Noc listopadowa Stanisława Wyspiańskiego

Akcja dzieje się w Warszawie 29 listopada 1830 roku. Noc, pusty, oświetlony księżycem korytarz Szkoły Podchorążych przy Parku Łazienkowskim, pod ścianą rzędy karabinów. Z podziemi wyłania się Pallas Atena w hełmie, z włócznią i egidą, i gromkim głosem przyzywa skrzydlate boginie zwycięstwa, Nike, które prowadziły wojowników pod Maratonem, Salaminą, Termopilami, pod Troją i w bitwach Aleksandra i Cezarów. Ogłasza, że Ares, zerwany z pęt, krąży nad miastem i podburza ludzi: zaczyna się walka Polski z carem.

Boginie się spierają. Nike Napoleonidów, która prowadziła Francuzów pod Moskwę, chce walki twarzą w twarz i nie zgadza się, by spiskowcy podstępem pochwycili w półśnie księcia; Pallas grozi jej Gorgoną. Nike spod Termopil i spod Salaminy przyjmują zdradę i podstęp, byle zwyciężyć, a chór woła o krew. Pytane o wodza, Pallas mówi o kimś, kto jest „Chmurny, jak Noc” i chodzi w chwale, a teraz satyry bawią go w teatrze – Nike Napoleonidów ma go porwać do walki. Wchodzi Nike spod Cheronei, w czerni, z wieńcami z choiny: róż już nie ma, lauru też nie, przypomina Maciejowice i idzie po Śmierć, by słać łoże poległym. Boginie zawierają przymierze i na rozkaz Pallady lecą przez miasto z okrzykiem „Do broni!”.

Do korytarza wpada podporucznik Piotr Wysocki, dobywa szpady i wzywa podchorążych do broni: nadeszła godzina pomsty za lata niewoli. Pallas staje przy nim i rozpala jego słowa; Wysocki rozpoznaje w niej córę Zeusa i przysięga jej miecz. Wskazuje znak: płonącą szopę na Solcu. Wydaje rozkazy: stu sześćdziesięciu podchorążych ma rozbroić trzy pułki ułanów, zająć most i przedostać się koło Belwederu do miasta, pod Arsenał, który ma zdobyć Zaliwski – Pallas szepcze mu, czy nie zazdrości Zaliwskiemu sławy. W ogrodzie przy posągu na moście czeka szesnastu studentów i literatów, którzy mają pochwycić wielkiego księcia, gdyby uciekał przez park. Podchorążowie chwytają karabiny i z okrzykiem „Do broni!” biegną za Wysockim.

W Belwederze, rezydencji wielkiego księcia Konstantego, brata cara, książę, jego żona Joanna, generał Kuruta i generał Gendre widzą przez okno łunę pożaru. Książę nie chce jechać na miejsce: niech ogień płonie. Rozmawia z Kurutą o wierności carowi, prowokuje go pytaniem, czy dla cara zabiłby nawet jego brata, a w końcu wyznaje mu w zaufaniu, że książę będzie carem. Gdy Kuruta się śmieje, książę go wyrzuca.

Sam na sam z Joanną pokazuje jej list od brata, cara, i nominację; mówi, że car oszalał, a on sam we krwi zostanie królem Polski, Polakiem, i włoży jej koronę. Joanna nie wierzy mu i nazywa go kłamcą. Książę na przemian łasi się do niej, grozi i przemocą zmusza ją do uległości. Joanna widzi przez okno ludzi w ogrodzie, cienie przy posągu na wodzie i słyszy jęki, ale on zbywa to jako wiatr. W uniesieniu Joanna mówi o koronie i woła, że „tam” już wszyscy są gotowi i powstali. Książę rozumie, że ona wie o spisku; ona nazywa go carskim szpiegiem. Wstrząśnięty, mówi, że wyciągnęła z niego podłość, i Joanna mdleje; książę przenosi ją do innych pokojów, a panny otaczają zemdlałą.

Generał Gendre, ponury i rozżalony, mówi księciu, że chce umrzeć: car zabrał mu wszystko, został mu tylko wstyd. Książę wyśmiewa go i odprawia. Kuruta przyprowadza donosiciela Makrota, nędznego szpiega, który za pieniądze podsłuchuje spiskowców i spisuje nazwiska ludzi modlących się na grobach w dni narodowej żałoby. Donosi, że spiskowcy mówili, iż jeszcze dziś trzeba uderzyć na księcia. Konstanty kpi z niego jako z poety i nie daje wiary codziennym spiskom, a Kuruta i Makrot zostają wypędzeni. Oficer służbowy melduje, że pożar ugaszono: na Solcu spłonęła pusta szopa ze słomą, a szwadrony wróciły. Książę uznaje to za słomiany ogień, każe rozpuścić straże i gasić świece.

W Łazienkach, przy białym konnym posągu króla Jana III Sobieskiego, w mgle i wichrze czeka szesnastu spiskowców, studentów i literatów. Najwięcej mówi Seweryn Goszczyński. Liczą się, nasłuchują, każdy szelest biorą za kroki, boją się, że nikt nie przyjdzie albo że książę się obudzi i ucieknie. Goszczyński męczy się niepokojem i wątpi, czy przysięgi nie były pustymi słowami. W świetle księżyca wydaje mu się, że posąg ożywa: król wskazuje ręką w stronę Belwederu, jakby wydawał im rozkaz. Ludwik Nabielak tłumaczy, że to tylko cienie liści na marmurze, ale i on mówi, że król wie i czuje to samo co oni. Chór zapowiada, że przez ogród, środkiem szeregu młodych ludzi, przechodzą dwie kobiety.

Bogini Demeter żegna córkę Korę, którą Orkus, władca podziemia, bierze za żonę do krainy śmierci. Matka płacze, splata jej ostatni raz warkocze i widzi, że córka się rumieni. Kora wyznaje, że jest zakochana i idzie chętnie: wróci na wiosnę, a w podziemiu będzie strzec ziaren, z których odrodzi się życie, bo umierać musi to, co ma żyć. Demeter nazywa tę miłość przeklętą i drogą na cmentarz. Wchodzi Hymen z orszakiem, pochodniami i weselną muzyką i prowadzi Korę w głąb ziemi.

Do spiskowców wbiega podchorąży: przysłał go Piotr Wysocki, który sam ruszył na koszary jazdy, by zaskoczyć ją we śnie. Dwóch podchorążych zna przejścia pałacu i ma pilnować, by książę nie uciekł. Rozdają naboje. Pada strzał, sygnał Wysockiego. Goszczyński woła, by pokłonić się białemu królowi, i wszyscy wybiegają.

Demeter wraca do opustoszałego ogrodu i opłakuje córkę, której już nie będzie przy niej. Przyzywa Hekate, boginię z dwiema pochodniami, by odnalazła Korę. Hekate wywołuje spod ziemi Eumenidy, boginie zemsty zrodzone z krwi pomordowanych: krzywda się stała, więc niech wojna będzie ich żerem, niech spadną ludziom na kark, wtrącą ich w szał i ssą krew z serc. Z płonącymi żagwiami i wężami na głowach Eumenidy rozbiegają się po parku.

W ciemnym salonie Belwederu pijany generał Gendre leży na kanapie, a wiceprezydent Lubowidzki, który przyszedł z wiadomościami, chce je powiedzieć tylko księciu. Gendre drwi z niego, proponuje partyjkę kart i rzuca mu dukata. Nagle słychać łomot w bramę. Lubowidzki i kamerdyner Frieze wpadają do sypialni; kamerdyner wywleka na wpół ubranego księcia przez salon do drzwi w głębi. W sypialni Lubowidzki woła o pomoc, a podchorąży krzyczy, że książę już uciekł. Spiskowcy przebiegają przez salon do dalszych pokoi. Powalony Gendre pyta, czy wiedzą, co znaczy jego śmierć, i mówi, że może ich napiętnować jako siepaczy; Nabielak przebija go bagnetem i mówi, że od dziś to oni są sądem. Goszczyński i Nabielak dobijają się do zamkniętych drzwi.

W drzwiach staje Joanna: mówi, że jest żoną księcia, nazywa spiskowców mordercami i nie wpuści ich dalej, chyba po swoim trupie. Goszczyński przypomina, że jest Polką, nazywa ją egzaltowaną lalką i mówi, że piękniejsza byłaby jako Judyta, a podła miłość ją plami; ona odpowiada, że jest Polką, ale kocha i broni, choćby jej dwór się palił. Słychać strzały i tętent kirasjerów. Spiskowcy zostają sami, bo reszta uciekła, a Joanna wskazuje im drogę ucieczki przez sypialnię, by ich ocalić.

Książę wraca, pada jej do nóg, a ona nazywa go tchórzem. Lokaje wynoszą Gendre’a, który już nie żyje, i Lubowidzkiego. Oficer melduje, że buntownicy uciekli. Książę w przerażeniu mówi o białym królu z posągu, który na koniu wdarł się do jego sypialni i tratował mu pierś. Oskarża Joannę, że była w zmowie z nimi – z białym królem. Ona mówi, że to „moi”, a gdy on woła „Bracia!!!”, kończy jego zdania: zwyciężą i go wypędzą. Książę chce ją uderzyć, a ona mdleje. Kuruta melduje, że generał Stanisław Potocki przyszedł z pułkiem na pomoc. Książę każe mu po francusku iść na Warszawę i wyrżnąć wszystkich; Potocki milczy posępnie.

W Teatrze Rozmaitości grają wodewil ze śpiewami o Fauście, z ulubieńcem publiczności Kudliczem w roli Mefista. Publiczność rozmawia, obojętna na przedstawienie. Między scenami do gry wtrącają się satyry z baletu, które same mówią, że są bogami bawiącymi się ludźmi. Jeden przebiera się za wielkiego księcia, drugi za jego adiutanta Kurutę, i na scenie kpią z księcia: Polacy mówią o nim, że jest kiep. Satyr szepcze za krzesłem generała Józefa Chłopickiego, jak kiedyś na Placu Saskim książę zdarł oficerowi szlify i deptał je w błocie, a Chłopicki chrząknął i książę uciekł z placu. Satyry odgrywają to na scenie, a cała sala się śmieje. Zrozpaczony aktor boi się, że teatr zamkną.

W piwnicy Auerbacha satyry w maskach śpiewają wśród pijanych studentów o tyranie i dniu zemsty. Gdy aktor chce ich usunąć, satyr daje znak, by otworzyć zapadnię, i aktor, który nieopatrznie na niej stanął, zapada się pod scenę. W ogródku Małgosi Kudlicz, przy wtórze satyrów, śpiewa po francusku kuplety, które kończy refren „Polonais, point des rêveries”, a sufler-satyr podpowiada mu słowa, że można przyzwyczaić się do niewoli i tańczyć, gdy car każe. Publiczność się niepokoi, że to nie z jego roli. Nagle w drzwiach z ulicy staje Nike Napoleonidów i woła do broni. Za nią wbiega oficer Zajączkowski z wołaniem, że na mieście mordują Polaków. Nike podbiega do Chłopickiego, uderza go po ramieniu i każe mu wstać do sławy.

Chłopicki każe wszystkim rozejść się spokojnie do domów. Gdy wchodzi oficer Dąbrowski z żołnierzami i chce aresztować rosyjskich oficerów, Chłopicki bierze ich pod swoją opiekę i każe mu odejść; Dąbrowski słucha, mówiąc, że to dowód, jak wszyscy słuchają generała. Publiczność wychodzi, a Nike na pustej scenie klęka przed Chłopickim. On mówi o sobie dumnie, że zwycięży, jeśli zechce, ale odrzuca miasto, które ona chce mu oddać tej nocy. Nike proponuje grę w karty: czerwone oznaczają zwycięstwa, czarne przegrane. Chłopicki rzuca kartę za kartą, a Nike zapowiada mu, że trzeciego dnia będzie pierwszy, potem upadek i powrót, a dalej same przegrane. Rzuca wszystko „na jedną kartę” i przegrywa. Nike rzuca karty na ziemię, woła „Addio amore!” i odbiega, a Chłopicki opada na krzesło.

Historyk Joachim Lelewel siedzi w swoim pokoju pełnym książek i przez szkło powiększające próbuje odczytać starą monetę: Bolesław, ale który? Wpada zdyszany Ksawery Bronikowski z wieścią, że podchorążowie powstali i wzięli albo zabili księcia, i że trzeba natychmiast złożyć rząd. Za nim staje w drzwiach Hermes, przewodnik dusz zmarłych. Lelewel każe mówić ciszej: w pokoju obok kona jego stary ojciec, przy którym czuwa siostra. Bronikowski przypomina, że Lelewel składał przyrzeczenie i jest Sprawie konieczny. Lelewel odpowiada, że od łoża ojca nie odejdzie, bo to jego prawo, a Bóg dał dziś Sprawę w ręce innych. Mówi, że nie ma w nim Pallady ani nadziei, bo przez jego myśli przemknął cień z Cheronei. Bronikowski odchodzi z niczym.

Lelewel wraca do monety, ale nie może skupić się na rysunku; myśli o ludziach, którzy mogliby stanąć na czele: Czartoryskim, Niemcewiczu, Lubeckim, Chłopickim, o zwołaniu sejmu. Zegar bije dziewiątą. Hermes wyprowadza z bocznego pokoju cień starego ojca. Ojciec mówi synowi, żeby nie czekał, bo stamtąd nikt nie wraca, żywemu przystoi żywa praca: niech przygotuje czyn przez zgodę wszystkich, także kurnych chat. Żegna się, odchodząc do elizejskich gajów, i powtarza prośbę, by syn nie splamił się krwią. Lelewel woła, że nie chce łez, tylko krwi, i rwie się tam, gdzie zaczyna się wolność.

Ojciec znika w drzwiach. Z pokoju wychodzi zmęczona siostra i mówi, że ojciec śpi; Lelewel wie, że to już wieczny sen. Siostra słyszała rozmowę z Bronikowskim. Wpada brat, Prot Lelewel, rozradowany wieściami z miasta, ale milknie na widok rodzeństwa. Za niego mówi wbiegająca Nike spod Cheronei: umarli biorą róże, wrogowie giną, więzy zerwane, a oni dziś są już wolni. Z dala słychać bębny wojska.

Wąska uliczka przy Krakowskim Przedmieściu. Główną ulicą przechodzi wojsko. Pallas udaje komendę i skręca w boczną ulicę oddział porucznika Czechowskiego: prowadzi go do Arsenału i obiecuje mu sławę na tę jedną noc. Tymczasem kolumny wojska ciągną do Belwederu, gnane przez Aresa i generała Żymirskiego; Pallas woła, że prowadzą je na zdradę i że oszalały. Nadbiega Wysocki, cięty przez kirasjera w twarz, a Pallas ssie krew z jego rany i zapowiada mu sławę. Każe mu prowadzić podchorążych do Arsenału i rozdać broń tłumom; Ares ma tymczasem uwierzyć, że zwyciężył.

Z ulicy nadchodzi generał Stanisław Potocki. Wysocki prosi go, by poprowadził powstańców, i klęka przed nim, a za nim klękają podchorążowie. Potocki nazywa go awanturnikiem, milczy i się odwraca, więc Wysocki prowadzi swoich sam do Arsenału. Pallas pyta Potockiego, kim jest, że staje na jej drodze, i uderza go włócznią w głowę. Nadchodzi Zaliwski ze swoim oddziałem, idący do Arsenału. Potocki odpowiada na wezwanie „Swój” i swoją komendą zawraca żołnierzy w stronę Belwederu; Zaliwski krzyczy o zdradzie. Wtedy pojawia się patrol rosyjskich żandarmów. Oddział Zaliwskiego strzela, a gdy żandarmi wchodzą w uliczkę, Zaliwski każe swoim paść na ziemię; żandarmi strzelają, a stojący nieporuszenie Potocki pada trafiony. Zaliwski prowadzi swoich na bagnety i wypiera patrol.

Tłum wlecze szpiega Makrota i chce go powiesić. Zatrzymuje go młody Gendre w mundurze rosyjskiego oficera, ale Makrot rozpoznaje w nim syna generała ze świty księcia, a tłum łamie mu pałasz i go zabija; młody Gendre umiera, wołając ojca. Gdy nadjeżdża kareta generała Nowickiego, Makrot bierze go za zdrajcę Lewickiego, i generał ginie od strzałów. Tłum rzuca się na Makrota, wlecze go z krzykiem „Na latarnię!” i porzuca jego trupa na ulicy. Nad trupami pochylają się Kery, boginie śmierci, i piją krew: szpiega, wielkiego pana i nędzarza. Z furtki w murze wychodzi książę Adam Czartoryski, zatulony w płaszcz, i myśli o koronie. Słyszy szept Ker i pyta, kto mówi. Kera nad Potockim podnosi się z krwią na ustach i odpowiada: „Umarli!”.

Do kolumnady pustego pałacu w Łazienkach boginie zwycięstwa wprowadzają Aresa jako tryumfatora. Chór mówi, że zwyciężył i że po krwawej kąpieli ludy się odrodzą. Ares zdejmuje zbroję, wylewa ofiarę dla Zeusa i pyta, czyj to dom; boginie odpowiadają, że ostatniego polskiego Augusta, zbudowany greckim kunsztem, a pokoje stoją puste. W drzwiach stoi Eros i mierzy z łuku w pierś Aresa. Boginie wprowadzają Joannę w białym welonie i sukni w gwiazdy, jako jego oblubienicę.

Joanna mówi, że gna ją Eros, że kocha zwycięzcę i że to on pomści jej wstyd i niemoc. Ares obiecuje jej wieńce zdobyte tej nocy; ona zauważa, że są złote i nie z liści jej kraju. Pyta też z niepokojem, czy ma płakać nad mężem, czy nad bratem, bo walczyli przeciw sobie. Ares każe jej zapomnieć. Joanna mówi, że wszedł tu na jedną noc, a on odpowiada, że na jedną noc ona jest jego. Gdy prowadzi ją w głąb, Joanna widzi, że boginie zwycięstwa składają skrzydła i kładą się spać z wieńcami pod głowami: już nie będą walczyć. Joanna powtarza z lękiem: „To źle”.

W salach pałacu pojawia się Kora jako królowa podziemia i mówi, że idzie do podziemnych spichrzy. Zamyka złotymi kluczami serca i dusze i zapowiada, że w ziarnach przechowa cnotę i siłę, że przelana krew użyźni pola i da kiedyś synów Ojczyźnie i że kiedyś będą wolni, choć czeka ich jeszcze wiele prób. Na dziś jednak ogłasza kres i zaklina bogów i ludzi do snu. Ares i Joanna odchodzą w głąb pałacu, a światła za nimi gasną. Kora mówi śpiącym boginiom, że kiedyś znowu wezwie je Pallas, zamyka pałac na klucz i zapada się pod ziemię.

Na wyspie w parku łazienkowskim stoi teatr króla Stanisława Augusta, z widownią naprzeciw sceny nad wodą i posągami wielkich tragików. O północy, w księżycowym blasku, na stopniach sceny siadają polegli tej nocy i czekają. Duch generała Gendre’a mówi, że był podłością spętany, a teraz zawiść i małość go opuściły, i jako Słowianin wyciąga rękę do Potockiego. Potocki się wzdryga: to jego wróg. Mówi, że zabił go własny brat, że chciał powstrzymać walkę, a jego serce ozwało się za późno. Gendre pyta o swego syna jedynaka. Potocki, coraz mniej pamiętając, pyta, jakie były jego przewiny, i mówi, że ojcowie i synowie walczyli przeciw sobie w zapamiętaniu.

Gendre odnajduje syna wśród umarłych i tuli go do piersi; młody Gendre mówi, że palą go cudze łzy, bo był zabójcą w tej wojnie z Lachami, i że żałuje, iż za życia nie kochał, a wielu go nienawidziło. Ojciec każe mu spać w wieńcu wawrzynu. Przychodzi Pallas, zapowiada, że wytną wszystkich, nim nastanie dzień, i że Ares zaraz wyjdzie z pałacu. Gendre odpowiada jej, że Zeus z niej drwi, bo zwiastun już ogłosił spokój i śmierć.

Wchodzi Hermes i przynosi rozkaz Zeusa: Pallas ma odejść i zabrać swoje duchy. Ona broni się, że zwycięstwo Aresa jest tylko jej podstępem, ale Hermes odpowiada, że Zeus już go nie pozwoli, a ludziom zostanie próżna chwała i będą walczyć, jak sami zdołają. Pallas kłania się przed jego laską i przywołuje boginie zwycięstwa z pałacu. Te przylatują przerażone, bo zbliża się świt. Po wodzie podpływa łódź Charona. Chór poległych prosi przewoźnika o litość, a Potocki skarży się, że był wielki pychą, a lichy sercem i szedł wbrew czynom tych, którzy go zabili. Hermes wprowadza poległych do łodzi i odpływa z nimi. Pallas mówi, że była igraszką w ręku Boga, a naród, zostawiony sam sobie, będzie walczył z narodem; boginie odlatują.

Przed świtem wielki książę przechadza się sam po Alejach Ujazdowskich, wśród zeschłych liści, a w oddali czekają pułki jazdy. Kuruta melduje, że czekają na rozkazy, ale książę nie chce ich wydać i każe mu rozkazywać samemu. Wsłuchuje się w szum liści, który szepcze o wielkim księciu. Gdy Kuruta mówi, że ludzie powiedzą, iż książę się boi, ten odpowiada, że boi się Boga, nie ludzi. Kuruta melduje, że księżna się obudziła i mówi od rzeczy.

Wchodzi Joanna, na wpół ubrana, w futrze. Mówi, że zabiera ją Mars, wskazuje panny jako swoje uskrzydlone boginie i woła do kogoś, że jest oszukany, a pożar się szerzy, po czym przytomnieje i szepcze, że to był jej sen tej nocy. Książę sadza ją do sań, które odjeżdżają. Przychodzi generał Wincenty Krasiński. Książę w obłędzie raz grozi mu więzami, raz wypomina, że Polacy porzucają swoją Sprawę, by stać przy carze. Krasiński odpowiada, że stanęli przy nim wbrew woli narodu, by oszczędzić krwi, wylicza poległych generałów, wśród nich Potockiego, przy którym był, gdy umierał, i oddaje szpadę.

Książę mówi, że upadł, zrywa z piersi gwiazdę i ordery od cara i depcze je. Wspomina noc, w której zginął jego ojciec, i krzyczy, że to nie on był katem, tylko brat. Każe przyprowadzić z lochów pod Belwederem więźnia, którego nazywa polskim Prometeuszem. Straż wprowadza ślepego Waleriana Łukasińskiego w łachmanach i kajdanach i przywiązuje go do armaty. Z Warszawy słychać dzwony. Łukasiński czuje powiew wolności i rozumie, że w mieście powstali bracia. Modli się, by mieli wytrwałość, choćby jemu samemu przyszło zostać w więzieniu na zawsze, i klęcząc szepcze słowa powitania jutrzenki swobody. Krasiński zasłania twarz dłońmi, książę dosiada konia i pochód rusza.