, a sekundantami są koledzy z obu obozów. Syfon robi miny wzniosłe i piękne, Miętus odpowiada coraz ohydniejszymi grymasami, ale palca Syfona wzniesionego ku górze nie potrafi zohydzić. W końcu rzuca się na niego, jego stronnicy wiążą przeciwników, a Miętus szepcze Syfonowi do uszu wulgarne słowa, które mają go „uświadomić”. Tę scenę narrator nazywa „gwałtem przez uszy”. Józio, patrząc na pojedynek, czuje, że jego własna twarz wykrzywia się w cudze grymasy i że nie ucieknie już Pimce.

Akcja zatrzymuje się, a głos zabiera sam autor. Przedmowa do Filidora dzieckiem podszytego to esej włączony do powieści: najpełniejszy wykład tego, czym według Gombrowicza jest forma. Autor przekonuje czytelników, że to nie uczucia, instynkty ani idee rządzą naszym zachowaniem, lecz forma, czyli sposób bycia, który powstaje między ludźmi i który człowiek przyjmuje pod ich wpływem. Wzywa artystów, by nie ufali własnym słowom i uczuciom, by wycofali się z tego, czym są na zewnątrz, i próbowali uciec przed formą. Odpowiada też z góry na zarzut, że jego powieść nie trzyma się reguł kompozycji: żadne dzieło nie jest doskonałą całością.

Po przedmowie następuje Filidor dzieckiem podszyty, osobne opowiadanie, które Gombrowicz napisał i ogłosił wcześniej niż powieść, a później włączył także do zbioru Bakakaj. Jego bohaterami są dwaj uczeni, Syntetyk i Analityk, z których każdy dąży do tego, by uporządkować rzeczywistość według własnej metody. Opowiadanie na pierwszy rzut oka nie ma związku z losami Józia, ale pokazuje tę samą siłę formy na innym przykładzie: także nauka, która uchodzi za najdojrzalszą, jest jedną z form. Wraz z drugą przedmową i drugim opowiadaniem dzieli powieść na trzy części, w których Józio trafia do trzech różnych środowisk.

Ze szkoły Pimko prowadzi Józia na stancję do państwa Młodziaków. To rodzina nowoczesna: inżynier z żoną i ich córka Zuta, pensjonarka, czyli uczennica, uprawiająca sport. Młodziakowie chcą żyć naturalnie, bez przesądów i konwenansów, ufają nauce i postępowi, a przy stole popisują się swobodą obyczajów: matka i ojciec prześcigają się w zapewnieniach, że córka może robić, co chce. Józio szybko widzi, że ta nowoczesność jest taką samą formą jak staroświeckość Pimki, tylko inaczej wystylizowaną.

Józio zakochuje się w Zucie. Urzeka go jej pewność siebie i młodość, która nie potrzebuje żadnych ideałów, a ona traktuje go z chłodną obojętnością i lekceważy jego staroświeckie zachowanie. Bohater zaczyna z nią walczyć: podgląda ją w łazience, wykonuje dziwaczne, pozbawione sensu gesty, przedrzeźnia ją, a do jej buta wrzuca okaleczoną muchę. Chce w ten sposób rozbić nowoczesny styl Młodziaków, a ci rzeczywiście tracą pewność siebie i zaczynają się zachowywać coraz bardziej nienaturalnie.

Na koniec Józio aranżuje dla Zuty nocną schadzkę jednocześnie z młodym Kopyrdą i z Pimką. Obaj zjawiają się w jej pokoju, nadbiegają rodzice i wszystko zamienia się w bijatykę, w kłębowisko ciał, z którego nie da się już ułożyć żadnej sensownej formy. Józio pakuje walizkę i odchodzi, żegnając w myślach Młodziaków, Kopyrdę i Pimkę. Do ucieczki namawia go szkolny kolega Miętus, który chce wyruszyć na wieś i odnaleźć parobka, prawdziwego człowieka bez formy.

Przed ostatnią częścią powieści autor znów przerywa opowieść o Józiu. Druga przedmowa jest kolejnym komentarzem pisarza do własnej książki: znów mówi w niej autor, a nie Józio, i znów wykłada swoje założenia. Po niej następuje drugie wstawione opowiadanie, Filibert dzieckiem podszyty, napisane i ogłoszone przez Gombrowicza wcześniej, a potem włączone również do zbioru Bakakaj.

Podobnie jak historia Filidora, opowiadanie o Filibercie na pierwszy rzut oka nie łączy się z losami Józia ani z resztą fabuły. Obie przedmowy i oba opowiadania tworzą w powieści warstwę autotematyczną, czyli taką, w której utwór mówi o sobie samym i o tym, jak się powieść pisze. Dzięki nim Ferdydurke jest zarazem opowieścią o przygodach bohatera i traktatem o formie.

Józio i Miętus docierają z pomocą ciotki Józia do ziemiańskiego dworu jego wujostwa Hurleckich. Rządzą tu tradycja, etykieta i stare obyczaje szlacheckie: wuj Konstanty chętnie wtrąca słowa francuskie, ciotka, a także kuzynka Zosia, żyją w świecie, w którym pan jest panem, a służba służbą. Ten porządek też okazuje się formą, i to formą niedojrzałą: dwór jest kolejną krainą sztuczności, tylko starszą od szkoły i od mieszczańskiego domu.

Miętus, który przyjechał na wieś szukać autentyczności, zaczyna „bratać się” z parobkiem Walkiem. Państwo są tym zdezorientowani: wuj chce uderzyć Walka, ale nie potrafi, a służący Franciszek donosi, że Walek i dziewczęta z kuchni gadają na państwa bez szacunku. Zbratanie się pańskiego gościa z parobkiem narusza cały porządek dworu, prowadzi do przemocy i do buntu służby przeciwko państwu, a Hurleccy bronią się, zwracając się przeciw Miętusowi.

W zamieszaniu Józio ucieka z dworu z kuzynką Zosią, porywając ją, tak jak na początku powieści sam został porwany przez Pimkę. Ucieczka nie przynosi jednak wolności. Gdy Zosia nadstawia mu twarz, Józio ją całuje, choć nie chce, i rozumie, że przed gębą można uciec tylko w inną gębę, a przed człowiekiem tylko w objęcia innego człowieka. Powieść kończy się wyznaniem bohatera, że ucieka dalej, ale z gębą w rękach, i żartobliwym zwróceniem się do czytelnika.