Szewcy Stanisława Ignacego Witkiewicza

Warsztat szewski stoi wysoko nad doliną, z daleka słychać samochody i syreny fabryk. Majster Sajetan Tempe i jego dwaj czeladnicy, Józek i Jędrek, kują podeszwy książęcych bucików. Sajetan co chwila wykrzykuje swoje „hej!”, które drażni Jędrka. Narzeka, że mógłby być królem tłumu, ale nie umiał mówić; nie wierzy już w żadną rewolucję, bo wszystko obraca się przeciw nim, a oni, jak niegdyś królowie i inteligencja, są tylko nawozem dziejów. Najgorsze, mówi, że praca nigdy nie ustanie, bo machiny społecznej nie da się cofnąć. Józek popisuje się wiedzą o typach ludzi z wykładów w Wolnej Wszechnicy Robotniczej, a Sajetan z goryczą wspomina, że jego syn wstąpił do organizacji „Dziarskich Chłopców”.

Wchodzi prokurator Robert Scurvy z żółtymi kwiatami, ze swoim drażniącym „hehe”. Na skargi szewców odpowiada, że mogą odejść i zdechnąć pod płotem, bo wyzwolenie jest tylko przez pracę, i dowodzi, że dyrektorzy zawsze będą potrzebni i będą jeść co innego niż robotnicy. Jędrek z rozpaczą wyznaje, że chciałby ładnych kobiet i dużo piwa, a stać go na dwa duże piwa i ciągle tę samą Kaśkę. Józek kpi z prokuratora: kocha się w Księżnej, która rozkoszuje się jego męką. Scurvy łamie się i pada na szewski zydel, a Sajetan radzi mu robić buty – lepiej mu to zrobi niż widok skazańców o świcie.

Zjawia się Księżna Irina Wsiewołodowna Zbereźnicka-Podberezka z lokajem Fierdusieńką i foksterierem Terusiem i rozdaje wszystkim żółte kwiaty. Przyznaje, że bezsilność Scurvy’ego doprowadza ją do szału rozkoszy. Prokurator wyznaje, że rano zazdrościł skazanemu przez siebie hrabiemu, gdy go wieszano, bo sam marzy, by być arystokratą. Księżna śpiewa swoją pierwszą śpiewkę, a Sajetan miota obelgi i przypomina jej, że jako rosyjska księżna musi się błąkać po sztukach bez sensu, których nikt nie wystawi – postaci wiedzą, że są w teatrze. Księżna całuje czeladników, a gdy Jędrek żąda za buciki pocałunków zamiast zapłaty, mierzy do niego z małego browninga.

Scurvy zapowiada, że stanie na czele szewców i pokona ich „problem żołądkowy”, podnosząc go na wyższą platformę ducha. Sajetan odpowiada, że inteligenci nie są już nikomu potrzebni, i w ekstazie wyznaje, że czuje się krewnym gadów, świń i lemurów. Zachwycona Księżna obiecuje, że kiedyś mu się odda „dla fasonu”. Gdy zaczyna mówić o Bogu, Sajetan dwa razy uderza ją w twarz; Księżna klęczy, popłakując, a Scurvy deklamuje do niej miłosny wiersz. Potem wykłada swój program: kapitalizm to gnijący nowotwór, który trzeba zreformować, a nie niszczyć, bo inaczej trzeba będzie cofnąć kulturę. Księżna nazywa to frazesami społecznego impotenta i Scurvy wychodzi.

Księżna mówi, że Scurvy ma wpływ na komendanta „Dziarskich Chłopców”, Gnębona Puczymordę, i wygłasza szewcom wykład. Opowiada o zapylaniu żonkili. Chce zamienić ich nienawiść i zawiść w twórczą energię, z której powstanie nowe życie społeczne, i pić mękę ich pracy jak komar krew hipopotama. Celowo drażni Sajetana, gładząc go po ręce; szewcy groźnie ruszają ku niej i uspokajają się na chwilę, wąchając sole trzeźwiące. Księżna tłumaczy, że nie umieją się zorganizować, bo boją się, że stworzą nową hierarchię, i wyśmiewa symboliczne dramaty ideowe epigonów Wyspiańskiego. Szewcy znowu groźnie się do niej zbliżają.

Nagle wali się ściana z okienkiem i pień drzewa. Spod kotary wychodzi Scurvy w czerwonym mundurze huzarskim, a za nim wpadają „Dziarscy Chłopcy” w czerwonych trykotach, prowadzeni przez syna Sajetana, Józka Tempe. Scurvy ogłasza, że przez telefon został ministrem sprawiedliwości, oskarża zebranych o spisek przeciw elicie i każe aresztować wszystkich czworo: majstra, obu czeladników i Księżnę. Sajetan sam podaje ręce do kajdanek, a syn ucina jego żale, mówiąc, że liczą się fakty społeczne, nie osobiste uczucia. Kurtyna opada, podnosi się i znowu spada wśród coraz większej nudy.

Akt drugi dzieje się w więzieniu, w sali przymusowej bezrobotności, przedzielonej balaskami. Po lewej stronie nie ma nic, po prawej stoi wspaniale urządzony warsztat szewski, nad katedrą prokuratora wisi witraż przedstawiający błogosławieństwo pracy zarobkowej. Szewcy błąkają się jak głodne hieny, drapią się, leżą na ziemi, a strażnik co chwila wywleka któregoś za drzwi i zaraz wpycha z powrotem. Kara polega na tym, że nie wolno im pracować. Sajetan i czeladnicy, którzy w akcie pierwszym przeklinali swoją robotę, teraz błagają o jakąkolwiek pracę, choćby o szycie pantofli dla lalek; Jędrek tęskni za Kaśką i dużym piwem.

Scurvy, w czerwonej todze i birecie, zasiada na katedrze, śpiewa i je śniadanie podane przez młodą strażniczkę. Zwierza się, że od kiedy ma władzę, nie wie, kim jest: czy tchórzem stworzonym przez dyktaturę, czy prawdziwym wyznawcą tężyzny „Dziarskich Chłopców”. Grozi szewcom dożywociem i kpi, że ich rewolucja przyjdzie dzień po tym, jak zgniją na wilgotnej słomie.

Sajetan wdaje się z prokuratorem w długi spór. Mówi, że nacjonalizm, kiedyś święty dla narodów uciśnionych, dziś służy tylko kapitałowi i rodzi wojny, cła, nędzę i kryzys, i żąda, by Scurvy, skoro ma władzę, sam zniósł granice i zrobił przewrót od góry. Prokurator przyznaje, że nie wierzy w hasła swego obozu i kłamie jako minister, a wiesza bez przekonania, byle zachować swój wygodny standard życia, wykwintne jedzenie i czyste łóżko. Wyznaje też, że poza męką, jaką zadaje mu Księżna, jest w nim pustka; wspomina, że Witkacy chciał go namówić do filozofii.

Na żądanie prokuratora strażnicy przyprowadzają Księżnę w więziennym ubraniu. Scurvy każe jej szyć buty, a ona, z odrazą biorąc się do pracy, wyznaje, że wszystko zamienia się dla niej w rozkosz. Sajetan, rozczulony, mówi jej, jak szczęśliwa jest, że może pracować, a sam skarży się, że nuda boli go jak wrzód. Księżna zapowiada, że odda się Scurvy’emu, a gdy szewcy go obalą i wtrącą do lochu, odda się Sajetanowi u szczytu jego władzy i jego czeladnikom. Prokurator, oszalały z żądzy, zrzuca togę i otwiera jej kratę.

Wtedy Sajetan doznaje olśnienia: każe rozwalić balaski i rzucić się do pracy, choćby na pięć minut, zanim ich skują. Szewcy łamią przegrodę i pracują jak opętani, coraz dziwniej i dziczej, wykrzykując, że praca sama w sobie jest celem najwyższym, a but – absolutem. Scurvy, obejmując Księżnę, pierwszy raz w życiu czuje strach: widzi, że zaczyna się coś, czego nie przewidział żaden ekonomista, i że ta psychoza może rozwalić świat.

Gwiżdże na „Dziarskich Chłopców” z synem Sajetana na czele i każe rozdzielić szewców po leniwniach. W walce pachołkowie zarażają się jednak pracą i sami zaczynają szyć buty, a Sajetan pada w objęcia syna i pracują razem. Scurvy rozumie, że jego gwardia przestała istnieć i że ruch rozleje się na miasto. Księżna, uznając to za wspaniałe tło dla ich pierwszej i ostatniej nocy, wyprowadza go, a scenę zalewa czerwony blask. Praca wre jak szalona.

Scena z pierwszego aktu, ale bez kotary i okienka, a podłogę pokrywa wspaniały dywan. Sajetan stoi we wspaniałym szlafroku, z ufryzowaną brodą, podtrzymywany przez czeladników w kwiecistych piżamach. Przy pniu, przykuty łańcuchem, śpi zwinięty jak pies prokurator Scurvy, ubrany w psią czy kocią skórę i różowy kapturek z dzwoneczkiem. Szewcy rządzą, ale radości w tym nie ma. Czeladnicy śpiewają, Jędrek zastanawia się, czy naprawdę tworzą nowe życie, czy są tylko marionetkami tajnych sił, i przypomina słowa prokuratora, że po przejściu na tamtą stronę staną się tacy jak dawni panowie. Sajetan ucina te wątpliwości.

Scurvy przez sen marzy o chaosie i metafizyce, którą kiedyś gardził. Józek skrada się do niego ze złotą siekierą, by go zabić we śnie, ale Sajetan powstrzymuje go mauzerem: prokurator ma się zawyć na śmierć z pożądania na oczach swoich mścicieli. Wraca z miasta Księżna. Okłada Scurvy’ego szpicrutą i daje mu proszki, po których jego żądza nigdy nie zazna zaspokojenia; od tej chwili Scurvy chodzi już tylko na czworakach. Śpiewa mu kołysankę o tym, że nigdy jej nie będzie miał.

Sajetan skarży się, że nowa władza jest lokajska i nie ma żadnej idei, a przed nimi tylko nudna, realna praca; lepiej było być śmierdzącym szewcem z idejkami niż teraz w jedwabiach. Nienawidzi już tylko siebie. Czeladnicy mają dość jego gadania: nazywają go przeżytkiem, który kompromituje rewolucję, i postanawiają go zabić, póki nie zdążył się ośmieszyć, by zrobić z niego mit i świętą mumię. Sajetan błaga, że będzie milczał jak zabalsamowany symbol.

Przy dźwiękach harmonii wchodzą chłopi w krakowskich strojach – stary Kmieć, młody Kmiotek i wiejska Dziwka – pchając olbrzymiego chochoła, a Dziwka niesie na tacy wielkie, dyszące serce z mechanizmem zegarowym. Przyszli z chochołem samego Wyspiańskiego i chcą mówić po wyspiańsku; śpiewają przyśpiewki, a Dziwka przedstawia się jako bosa dziewka, która dla przyzwoitości włożyła buty. Księżna zrzuca pantofle i pończochy, wołając, że ma najpiękniejsze nogi na świecie. Sajetan przegania chłopów, mówiąc z ironią, że tak załatwili kwestię chłopską.

Józek uderza Sajetana siekierą w głowę. Majster pada, a czeladnicy i Księżna układają go na baranim worku, by mógł się jeszcze przed śmiercią wygadać. Lokaj Fierdusieńko ostrzega, że nadchodzi straszny Hiper-Robociarz z bombą – jeden z tych, którzy rządzą naprawdę, bo szewcy to tylko kukły. Hiper-Robociarz, Oleander Puzyrkiewicz, którego Scurvy skazał kiedyś na dożywocie, rzuca bombę na ziemię; wszyscy padają z krzykiem, ale bomba okazuje się termosem z herbatą.

Sajetan, zwrócony do publiczności, wygłasza wyznanie: jedyną dobrą rzeczą na świecie jest życie jednostki w dostatku, a wielkie idee społeczne to ta sama myśl rozciągnięta na wszystkich. Hiper-Robociarz strzela mu w ucho z colta, a on mówi dalej. Fierdusieńko przebiera Księżnę w kostium rajskiego ptaka. Hiper-Robociarz ogłasza, że czeladnicy będą władzą dekoracyjną, przyjmującą obcych dyplomatów przy langustach. Wchodzi Gnębon Puczymorda w polskim stroju ze złotej lamy, w kołpaku z piórem i z karabelą, i śpiewa, że jest glistą w serze, wszystko jedno, czy socjalistą, czy faszystą. Ma siedzieć obok Sajetana, z którego nowa władza zrobi martwy symbol w miejsce dawnych świętych i mitów. Gdy Sajetan pyta, dlaczego on ma zginąć, a ci łajdacy żyć, słyszy, że sprawiedliwości nie ma, jest tylko statystyka, i dostaje kolejną kulę.

Scurvy błaga, by spuścić go z łańcucha i pozwolić mu pracować jako szewc, ale Hiper-Robociarz odpowiada, że jego nazwisko znaczy szkorbut i że zginie tak, jak postanowiono. Wychodzi, stukając ołowianymi podeszwami, a nad sceną pojawia się tablica z napisem „Nuda”. Józek każe szykować się do nocnej orgii, ale czuje pustkę, pada na ziemię i łka. Konający Sajetan wstaje jeszcze, wyznaje, że uwierzył w wędrówkę dusz, i zachwyca się pięknem świata. Puczymorda, który przeszedł na służbę nowej władzy i jest teraz kontrolerem dekoracyjnych widowisk propagandowych, zapowiada próbę generalną.

Jędrek wymyśla dla Scurvy’ego ostatnią próbę: jeśli w kwadrans uszyje but, puszczą go do Księżnej. Prokurator gorączkowo szyje, ale z podniecenia wszystko leci mu z rąk; w końcu ciska but i wyje jak pies na łańcuchu. Sajetan bełkocze bez przerwy filozoficzny wykład. Księżna staje na czerwonym piedestale i wzywa mężczyzn, by ukorzyli się przed symbolem wszechmatki, bo mężczyźni babieją, a kobiety stają się coraz bardziej męskie. Czeladnicy i Puczymorda pełzną ku niej na brzuchach. Chochoł wstaje, zrzuca słomę i okazuje się Bubkiem we fraku, który zaprasza Księżnę na dancing, a w końcu pełznie ku niej i Sajetan.

Straszliwy głos z megafonu ogłasza, że oni wszystko mogą, i na Księżnę spuszcza się z góry druciana klatka jak dla papugi. Scurvy umiera: pęka mu aorta, a Księżna mówi, że zawył się na śmierć z pożądania. Wtedy wchodzą dwaj panowie w angielskich garniturach, Towarzysz X i Towarzysz Abramowski, za nimi Hiper-Robociarz z termosem. Obojętnie przechodzą nad leżącymi i rozmawiają o tym, że na razie nie upaństwowią całego rolnictwa. Każą przykryć klatkę z Księżną czerwoną płachtą i postanawiają zabrać ją po posiedzeniu dla odprężenia. Spada żelazna kurtyna, a straszliwy głos rymuje, że trzeba mieć takt, by skończyć trzeci akt.