Nie-Boska komedia Zygmunta Krasińskiego

Dramat poprzedzają dwa motta, słowa podpisane „Bezimienny” o tych, którzy do błędów przodków dodali wahanie i bojaźń, więc zniknęli z powierzchni ziemi, i słynne pytanie Hamleta po angielsku, „To be, or not to be, that is the question”, oraz dedykacja „Poświęcone Marii”. Każdą z czterech części otwiera wstęp prozą poetycką, w którym mówi narrator.

Wstęp pierwszej części to oskarżenie poety. Ma on gwiazdy wokół głowy i cały świat u stóp, ale sam nie jest pięknością, tylko marnym cieniem, który daje znać o świetle, a światła nie zna. Dziecko, które płacze na łonie mamki, ma przed Bogiem więcej zasługi od niego. Narrator nie potępia jednak samej poezji, do której woła: „Poezjo, matko Piękności i Zbawienia”. Błogosławiony jest człowiek, w którym poezja mieszka jak Bóg w świecie, niewidziana: będzie kochał ludzi i stanie się mężem wśród braci. Kto ją zdradzi za wcześnie i odda ludziom na marną rozkosz, dostanie tylko kilka kwiatów, z których przez całe życie będzie splatał sobie grobowy wieniec. Tak zapowiedziany zostaje los bohatera.

Anioł Stróż wzywa dla poety dobrą i skromną żonę i dziecko: kto ma serce, może jeszcze być zbawiony. Chór Złych Duchów wysyła przeciw niemu trzy widma: ducha zmarłej nałożnicy przebranego za dziewicę, kochankę poety, sławę jako wypchanego orła z piekła i spróchniały obraz Edenu, czyli naturę. W wiejskim kościele Mąż bierze ślub, a gdy wszyscy wychodzą, zostaje sam w kościele: przysięga, że przeklęty będzie, jeśli kiedyś przestanie kochać żonę. Na weselnym balu prosi zmęczoną Pannę Młodą, by jeszcze raz zatańczyła.

Zły duch w postaci dziewicy leci nad ogrodem i cmentarzem, zbierając kwiaty, wdzięk zmarłych dziewcząt i suknię pochowanej księżnej. Nocą Mąż przez sen woła do zjawy z dawnych marzeń, budzi się przy żonie i widzi na jawie Dziewicę, która mówi: „Zdradziłeś mnie”. Przeklina chwilę, w której wziął żonę, i wychodzi do ogrodu. Tam wyznaje, że od ślubu spał jak niemiecki fabrykant przy żonie, jeżdżąc po krewnych, lekarzach i sklepach. Dziewica wraca i pyta, czy pójdzie za nią, a on obiecuje, że w każdej chwili jest jej. Z okna woła go żona; on myśli o mającym się urodzić dziecku.

W salonie stoi już kołyska z synkiem, Orciem. Żona opowiada o przygotowaniach do chrzcin i żali się, że mąż od miesiąca się do niej nie odzywa. Gdy Henryk mówi, że czuje, że „powinien” ją kochać, Maria prosi, by przynajmniej zawsze kochał dziecko, a on obiecuje kochać i ją, i syna. Wtedy grzmi, rozbrzmiewa muzyka i wchodzi Dziewica. Mąż widzi w niej światło i kwiaty, Maria trupa w całunie, czuje siarkę i zaduch grobu. Henryk woła do żony: „Kobieto z gliny i błota”, wybiera zjawę i wychodzi z domu. Maria mdleje z dzieckiem na ręku.

Na chrzcinach Hrabiego nie ma, a goście plotkują. Ojciec Beniamin chrzci dziecko imionami Jerzy Stanisław. Blada Maria jak we śnie podchodzi do syna, błogosławi go i każe mu być poetą, aby ojciec go kochał, a w końcu przeklina go, jeśli poetą nie zostanie, i mdleje. Ojciec chrzestny mówi do dziecka, że ojczyznę trzeba kochać i że pięknie jest za nią zginąć.

Mąż idzie za głosem Dziewicy przez wzgórza i lasy aż na skały nad morzem w czasie burzy. Gdy ukochana wyciąga do niego rękę przez przepaść, jej piękno rozpada się: kwiaty spadają z włosów jak jaszczurki i żmije, wiatr zdziera suknię, spod niej wyzierają nagie kości, a błyskawica wyżera jej źrenice. Złe duchy wołają, że uwiodła wielkie serce. Henryk pyta Boga, czy potępi go za to, że ścigał piękno wyższe od ziemskiego, i czuje, że niewidzialna siła pcha go w otchłań. Wtedy Anioł Stróż ucisza fale i mówi, że w tej chwili jego dziecko przyjmuje chrzest: ma wracać do domu i kochać syna.

W domu sługa mówi mu, że Panią odwieziono wczoraj do domu wariatów. Henryk obwinia się, że niszczy wszystko, czego dotknie, ale zaraz słyszy szyderczy głos: „Dramat układasz”. Jedzie do zakładu, podaje się za przyjaciela męża i zostaje sam z Marią, a zza ścian dobiegają głosy obłąkanych, z których jeden ma się za Boga, a inny za kata królów. Maria mówi, że po trzech nocach modlitwy Bóg uczynił ją poetką, więc mąż już nią nie wzgardzi. W gorączce opowiada wizje świata, w którym Bóg oszalał, i zapowiada, że Orcio będzie poetą, bo na chrzcie pobłogosławiła go i przeklęła. Mówi, że poeci nie żyją długo, żegna męża i umiera w jego ramionach. Doktor stwierdza jej śmierć.

Wstęp drugiej części zwraca się do dziecka, które nie bawi się jak inne dzieci, tylko marzy z czołem opartym na rękach. Każdy coś mu wróży: lekarz mówi o nerwach, ojciec chrzestny o obywatelstwie w wielkim narodzie, profesor o zdolnościach do nauk ścisłych, wojskowy o stopniu pułkownika, a Cyganka nic nie umie wyczytać z jego dłoni i odchodzi z jękiem. Ksiądz chciałby przed nim uklęknąć jak przed obrazkiem, a malarz umieszcza go jako szatanka wśród potępionych na obrazie sądu ostatecznego. Chłopiec rośnie piękny pięknością dziwnych myśli, chory i wątły.

Na cmentarzu, przy grobie matki, dziesięć lat po jej śmierci, ojciec każe Orciowi modlić się za jej duszę. Chłopiec zmienia słowa „Zdrowaś Maryjo” w poetyckie obrazy i nie umie inaczej. Mówi, że często widzi matkę, białą i wychudłą, gdy zasypia, i powtarza jej wiersz: matka błąka się po krańcach światów i zbiera dla niego myśli, kształty i dźwięki, aby ojciec go kochał. Henryk boi się, że Maria chce zgubić syna, i błaga Boga, by nie przeznaczał dziecka szaleństwu i wczesnej śmierci. Wyznaje, że od dziesięciu lat nie miał spokojnego dnia.

Na spacerze w towarzystwie dam i kawalerów Filozof wykłada, że nadchodzi czas wyzwolenia kobiet i Murzynów i że ród ludzki odrodzi się przez krew i zniszczenie starych form. Mąż pokazuje mu spróchniałe drzewo, które wypuściło kilka świeżych listków, choć korzenie gniją: wkrótce runie i pójdzie na opał. Mówi, że to obraz Filozofa, jego wieku i jego teorii.

W górskim wąwozie Mąż wyznaje, że badał wszystkie wiedze i rozkosze, a znalazł w sercu tylko grobową pustkę: zna uczucia po imieniu, ale nie ma w nim żadnej wiary ani miłości. Ma tylko przeczucia, że syn oślepnie, a społeczeństwo, w którym wyrósł, rozpadnie się. Anioł Stróż mówi mu, by pokochał biednych, chorych i głodnych bliźnich, a będzie zbawiony. Przechodzi Mefisto, podaje się za brzuchomówcę, pozdrawia po chrześcijańsku i odchodzi, mrucząc „Ty i głupstwo twoje”. Zaraz potem z miejsca, w którym zniknął Mefisto, wzbija się czarny Orzeł, krąży nad Mężem i wzywa go, by szablą ojców bił się o ich cześć i potęgę i nigdy nie ustąpił. Henryk wierzy mu jako posłańcowi chwały, strąca z siebie żmiję i postanawia stanąć do walki ze swoimi braćmi.

W domu lekarz bada czternastoletniego Orcia, który widzi przed oczami tylko iskry i czarne nitki. Lekarz uspokaja chłopca, ale ojcu mówi, że nie ma nadziei: to nieuleczalna ślepota. Orcio mówi, że z zamkniętymi powiekami widzi więcej, oczami duszy. Mąż pada na kolana, ale wstaje, mówiąc, że Bóg śmieje się z modlitw, a Szatan z przekleństw, i słyszy głos: „Twój syn poetą — czegóż żądasz więcej?”.

O północy chłopiec wstaje we śnie, z rękami skrzyżowanymi na piersiach, i woła do ciemności, że urodził się synem światła i pieśni, a do matki, by zesłała mu obrazy, z których zbuduje w sobie drugi świat. Ojciec chrzestny szepcze, że plecie jak nieboszczka, krewni mówią o radzie familijnej, a lekarz orzeka pomieszanie zmysłów i pisze recepty. Orcio budzi się i mówi, że życzą mu dobrej nocy, a powinni mówić o nocy długiej, może wiecznej. Ojciec błogosławi go, bo nic więcej dać mu nie może, i mówi, że nadchodzi godzina, gdy z kilkoma ludźmi będzie musiał walczyć przeciw wielu.

Wstęp trzeciej części mówi, że dawnych rycerzy i gotyckich katedr już nigdy nie będzie, a ludzie nie wierzą w nic, choć świat pędzi ku swoim celom przez morze krwi. U bram miasta zebrały się tłumy biedaków: rzemieślnicy z młotami i heblami, chłopi z kosami, kobiety zwiędłe przed czasem, a kubek z trunkiem krąży z rąk do rąk. Na stół wchodzi mówca o łysej czaszce, czarnej brodzie i nieruchomym spojrzeniu i obiecuje im chleb i zarobek. To Pankracy. Tłum krzyczy: „Niech żyje Pankracy!” i „Śmierć panom, śmierć kupcom”. Obok niego stoi jego pomocnik, Przechrzta, którego wódz traktuje jak sługę.

W szałasie przechrzci, ochrzczeni Żydzi, kują broń i kręcą stryczki. Ich przywódca każe im czerpać siłę z kart Talmudu, cieszy się, że krzyż jest podcięty, i zapowiada, że na rzezi i zatargach chrześcijan zbudują potęgę Izraela, a chór śpiewa, że najpierw lud zabije panów, a potem oni zabiją lud. Krasiński zbudował tę scenę z antysemickich stereotypów swojej epoki; czytając ją, trzeba o tym pamiętać. Wchodzi Leonard, młody zwolennik Pankracego, i wzywa Przechrztę do wodza.

Pankracy w namiocie, po hulance swoich ludzi, uważa, że żaden z nich nie zrozumiał jego myśli. Każe Przechrzcie iść do hrabiego Henryka i umówić nocne spotkanie; gdy ten się boi, odpowiada, że będzie męczennikiem za wolność ludu. Leonard zarzuca wodzowi zwłokę: arystokraci zamknęli się w twierdzy Świętej Trójcy, a tłumy czekają na rozkaz. Pankracy grozi mu pięcioma kulami, ale przebacza. Mówi, że hrabia zbiera swoich chłopów, by iść twierdzy na odsiecz, i że chce mu spojrzeć w oczy i przeciągnąć go na swoją stronę, bo to arystokrata, ale i poeta. Sam ze sobą przyznaje, że ten jeden człowiek jest ostatnią zaporą na jego drodze, a zarazem kimś, kto go dziwnie pociąga.

Hrabia Henryk, w czarnym płaszczu i czerwonej czapce wolności, wchodzi do obozu w lesie, trzymając Przechrztę za ramię i grożąc mu pistoletem, jeśli go zdradzi. Każe mu oprowadzić się jak przyjaciela. Wokół szubienicy mężczyźni i kobiety tańczą i śpiewają, że Bogu, królom i panom podziękują za służbę. Dziewczyna, która przez lata myła cudze talerze, cieszy się, że wreszcie sama będzie jeść i tańczyć. Pod dębem zasiada klub lokajów, z których jeden chwali się, że zabił swego pana. Chór rzeźników śpiewa, że wszystko jedno, czy rżną bydło, czy panów. Kobieta, która zdarła klejnoty z męża, nazywa siebie wolną niewiastą i oburza się, gdy Henryk mówi do niej „pani”. Najemny generał Bianchetti przez lunetę ogląda zamek Świętej Trójcy i chowa swoje plany szturmu dla siebie, a hrabia radzi Przechrzcie go zabić, bo tak zaczyna się każda arystokracja.

Pod drzewem umiera wycieńczony rzemieślnik, który najlepsze lata spędził przy warsztacie jedwabiu, i przeklina kupców i panów. Henryk pyta Przechrztę, gdzie są teraz obietnice równości i szczęścia. Obok przechodzi orszak chłopów, którzy wloką pojmanego pana, by go powiesić, i wyliczają mu dni pańszczyzny i syna zakatowanego kozackimi batogami. Henryk nie może dojrzeć twarzy pojmanego i mówi Przechrzcie: „Nim pogardzam, a was nienawidzę”, choć poezja wszystko to kiedyś ozłoci.

Szukając wąwozu Świętego Ignacego, gdzie czekają ludzie hrabiego, obaj trafiają na ruiny ostatniego kościoła w okolicy, który tłum burzył czterdzieści dni i nocy. Na gruzach, przy trzech ogniskach, Leonard odprawia obrzędy nowej wiary wśród kapłanów, filozofów, poetów i artystów. Woła o oblubienicę spośród córek Wolności, a na gruzy wspina się dziewczyna, która mdleje mu w ramionach. Leonard ogłasza, że rozerwali członki starego Boga i że odtąd ołtarzem nowego Boga ma być trup każdego ciemiężcy. Zabójcy chwalą się, że zabili królów, a syn filozofa, Herman, przyjmuje „święcenie zbójeckie”: olej, sztylet i medalion z trucizną. Tłum podpala resztki ołtarzy.

Leonard zatrzymuje przebranego hrabiego i pyta, kim jest. Henryk podaje się za mordercę z klubu hiszpańskiego, a Przechrztę, ukrytego pod swoim płaszczem, za młodszego brata, i mówi, że pierwszego zabije Leonarda, jeśli ten zdradzi sprawę. Tłum wiwatuje na jego cześć, a dziewczęta i dzieci proszą go o głowy arystokratów, jedna z dziewcząt o głowę hrabiego Henryka. Hrabia prosi Boga o siłę, by zamknąć ten nowy świat w jednym słowie, które będzie poezją przyszłości, ale znów słyszy szyderstwo: „Dramat układasz”. Schodząc o świcie do wąwozu, słyszy duchy lasu płaczące za wygnanym Chrystusem i obiecuje, że odda im Chrystusa, a Jego wrogów rozkrzyżuje na tysiącach krzyżów. Na pożegnanie rzuca Przechrzcie czapkę wolności z pieniędzmi i woła do swoich ludzi: „Jezus i szabla moja!”.

Pankracy przychodzi na spotkanie sam; swoim ludziom każe leżeć w ukryciu i ruszyć tylko na odgłos strzału, a Leonardowi, który ostrzega, że arystokrata kłamie, odpowiada, że stara szlachta czasem dotrzymuje słowa. Henryk czeka w komnacie pełnej portretów przodków, pod tarczą z herbem, z pistoletami na stole. Porównuje się do Brutusa, któremu ukazał się duch Cezara, i prosi ojców o lwie serca i ślepą wiarę. O północy wchodzi Pankracy, a hrabia po staremu pije jego zdrowie.

Pankracy drwi z herbów i z wiary bez armii. Jego wiarą jest jęk tysięcy, głód rzemieślników, nędza chłopów i hańba ich córek. Proponuje hrabiemu układ: niech rozpuści swój oddział i nie idzie na odsiecz Świętej Trójcy, a zachowa nazwisko i majątek jako ostatni hrabia. Henryk, który ma trzydzieści sześć lat, czuje się obrażony. Mówi, że widział w obozie stare zbrodnie świata w nowych strojach, rozpustę, złoto i krew, i że Pankracy w głębi duszy gardzi swoim ludem. Pankracy zapowiada nowe, najwyższe plemię ludzi, panów ziemi od bieguna do bieguna, i Boga ludzkości.

Hrabia przyznaje, że kiedyś też wierzył w postęp, ale teraz zostało już tylko wzajemne mordowanie. Nazywa Pankracego młodszym bratem szatana i odrzuca propozycję, nawet gdy ten prosi, by ratował przynajmniej syna. Pokazuje portrety przodków, którzy nosili w sobie myśl ojczyzny i rodziny. Pankracy wylicza ich zbrodnie: fałszowanie akt, trucizny, cudzołóstwa i służbę obcym. Henryk odpowiada, że ojcowie karmili lud w czasie głodu i budowali mu szpitale, świątynie i szkoły, i wypuszcza gościa wolno. Pankracy żegna go słowami „Do widzenia na okopach Świętej Trójcy” i przeklina jego i syna.

Wstęp czwartej części pokazuje twierdzę Świętej Trójcy na granitowej skale, ponad morzem mgieł. Gdy mgła opada, widać dolinę zarzuconą głowami ludzkimi jak dno morza głazami: lud ciągnie zewsząd jak na równinę sądu ostatecznego. W katedrze zamkowej zebrali się panowie, senatorowie, dygnitarze i szlachta. Hrabia Henryk, który nocą przebił się ze swoimi ludźmi przez obóz chłopów, składa u stóp Arcybiskupa sztandar, swoją zdobycz. Hrabiowie szepczą z zazdrością, ale Arcybiskup każe mu przypasać miecz pobłogosławiony niegdyś ręką Świętego Floriana i mianuje go wodzem. Henryk prosi Boga o śmierć, jeśli nie zdoła ich ocalić, i każe wszystkim przysiąc, że raczej umrą z głodu, niż się poddadzą.

Na dziedzińcu jedni pytają go po cichu, czy wszystko stracone, inni, czy wróg okaże im litość, a Książę proponuje rozpocząć układy. Henryk odpowiada, że litość Pankracego nazywa się szubienica, a Księciu mówi, że już zasłużył na śmierć, i ogłasza, że kto wspomni o poddaniu się, zostanie ukarany śmiercią. Arystokraci powtarzają to głośno za nim. Na szczycie wieży, pod sztandarem, Henryk upaja się władzą: wie, że za kilka dni może go nie być, ale chce przez te dni panować, walczyć i żyć. Zachodzące słońce nad doliną, która wydaje mu się zalana krwią, wita jak znak swojej śmierci.

Po zwycięskiej wycieczce Henryk przychodzi do ślepego syna. Orcio otwiera ukryte drzwi i schodzi do lochów, gdzie leżą kajdany i narzędzia tortur. Ojciec z pochodnią nic nie widzi, ale Orcio oczami duszy widzi duchy dawnych ofiar, które zbierają się na sąd. Chór głosów, dawnych więźniów przykuwanych, smaganych i trutych, ogłasza, że na oskarżonym kończy się ród przeklęty, i potępia go za to, że nic nie kochał i nic nie czcił prócz siebie i swoich myśli. Orcio mówi, że oskarżony podnosi głowę jak ojciec, gdy się gniewa, a w końcu wyznaje, że to drugi Henryk, blady i spętany. Prosi ojca o przebaczenie, bo kazała mu to zrobić matka, i mdleje. Henryk ucieka z synem z progu piekła.

Głód w zamku narasta. Ojciec chrzestny Orcia przychodzi jako poseł Pankracego i obiecuje życie każdemu, kto uzna dążenie wieku. Kobiety błagają Henryka o poddanie się, arystokraci wypowiadają mu posłuszeństwo i chcą sami pertraktować. Henryk wyrzuca im, że uciskali poddanych, trwonili młodość na karty i podróże i nie wychowali dzieci na obrońców. Chwyta posła za pierś, a gdy panowie chcą go związać i wydać wrogowi, przypomina swoim żołnierzom wspólne łowy i podróże, odbudowane chaty i ucieczki od złych panów. Żołnierze wiwatują na jego cześć i idą na mury, a kobiety przeklinają go w imię swoich dzieci.

Na szańcach kończą się kule. Henryk mówi, że nie warto być ani człowiekiem, ani aniołem: trzeba być Bogiem albo nicością. Każe przyprowadzić syna i pędzić na mury wszystkich hrabiów i książąt, a słabym i zgłodniałym, którzy pytają, dokąd ich gnają, odpowiada: na śmierć. Orcio mówi, że matka czeka na niego dziś wieczorem; ojciec prosi go o przebaczenie, że dał mu życie. Wtedy Orcio pada trafiony kulą, a głos z góry woła go do siebie. Wkrótce ginie wierny sługa Jakub, przeklinając upór pana. Gdy wrogowie wdzierają się na północną wieżę, Henryk staje na odłamku baszty nad przepaścią, widzi wieczność, w której Bóg płonie jak słońce, a niczego nie oświeca, przeklina poezję i rzuca się w przepaść.

Na dziedzińcu Pankracy przyjmuje pokonanych arystokratów w łańcuchach i oddaje ich na śmierć, także ojca chrzestnego, który przeszedł na jego stronę. Wyznacza wór złota za Henryka i dowiaduje się, że hrabia skoczył z urwiska; dostaje jego szablę z herbem i mówi, że tylko Henryk dotrzymał słowa. Potem wchodzi z Leonardem na basztę i snuje plany: trzeba zaludnić puszcze, przebić skały i dać każdemu ziemię, bo inaczej zniszczenie nie zostanie odkupione. Nagle blednie: na chmurze nad przepaścią widzi postać jasną jak słup śniegu, wspartą na krzyżu jak mściciel na szabli, w koronie cierniowej z piorunów. Każe Leonardowi zasłonić sobie oczy, woła o ciemność i umiera ze słowami „Galilaee, vicisti!”, czyli „Galilejczyku, zwyciężyłeś!”.