Lilla Weneda Juliusza Słowackiego

Tragedię poprzedza list Słowackiego do autora Irydiona, czyli do Zygmunta Krasińskiego, datowany w Paryżu 2 kwietnia 1840 roku. Poeta przedstawia w nim postacie dramatu jak figurki z kramu: wodza o dwóch sercach i dwóch ciałach, wróżkę, która depcze ludzkie serca dla zwycięstwa, świętego starca mieszkającego w czaszce olbrzyma, przodka Sobieskiego o silnej ręce i słabości w domu, twardą dziewkę skandynawską i tchórzliwego Ślaza. Mówi, że postacie same do niego przyszły, przyprowadzone przez białą Lillę Wenedę, i że obiecał im opowieść „wierną i nagą”, wzorowaną na formie tragedii Eurypidesa.

Słowacki wyjaśnia też, skąd wzięła się Lilla. Pięć lat wcześniej w szwajcarskim Villeneuve zobaczył grób rzymskiej kapłanki Julii Alpinuli, która nie zdołała uprosić życia dla ojca i zmarła w wieku dwudziestu trzech lat; ta postać zamieniła się w Lillę. Wspomina też głodnych chłopów z pińskich błot, którzy jedli łodygi lilii wodnych. List kończy nadzieja, że kiedyś ludzie zwiążą obu przyjaciół w pamięci, jak dwóch wodzów stojących na jednym stosie.

Grota wróżki wykopana w ziemi, zachód słońca. Wenedzi przegrywają bitwę z Lechitami nad Gopłem. Lilla Weneda prosi siostrę, by zaczarowała zwycięstwo, ale Roza Weneda, wróżka, odpowiada, że czary nic tu nie pomogą, i trzykrotnie przeklina. Widzi umierającą ojczyznę i śmierć Lilli. Do groty wchodzi dwunastu harfiarzy ze złotymi harfami: wszystko stracone, król Derwid wzięty do niewoli razem ze swoją harfą, bracia Lilli, Lelum i Polelum, pojmani. Roza mówi, że są przeklęci.

Lilla postanawia ocalić ojca i braci. Prosi siostrę i starców o błogosławieństwo i o to, by prosili dla niej Boga tylko o rozum i przebiegłe serce. Mówi, że sprzyjają jej białe kwiaty i gołębie, a jeśli nie ocali ojca, umrze młodo. Po jej odejściu Roza zapowiada harfiarzom, że za trzy dni sto piorunów uderzy, umarli powstaną i będą walczyć obok żywych, a wódz będzie miał dwie głowy, jedną ludzką, drugą trupią. Ona sama zostanie ostatnia żywa, z czerwoną pochodnią, a każdego, kto konając w nią uwierzy, pomści lepiej niż sto tysięcy wrogów i lepiej od Boga. Każe harfiarzom ukryć przed ludem płacz i idzie palić umarłych.

Pole nad Gopłem po bitwie. Zwycięski Lech, mały wzrostem, ze swoją żoną Gwinoną i rycerzami Sygoniem i Gryfem każe przyprowadzić jeńców: króla Wenedów Derwida, który nie wypuszcza z ręki złotej harfy, i jego synów Leluma i Poleluma w łańcuchach. Lech szydzi z nich, chwali się, że wycisnął ten rosły lud jak cytrynę, i chce wysłać jeńców w darze bratu Czechowi. Gwinona uważa, że harfa jest zaczarowana. Jeńcy milczą z dumą, więc Lech każe zamknąć ich w Rzymskiej Wieży, aż z głodu odzyskają głos, i zapowiada, że na trupach założy królestwo.

W celi podobnej do wnętrza olbrzymiej czaszki, z obrazem Matki Boskiej na złotym tle, mieszka misjonarz święty Gwalbert ze sługą Ślazem. Gwalbert żałuje wyciętego ludu, który był dobry, choć niechrześcijański, i ufa, że Bóg da mu godzinę cudów. Ślaz kpi z aureoli pana, porównując ją do iskier z kociego futra. Przychodzi Lilla, neofitka Gwalberta, i prosi o radę, jak ocalić ojca i braci. Święty pyta, czy gotowa jest złożyć ślub czystości. Lilla przyrzeka Matce Bożej, że odda się Jej jak biały gołąb, jeśli odzyska ojca, i oboje idą do Rzymskiej Wieży. Sam w celi, Ślaz postanawia porzucić głodzącego go pana, ślubuje Bogu, że wyrzeka się przywiązania do niego, i podpala celę.

W Rzymskiej Wieży Gwinona przekonuje męża, że jeńców trzeba się pozbyć: Lech jest dzielny w boju i na łowach, ale boi się ostatecznych czynów i już dwa razy stracił przez to podbite kraje, a brat Czech go oszukał. Lech oddaje jej jeńców. Gwinona chce wyrwać Derwidowi harfę i żąda, by wywołał z niej ducha, który zgaduje przyszłość. Derwid odmawia: nie zagra jako niewolnik, mogą harfę spalić, ale nie zgwałcić. Przeklina Gwinonę, a ona każe wydrzeć mu oczy i oddać je do zabawy swemu najmłodszemu synkowi.

Wchodzą święty Gwalbert i Lilla. Lilla pokornie prosi Gwinonę o ojca, obiecuje jej służyć, bielić płótno i doić krowy. Gwinona odpowiada, że przyszła za późno. Wprowadzają oślepionego Derwida, który w pierwszej chwili przeklina Gwinonę, myśląc, że stoi przed nim, a potem słyszy głos córki. Lilla ociera mu krew włosami i błaga o ojca, ale gdy rzuca Gwinonie wyzwanie, że ta nie ma nad nim władzy i że Matka Boża pozwoli jej trzy razy go ocalić, królowa przyjmuje wyzwanie. Każe powiesić starca za siwe włosy na drzewie, tak by tylko końcem stopy dotykał ziemi. Lilla idzie skarżyć się królowi. Chór dwunastu harfiarzy śpiewa, że nie wolno im płakać, by wróg nie triumfował.

Noc na pobojowisku. Roza Weneda pali na stosie kości rycerzy i śpiewa. Natyka się na Ślaza, który uciekł od Gwalberta, i wróży mu, że będzie zabójcą i złodziejem: o świcie zabije człowieka i ukradnie złotą harfę jej ojca, a jeśli harfa zapłacze, ma ją utulić; ojciec umrze, ale harfa zwycięży narody. Grozi, że inaczej wydrze mu serce. Ślaz obdziera z pozłacanej zbroi rannego rycerza i dobija go, tłumacząc sobie, że to nie zabójstwo, tylko dobicie. W tej zbroi idzie do Lecha, by podawać się za szlachcica, który przybył z jego wojskiem.

W zamku Sygoń opowiada Lechowi, jak zginął jego ulubiony młody rycerz Salmon: wbiegł na wzgórze dwunastu harfiarzy, chwycił króla Derwida za brodę i ściągał go z kamiennego tronu, a wtedy dwanaście złotych harf spadło mu na hełm jak dwanaście siekier. Lech przysięga zemstę i uważa oślepienie króla za małą karę. Wchodzi Lilla i prosi o litość, a gdy Lech odmawia, o sprawiedliwość: Lech zabił tysiące wenedzkich rycerzy, Gwinona wydarła ojcu oczy, a teraz uczy dzieci rzucać kamykami w oczodoły wiszącego starca. Mówi, że z tych dzieci wyrosną królobójcy. Poruszony Lech idzie z Sygoniem przyciąć żonie skrzydła.

Na dziedzińcu Gwinona namawia synka Kraka, by strzelił z łuku w serce wiszącego Derwida, bo starzec zabił Salmona, który uczył chłopca jeździć konno. Wchodzi Lech i gniewnie każe dziecku opuścić łuk, a żonie uwolnić starca. Gwinona wybucha: przeklina dzień, w którym dała się uwieść z islandzkiego brzegu, wyrzuca mężowi, że raz ją pieści, raz łaje, i że łamie dane jej słowo. Przypomina zakład z Lillą, grozi, że rzuci się z wieży, a Lech, zmęczony, mówi, że Derwid zasłużył na śmierć sto razy.

Wtedy Lilla sama wymyśla straszną próbę. Jeden z jej braci rzuci toporem z odległości stu kroków na wiszącego ojca, tak by ściąć mu tylko siwy włos między głową a drzewem. Lech przyrzeka, że jeśli się uda, obaj bracia będą wolni; Gwinona zastrzega, że ojca odda dopiero wtedy, gdy Lilla trzy razy wyrwie go śmierci. Wprowadzają Leluma i Poleluma, skutych łańcuchem tak, że prawa ręka Leluma jest przykuta do lewej Poleluma. Polelum rzuca topór na ziemię, ale Lelum przekonuje go, że uderzą w ten sposób w dumę zwycięzców, a on sam skona w więzieniu bez słońca. Polelum, zrozpaczony, że aby ocalić brata, musi dręczyć własnego ojca, bierze topór i idzie na miejsce rzutu. Chór harfiarzy pyta, gdzie sprawiedliwość boska, i woła o zemstę.

Lech opowiada Sygoniowi, że rzut Poleluma się udał: topór rozprysnął się iskrami nad głową Derwida i odciął mu włosy, a starzec odstąpił od drzewa z krwawymi łzami i boskim uśmiechem. Lech chce sam wypróbować oko i miecz na włosach Sygonia, ale ten jest łysy. Słychać róg Salmona i przed bramą staje rycerz w jego zbroi. To Ślaz, który przekonuje Lecha i rycerzy, że jest zaczarowanym Salmonem: wiedźma, która paliła trupy, dała mu kocie oczy i bociani nos, a hełm nie chce się otworzyć. Lech od progu wita go pucharami. Gwinona otwiera przyłbicę i widzi chude straszydło, ale Lech dalej bierze je za swego rycerza, tylko zbrzydłego od czarów, a królowa w samotności gardzi łatwowiernymi rycerzami i postanawia pokazać im, czym jest kobieca wola.

Na polu przy lesie Lilla mówi braciom, że są wolni i że Roza rozerwie im łańcuchy, a ona wraca do ojca i za trzy dni odda go żywego. Mówi Lelumowi, że była jego narzeczoną, a dziś jest narzeczoną śmierci, i że kochała go „jako siostra twoja” i „jak wierna kochanka”. Tekst mówi to wprost i niczego nie wyjaśnia, choć w spisie osób Lelum jest synem Derwida, a więc bratem Lilli. Lilla wspomina, jak jako dzieci całowali się przez struny ojcowskiej harfy, a każdy pocałunek kończył się jękiem strun. Gdy Lelum prosi o pożegnalny pocałunek, odmawia, bo harfa ojca jest w niewoli, a ona nie jest jeszcze zaślubiona, i rzuca się braciom na piersi. Odchodzi, prosząc, by mówili o niej: umarła. Lelum tłumaczy bratu jego imię: wróżka nazwała go tak, bo po Lelumie będzie żył. Polelum przysięga słońcu, że nie przeżyje brata i nie będzie żył w niewoli. Obaj idą do wróżki, by dowiedzieć się, jak mają zginąć.

Gwinona każe przyprowadzić Derwida i przynieść jego harfę. Mówi, że topór syna tylko obciął mu włosy, ale ona widzi w tym czary, bo harfa postawiona przy jej łożu przez całą noc budziła ją jękiem, choć nikt jej nie dotykał. Każe sobie wyjawić jego czary, a w zamian obiecuje wydać Lillę za swojego starszego syna. Derwid odpowiada, że kto usłyszy jęk harfy, umrze za trzy dni, i nazywa ją królową trzydniową. Kłócą się coraz gwałtowniej: Gwinona pluje na starca, a potem sama uderza go w twarz, gdy rycerze się nie ruszają. Derwid przeklina ją i mdleje.

Królowa każe wrzucić go do zrujnowanej wieży pełnej węży. W samotności przyznaje, że gdyby choć jeden rycerz stanął po jej stronie, ostygłaby, a tak rzuciła się w przepaść wściekłości, znienawidzona i nienawidząca. Wchodzi Lilla, a Gwinona z okrucieństwem opisuje jej wężowe gniazdo, w które rzucono ojca. Lilla chwyta harfę ojca i wybiega, mówiąc, że ta harfa go ocali.

Lech zauważa, że rzekomy Salmon zamiast szabli woła o ocet, gdy ktoś rozbija mu czoło talerzem, i chce go wypróbować na straży. Goniec przynosi wieść, że Wenedzi znów chwytają za broń, a najstarszy syn Lecha, Lechon, został wzięty do niewoli za Gopłem. Lech każe nie mówić o tym Gwinonie. Goniec powtarza wróżby czarownicy z łysej góry: wódz Wenedów będzie miał dwie głowy, dwa serca i czworo oczu, ale jedną tarczę i jeden oszczep, walka będzie oświetlona błyskawicami, a wróżka po bitwie porodzi z popiołów mściciela. Lech zbywa je jako strachy dla dzieci.

Nocą do bramy przychodzi święty Gwalbert: nad jeziorem ukazała mu się Matka Boża i kazała ratować Derwida i jego córkę. Ślaz, który stoi na straży, wmawia mu, że Lech śpi, przebiera go we własną zbroję, zamyka mu przyłbicę, każe na pytanie odpowiadać „Salmon” i ucieka. Lech i Sygoń biorą siwego starca w zbroi za czarownika, który znów zmienił postać, i każą rzucić go wężom. Sygoń wraca blady znad wieży węży: Lilla siedzi przy niej i gra na harfie, a wszystkie węże, wywabione z wieży, stoją wokół niej oczarowane pieśnią, podczas gdy Derwid śpi na dnie. Gwinona woła, że dziewczyna zwyciężyła, ale każe odebrać jej harfę, a Derwida zamknąć w podziemnym lochu i zamorzyć głodem; Gwalberta zamykają razem z nim. Chór harfiarzy wzywa ziemię polską, by nie słuchała pieśni jak oczarowane węże, tylko powstała do walki.

Lilla przychodzi do Lecha i Gwinony w niezawiązanej koszuli i w wianku z wodnych lilii, jakie kładzie się na czoło zmarłym dziewczętom. Pokazuje, że nie niesie chleba, i prosi tylko, by mogła pożegnać ojca, którego od dwóch dni morzą głodem. Gwinona uważa jej łzy za zmyślone i mówi, że ludzki śmiech jest zabójczą bronią i odbiera władcy siłę, a ona nie chce, by dziewczyna trzy razy się z niej śmiała. Lilla przypomina jej jaskółkę, dla której królowa nie zamyka okna sypialni, i prosi, by kazała wydrzeć jej oczy, byle wpuściła ją do ślepego ojca. Gwinona w końcu ustępuje.

Gdy Lilla wychodzi, Lech mówi żonie, że ich syn Lechon jest w niewoli u Wenedów. Gwinona wpada w rozpacz, woła, że sama pracowała na zgubę syna, i każe mężowi natychmiast ruszać z rycerzami. Na błoniach Ślaz cieszy się, że uciekł z zamku, zostawiając swojego pana jako Salmona, i postanawia przejść do Wenedów: będzie im opowiadał straszne nowiny o Lechu i Gwinonie, by dali mu jeść.

Gwinona oskarża Lecha o tchórzliwą cierpliwość, a on po raz pierwszy się jej sprzeciwia: ma garstkę rycerzy, a przeciw niemu stanęło dwanaście ludów, Scytowie, Letoni, Mazonowie, harfiarze i prorokini, więc musi czekać. Wchodzi Lilla bez wianka i mówi, że nakarmiła ojca: ssał łodygi lilii, którymi Wenedzi bronią się przed głodem. Przypomina Lechowi warunek zakładu: ojciec należy teraz do niej. Gwinona, myśląca tylko o synu, oddaje Derwida, a na prośbę Lilli każe przynieść jego harfę, którą zamknęła w cedrowej skrzyni.

Gdy jednak widzi łzy starca na wspomnienie harfy, wymyśla ostatnią próbę: Derwid może zabrać tylko jedno, córkę albo harfę, a drugie zostanie w zamku jako zakład za Lechona. Lilla prosi ojca, by wybrał harfę, bo w niej jest nieśmiertelne echo, a w niej samej tylko płacz, i trąca struny. Ślepy starzec słyszy jęk harfy, chwyta ją, woła, że jej nie odda, i pada na nią, kalecząc ręce i usta o struny. Lilla mówi, że płacze z radości. Gwinona chce jednak zatrzymać harfę jako zakład, aż Derwid odda jej syna, a starzec nie chce odejść bez harfy. Wtedy Lilla prosi, by zakładniczką była ona sama: odprowadzi ojca i wróci, a harfa zostanie w zamku jako zakład jej powrotu. Lech przysięga, że jeśli wróci z Lechonem, dostanie harfę i jego błogosławieństwo, a jeśli wróci sama, i tak dostanie harfę. Lilla odchodzi z ojcem, prosząc jeszcze o uwolnienie niewinnego starca z więzienia, i Lech każe wypuścić Gwalberta. Gwinona boi się, że harfa w cedrowej skrzyni będzie jak jej syn w trumnie.

W grocie Roza śpiewa do zachodzącego słońca i przywołuje pioruny. Harfiarzom opowiada swoje widzenie: wódz o dwóch głowach, z których jedna umiera i rozmawia z żywą, oraz sześć tysięcy wojowników, którzy padają bez rany; w piersiach, które rozcina, znajduje zbladłe serce, robaki i pustkę. Każe nie mówić tego ludowi. Wchodzi dwunastu wodzów, którzy mają dwanaście tysięcy wojska. Roza mówi, że zwycięstwo będzie przy nich, jeśli w czasie walki Derwid zagra swoją pieśń na złotej harfie, a gdy wodzowie nie wierzą, sama odwala kamień, którego nie mogą ruszyć wszyscy razem, i wyprowadza z lochu Leluma i Poleluma, wciąż skutych jednym łańcuchem. Uzbraja ich jak jednego rycerza: Lelum ma bronić brata tarczą, Polelum walczyć mieczem. To jest zapowiedziany wódz o dwóch głowach.

Do ofiary Roza potrzebuje krwi obcej. Wyprowadza pojmanego Lechona, syna Lecha, który błaga o życie i obiecuje, że ojciec wymieni go za Derwida, a ona wpycha go z powrotem do lochu. Rycerze przyprowadzają Ślaza, który mówi, że widział Derwida zamęczonego, a Lillę zabitą. Roza z nożem wchodzi do lochu i wraca z zakrwawionym ostrzem: Lechon nie żyje. Bracia sądzą, że Lilla umarła, i Lelum ślubuje jej duszę. Wtedy wchodzą Lilla i ślepy Derwid. Roza wita ojca tylko słowami, że przyszedł bez harfy, a on przeklina ją jako córkę bez serca. Lilla postanawia wrócić do Lecha i oddać siebie za harfę, ale prosi o Lechona; Roza wyznaje, że go zabiła. Lilla prosi o błogosławieństwo ojca i odchodzi ze Ślazem, a Roza krzyczy o zwycięstwie i każe nieść śpiącego ojca na tron.

Noc, burza, zamek oświetlony błyskawicami. Lech wyrusza do walki z mieczem Rolanda, a święty Gwalbert prosi o konia, bo tej nocy ma mu się objawić Matka Boża nad krwią najbardziej ukochaną przez Boga. Gwinona, w żałobie, zostaje w zamku z dziewczętami, przeczuwa śmierć syna i słyszy w powietrzu jego wołanie. Wchodzi Lilla. Na pytanie o syna odpowiada gestem rozpaczy i mówi tylko, że przy bramie czeka człowiek po harfę. Gwinona w szale dusi ją swoim pasem.

Dziewczęta z orszaku królowej opłakują Lillę, chcą ubrać ją w srebrną bieliznę i kwiaty i wynoszą jej ciało. Gwinona czuje w sobie martwą ciszę i postanawia odesłać Derwidowi harfę, a sama włożyć zbroję i rzucić się w bój. Przed bramą Ślaz odbiera od dziewcząt w bieli zamkniętą skrzynię, w której ma być harfa, z poleceniem, by powiedział, że Gwinona dotrzymuje przysięgi.

Na polu bitwy piorun zabija pod Lechem konia w chwili, gdy już sięgał po króla Wenedów. Sygoń spotyka dwugłowego wodza, a Lelum i Polelum duszą go łańcuchem, który łączy ich ręce. Lech znajduje jego ciało, a święty Gwalbert zabiera je, by wyprawić mu chrześcijański pogrzeb. Przy kamiennym kręgu w lesie Derwid czeka na tronie na harfę: ranny Wened, a potem synowie wołają o pieśń, bo Lechici łamią ich szyki, a on rwie sobie włosy.

Ślaz przynosi skrzynię i powtarza, że królowa dotrzymuje przysięgi. Zbierają się wodzowie. Derwid, drżąc, szuka po omacku strun, Roza otwiera wieko i cofa się: w skrzyni zamiast harfy leży martwa Lilla w śmiertelnej koszuli i wianku z bławatków. Starzec dotyka zimnej twarzy, poznaje ciało córki, mówi, że widzi ją w pustych oczodołach, i nie daje się od niej oderwać. Roza mówi, że od dawna widziała na czołach swojego ludu życie trzydniowe i że trzeba było ich oszukać, by poszli na śmierć, a teraz każe wodzom przysiąc zemstę nad ciałem siostry. Lelum przysięga, że jeszcze dziś zobaczy się z Lillą. Derwid dwa razy przebija się nożem ofiarnym i umiera. Roza każe spalić ciała ojca i Lilli na stosie, a harfiarzom strzec go z urnami pełnymi prochów królów.

Po północy Wenedzi tracą ducha i Lechici rąbią ich jak trzodę. Gwinona w zbroi szuka harfiarza, by pomścić syna. Święty Gwalbert chrzci dobijanych i mówi, że każdy trup wart jest tyle, ile kosztował matkę, a potem wyciąga z bagna Ślaza, który obiecuje do śmierci być księżym sługą. Lech chwali się, że zabił „wodza pół”. Gryf przynosi wieść o śmierci Gwinony: wspinała się z mieczem na wzgórze, gdzie płonął stos, a harfiarze strącili na nią urny z prochami i zmiażdżyli jej pierś. Lech mówi, że nie może teraz płakać, i każe obmyć ciało z ludzkiego popiołu.

Przy kamiennym kręgu Roza zostaje sama nad zgliszczem stosu. Przychodzi Polelum z ciałem zabitego Leluma, wciąż przykutego do niego łańcuchem, nie pozwala go przeciąć i wchodzi na stos. Wtedy nadchodzą Lech, który przynosi życie, i święty Gwalbert, który przynosi wiarę. Polelum odpowiada, że przyszli, gdy cały jego lud już skonał, i czuje do nich litość i wzgardę. Unosi do nieba swoją rękę i rękę brata i wyzywa chmury do walki. Piorun bije w stos, bracia znikają w płomieniach, a nad gasnącym stosem ukazuje się Matka Boża. Roza grzebie w popiołach, znajduje pusty łańcuch i rzuca go Lechowi pod nogi: tyle zostało z jego niewolników.