Odyseja Homera

Poeta prosi Muzę, by opiewała męża, który po zburzeniu Troi długo błądził, poznał wiele miast i ludów, a towarzyszy nie ocalił, bo zjedli święte bydło Heliosa. Wszyscy inni bohaterowie wrócili już do domów; tylko Odyseusza, tęskniącego za żoną, trzyma w pieczarze nimfa Kalipso, która chce go mieć za męża. Wszystkim bogom żal tułacza, ale nienawidzi go Posejdon, bo Odyseusz oślepił jego syna, Cyklopa Polifema.

Gdy Posejdon ucztuje u dalekich Etiopów, Zeus mówi na radzie bogów o Ajgistosie, którego zabił Orestes: ludzie winią bogów za swoje nieszczęścia, a sami ściągają je na siebie głupotą. Atena przypomina o Odyseuszu, który siedzi na lesistej wyspie i byle zobaczyć dym nad Itaką, gotów jest umrzeć. Zeus postanawia, że Odyseusz wróci. Atena chce posłać Hermesa do Kalipso, a sama idzie na Itakę, by dodać ducha jego synowi.

W postaci Mentesa, władcy Tafijczyków i dawnego gościa domu, staje u bram pałacu. Zalotnicy Penelopy bawią się grą w kamyki, ucztują i trwonią majątek Odyseusza. Młody Telemach przyjmuje gościa, skarży się, że ojciec pewnie zginął bez grobu, a książęta z okolicznych wysp zalecają się do matki, która ani nie odmawia, ani nie wybiera, i objadają ich dom. Atena przepowiada, że Odyseusz żyje i wróci, i radzi: niech Telemach zwoła zgromadzenie, każe zalotnikom się rozejść, a sam popłynie do Pylos i Sparty, by u Nestora i Menelaosa szukać wieści o ojcu. Odlatuje jak ptak, a Telemach domyśla się, że rozmawiał z bóstwem.

Śpiewak Femios śpiewa o smutnym powrocie Greków spod Troi. Penelopa schodzi z płaczem i prosi o inną pieśń, ale Telemach odsyła ją do krosien, mówiąc, że teraz on jest panem w domu. Zapowiada zalotnikom, że jutro na zgromadzeniu każe im opuścić dwór; Antinoos i Eurymachos odpowiadają mu hardo. Nocą stara piastunka Eurykleja odprowadza go do sypialni, a on myśli o podróży.

O świcie Telemach zwołuje zgromadzenie, pierwsze od wyjazdu Odyseusza pod Troję. Mówi, że jego dom niszczą dwa nieszczęścia: stracił ojca, a zalotnicy matki, synowie najmożniejszych rodów, zamiast prosić o jej rękę jej ojca Ikariosa, codziennie ucztują w ich domu i zjadają dobytek. Prosi lud o pomoc i z płaczem rzuca berło na ziemię. Antinoos odpowiada, że winna jest Penelopa: od trzech lat zwodzi zalotników obietnicami, a przez trzy lata tkała całun dla starego Laertesa, za którego ukończeniem miała wybrać męża, i co noc pruła to, co utkała za dnia, aż zdradziła ją jedna ze służących. Zalotnicy żądają, by Telemach odesłał matkę do ojca.

Telemach odmawia, bo nie wypędzi matki, która go wykarmiła. Wtedy Zeus zsyła dwa orły, które walczą nad zgromadzeniem. Wróżbita Haliterses ogłasza, że Odyseusz jest już blisko i zgotuje zalotnikom zgubę; przypomina, że przepowiedział mu powrót w dwudziestym roku, samotny i nierozpoznany. Eurymachos wyśmiewa starca. Telemach prosi tylko o statek z dwudziestoma wioślarzami, by popłynąć do Pylos i Sparty po wieści o ojcu. Mentor, przyjaciel Odyseusza, któremu ten powierzył dom, gani lud, że milczy wobec garstki zalotników, a zalotnik Leokritos rozpędza zgromadzenie.

Na brzegu morza Telemach modli się do Ateny, a bogini przychodzi do niego w postaci Mentora: obiecuje statek i towarzyszy, każe mu przygotować zapasy. Antinoos drwi z jego planów. Eurykleja z płaczem napełnia dla niego dzbany winem i worki mąką i przysięga, że przez jedenaście lub dwanaście dni nie powie o wyjeździe Penelopie. Atena w postaci Telemacha zbiera wioślarzy, pożycza statek od Noemona i usypia zalotników. Nocą Telemach z Ateną-Mentorem wypływa z Itaki przy pomyślnym wietrze.

O świcie statek przybija do Pylos, gdzie lud składa na brzegu Posejdonowi ofiarę z czarnych byków. Atena w postaci Mentora dodaje odwagi Telemachowi, który wstydzi się zagadnąć sędziwego króla. Pejsistratos, syn Nestora, przyjmuje gości na uczcie. Telemach mówi, kim jest, i prosi o prawdę o ojcu. Nestor wspomina dziewięć lat ciężkiej wojny i poległych: Ajaksa, Achillesa, Patroklosa i własnego syna Antilocha. Chwali przemyślność Odyseusza, z którym zawsze byli zgodni, i podobieństwo Telemacha do ojca.

Opowiada o powrocie spod Troi. Atena rozgniewana na Greków skłóciła Atrydów: Menelaos chciał od razu płynąć do domu, Agamemnon – zostać i przebłagać boginię ofiarami. Część Greków odpłynęła, a na Tenedos znów się poróżnili i Odyseusz zawrócił do Agamemnona. Nestor szczęśliwie dopłynął do Pylos i nie wie, co stało się z Odyseuszem. Słyszał tylko, że wrócili Myrmidoni, Filoktet i Idomeneus, a Agamemnona zabił Ajgistos, za co zemścił się na nim Orestes.

Na prośbę Telemacha Nestor opowiada szerzej. Ajgistos, który podczas wojny siedział w Argos, uwiódł Klitajmestrę, gdy pozbył się śpiewaka, któremu Agamemnon powierzył jej strzeżenie. Menelaos zatrzymał się, by pochować sternika, a potem burza zagnała go aż do Egiptu, gdzie zbierał skarby. Tymczasem Ajgistos zabił Agamemnona i siedem lat rządził w Mykenach, aż w ósmym roku Orestes wrócił i go zabił; tego dnia przybył Menelaos. Nestor radzi Telemachowi, by nie zostawiał długo domu, i każe mu jechać do Menelaosa. Mentor odlatuje nagle jak orzeł, a Nestor rozpoznaje w nim Atenę i następnego dnia składa jej w ofierze jałówkę o rogach okutych złotem. Telemach z Pejsistratem wyrusza rydwanem do Sparty; nocują u Dioklesa w Ferach i drugiego dnia o zmroku dojeżdżają na miejsce.

W Sparcie Menelaos wyprawia podwójne wesele: córkę Hermionę wysyła do syna Achillesa, a syna Megapentesa żeni z córką Alektora. Każe ugościć przybyszów i wspomina swoje ośmioletnie wędrówki po Fenicji, Egipcie, Cyprze i Libii, z których przywiózł skarby, choć w tym czasie zginął jego brat. Najbardziej żal mu Odyseusza, który zniósł dla niego najwięcej. Telemach płacze, kryjąc twarz w płaszczu, a Helena po rysach rozpoznaje w nim syna Odyseusza; Pejsistratos to potwierdza. Wszyscy płaczą, aż Helena dolewa do wina egipski napój, który odbiera smutek. Opowiada, jak Odyseusz przebrany za pokaleczonego żebraka wkradł się do Troi, a ona jedna go poznała; Menelaos przypomina, jak Odyseusz w drewnianym koniu powstrzymał wodzów, gdy Helena wołała ich głosami żon.

Rano Menelaos opowiada, czego dowiedział się w Egipcie. Wiatry zatrzymały go na wyspie Faros, bo nie złożył bogom należnych ofiar. Nimfa Ejdotea zdradziła mu, jak pochwycić jej ojca, morskiego starca Proteusza: ukryty pod focznymi skórami, trzymał go, choć bóg zmieniał się w lwa, smoka, wodę i drzewo. Proteusz kazał mu wrócić do Egiptu i złożyć hekatombę. Powiedział, że Ajaks zginął w morzu, bo chełpił się, że ujdzie mimo woli bogów, Agamemnona zabił na uczcie Ajgistos, a Odyseusz siedzi z płaczem u nimfy Kalipso i nie ma statku ani wioślarzy. Menelaosowi przepowiedział Pola Elizejskie. Telemach dziękuje za opowieść, ale nie chce koni, bo na skalistej Itace nie ma dla nich łąk; Menelaos daje mu w zamian srebrny krater.

Tymczasem na Itace Noemon pyta, kiedy Telemach odda mu statek. Zalotnicy dowiadują się o wyprawie, a Antinoos z dwudziestoma ludźmi zasadza się w cieśninie między Itaką a Samos, by zabić Telemacha w drodze powrotnej. Herold Medon zdradza spisek Penelopie. Zrozpaczona wyrzuca służącym, że nie powiedziały jej o wyjeździe syna. Eurykleja przyznaje się do tajemnicy i radzi modlić się do Ateny. Nocą bogini zsyła Penelopie we śnie widmo jej siostry Iftime, które zapewnia, że synem opiekuje się Pallas, ale o Odyseuszu nic nie chce powiedzieć. Zalotnicy czekają w zasadzce przy wysepce Asteris.

Na zgromadzeniu bogów Atena znów upomina się o Odyseusza i jego zagrożonego syna. Zeus każe jej czuwać nad Telemachem, a Hermesa posyła do Kalipso z wyrokiem: Odyseusz ma odpłynąć, sam, na tratwie, i dotrzeć do Feaków, którzy obdarują go i odwiozą na Itakę. Hermes zastaje nimfę w pieczarze otoczonej gajem, winoroślą i źródłami; Odyseusz siedzi jak zwykle na brzegu i płacze, patrząc na morze. Kalipso wyrzuca bogom, że zazdroszczą boginiom śmiertelnych kochanków, ale ustępuje woli Zeusa.

Nimfa mówi Odyseuszowi, że może odpłynąć, i każe mu zbudować tratwę. On podejrzewa podstęp, dopóki nie przysięgnie na wody Styksu. Kalipso pyta, czy naprawdę woli śmiertelną żonę od niej, skoro mogłaby mu dać nieśmiertelność; Odyseusz przyznaje, że Penelopa nie dorównuje jej urodą, ale tęskni do domu i zniesie każde cierpienie, by tam wrócić. Przez cztery dni ścina drzewa i buduje tratwę z masztem i żaglem, piątego dnia odpływa z zapasami, kierując się gwiazdami, i przez siedemnaście dni płynie spokojnie.

Osiemnastego dnia widzi już góry Feaków, gdy dostrzega go Posejdon, wracający od Etiopów. Bóg zsyła burzę. Odyseusz żałuje, że nie zginął pod Troją, a wtedy fala zmiata go z tratwy i łamie maszt, a ciężkie szaty od Kalipso ciągną go na dno. Litość okazuje mu morska bogini Ino Leukotea: każe mu porzucić tratwę i szaty, opasać się jej przepaską i płynąć do brzegu. Gdy fala rozbija tratwę, Odyseusz słucha jej rady. Dwa dni i dwie noce walczy z morzem, potem rozbija się o skały, aż Atena podsuwa mu myśl, by płynąć wzdłuż brzegu. U ujścia rzeki modli się do jej boga, wychodzi na ląd, rzuca przepaskę w morze i wyczerpany zasypia w lesie pod stosem liści.

Feakowie, którzy dawniej mieszkali w sąsiedztwie dzikich Cyklopów, żyją na wyspie Scherii pod władzą mądrego króla Alkinoosa. Atena przychodzi we śnie do jego córki Nauzykai w postaci jej przyjaciółki i każe jej nazajutrz jechać nad rzekę prać szaty, bo zbliża się jej wesele. Rano Nauzykaa prosi ojca o wóz z mułami, a ojciec domyśla się, że wstydzi się mówić o zamążpójściu. Nad rzeką dziewczęta piorą bieliznę, kąpią się, jedzą i grają w piłkę, a królewna przewodzi im jak Artemida swoim nimfom.

Piłka wpada do wody, dziewczęta krzyczą i budzą Odyseusza. Nagi, osłonięty tylko gałęzią, oblepiony morskim błotem, wychodzi z zarośli; wszystkie uciekają oprócz Nauzykai, której Atena dodaje odwagi. Odyseusz z daleka, by jej nie urazić, zwraca się do niej z prośbą: porównuje ją do bogini i do palmy, którą widział na Delos, opowiada, że po dwudziestu dniach na morzu przybył z wyspy Ogygii, prosi o okrycie i drogę do miasta i życzy jej zgodnego małżeństwa. Nauzykaa mówi, że jest córką Alkinoosa, przywołuje dziewczęta i każe dać przybyszowi szaty i jedzenie.

Odyseusz myje się w rzece, a Atena dodaje mu urody, wzrostu i blasku, tak że królewna wyznaje dziewczętom, że chciałaby mieć takiego męża. Nauzykaa nie chce jednak plotek, więc każe mu iść za wozem tylko do gaju Ateny pod miastem i odczekać, aż one dojadą do domu. Radzi, by w pałacu padł do nóg jej matce, królowej, bo jej życzliwość zapewni mu powrót do ojczyzny. W gaju Odyseusz modli się do Ateny, która słyszy go, ale nie ukazuje mu się, bo obawia się gniewu Posejdona.

Nauzykaa wraca do pałacu, a Odyseusz idzie do miasta okryty mgłą, którą zesłała Atena, by nikt z nieufnych wobec obcych Feaków go nie zaczepił. Bogini w postaci dziewczynki z dzbanem prowadzi go do dworu i opowiada o królowej Arete, którą mąż, dzieci i lud otaczają czcią, bo umie radzić i godzić zwaśnionych. Odyseusz podziwia pałac o spiżowych ścianach i złotych drzwiach, ze złotymi i srebrnymi psami Hefajstosa u wejścia, i ogród, w którym drzewa owocują przez cały rok.

Wchodzi w chwili, gdy feaccy możni składają wieczorną ofiarę, obejmuje kolana Arete i wtedy mgła z niego opada. Prosi o pomoc w powrocie do domu i siada w popiele przy ognisku. Stary Echenos przypomina królowi, że nie godzi się zostawiać gościa w popiele; Alkinoos sadza go obok siebie, każe go nakarmić i zapowiada, że nazajutrz naradzą się, jak odesłać przybysza do ojczyzny. Na pytanie, czy nie jest bogiem, Odyseusz odpowiada, że jest najnieszczęśliwszym z ludzi.

Gdy goście odchodzą, Arete rozpoznaje na nim szaty, które sama utkała, i pyta, kim jest i skąd je ma. Odyseusz nie podaje imienia, ale opowiada o siedmiu latach u Kalipso na wyspie Ogygii, o tratwie, burzy zesłanej przez Posejdona i o spotkaniu z Nauzykają. Alkinoos chwali gościa, mówi, że chętnie dałby mu córkę za żonę, gdyby chciał zostać, ale nikogo nie zatrzyma wbrew woli, i obiecuje, że następnego dnia feaccy żeglarze odwiozą go do domu. Odyseusz zasypia w przygotowanym dla niego łożu.

Rano Alkinoos zwołuje Feaków na zgromadzenie, każe przygotować statek z pięćdziesięcioma dwoma wioślarzami i zaprasza możnych na ucztę dla gościa. Niewidomy śpiewak Demodokos śpiewa o sporze Odyseusza z Achillesem. Odyseusz zakrywa twarz płaszczem i płacze; spostrzega to tylko Alkinoos i proponuje zawody, by gość mógł potem opowiadać o sprawności Feaków.

Młodzi Feakowie ścigają się, mocują, skaczą, rzucają dyskiem i walczą na pięści. Syn króla Laodamas zaprasza Odyseusza do zawodów, a gdy ten odmawia, bo myśli tylko o powrocie, Euryjalos drwi, że wygląda raczej na kupca niż na szermierza. Urażony Odyseusz odpowiada, że bogowie nie wszystkim dają naraz urodę i rozum, chwyta dysk cięższy od innych i rzuca go dalej niż wszyscy; Atena w postaci człowieka zaznacza, gdzie upadł. Odyseusz wyzywa każdego oprócz gospodarza Laodamasa i chwali się, że pod Troją łukiem ustępował tylko Filoktetowi. Alkinoos łagodzi spór: Feakowie słyną nie z pięści, lecz z biegu, żeglugi, tańca i uczt.

Młodzież tańczy, a Demodokos śpiewa o miłości Aresa i Afrodyty: Hefajstos, uprzedzony przez Heliosa, schwytał oboje w niewidzialną sieć nad łożem i wezwał bogów, którzy wybuchnęli śmiechem, aż Posejdon poręczył za Aresa. Feaccy możni składają gościowi dary, a Euryjalos przeprasza go i daje miecz o srebrnej rękojeści. Arete pakuje dary do skrzyni, którą Odyseusz zawiązuje węzłem nauczonym od Kirke. Wykąpanemu gościowi Nauzykaa mówi na pożegnanie, by pamiętał, że zawdzięcza jej życie.

Na wieczornej uczcie Odyseusz daje Demodokowi najlepszy kawałek mięsa i prosi o pieśń o drewnianym koniu, którego Epeios zbudował z pomocą Ateny, a on sam wprowadził do Troi. Słuchając o zdobyciu miasta, płacze jak kobieta nad zabitym mężem. Alkinoos przerywa pieśń i prosi gościa, by wreszcie powiedział, jak się nazywa, skąd pochodzi, po jakich krajach się tułał i dlaczego płacze, gdy słyszy o losach Greków pod Troją. Wspomina też przepowiednię, że Posejdon rozbije kiedyś statek Feaków wracający z takiej podróży.

Odyseusz wyznaje Feakom swoje imię: jest synem Laertesa z Itaki, skalistej wyspy, nad którą nic nie jest mu milsze, choć zatrzymywały go Kalipso i Kirke. Zaczyna opowieść o powrocie spod Troi. Najpierw złupił miasto Kikonów Ismaros, ale towarzysze nie usłuchali, by od razu odpłynąć, i ucztowali na brzegu, aż Kikonowie z sąsiedztwa napadli na nich o świcie; z każdego statku zginęło sześciu ludzi. Burza zniosła ich za przylądek Malea i po dziewięciu dniach dopłynęli do kraju Lotofagów. Kto zjadł podanego przez nich lotosu, zapominał o powrocie, więc Odyseusz siłą zaciągnął tych ludzi na statki.

Potem przybyli do ziemi Cyklopów, dzikich olbrzymów, którzy nie orzą ani nie sieją, nie znają zgromadzeń ani praw i mieszkają w jaskiniach. Zostawiwszy flotę przy pobliskiej wysepce pełnej dzikich kóz, Odyseusz z dwunastoma ludźmi i bukłakiem mocnego wina od kapłana Marona wszedł do jaskini, pełnej serów i jagniąt. Towarzysze radzili zabrać łup i uciekać, ale on chciał poznać gospodarza. Cyklop Polifem wrócił ze stadem, zawalił wejście ogromnym głazem, wyśmiał prośbę o gościnę w imię Zeusa i pożarł dwóch ludzi; rano zjadł następnych dwóch i wyszedł z owcami.

Odyseusz zaostrzył i opalił w ogniu wielki pal z oliwnego drzewa. Wieczorem upoił olbrzyma winem i przedstawił się jako Nikt; Cyklop obiecał mu w podarunku, że zje go na końcu. Gdy zasnął, Odyseusz z czterema towarzyszami wbił mu rozżarzony pal w oko. Na krzyk Polifema zbiegli się inni Cyklopi, ale usłyszawszy, że krzywdzi go Nikt, odeszli. Rano Grecy wydostali się z jaskini uczepieni pod brzuchami baranów, a Odyseusz pod największym baranem, z którym Cyklop rozmawiał, macając jego grzbiet.

Z odpływającego statku Odyseusz wyszydza olbrzyma, a ten ciska skałę, która omal nie zatapia statku. Mimo próśb towarzyszy Odyseusz woła swoje prawdziwe imię. Polifem przypomina sobie przepowiednię wróżbity Telemosa i modli się do ojca, Posejdona: niech Odyseusz nigdy nie wróci, a jeśli wróci, to późno, bez towarzyszy, na cudzym statku, i zastanie w domu nieszczęście. Na wysepce Grecy dzielą łup, a barana Odyseusz ofiarowuje Zeusowi, który jednak nie przyjmuje ofiary i postanawia zgubić jego statki i ludzi.

Na pływającej wyspie Eola, władcy wiatrów, Odyseusz gości przez miesiąc. Na odjezdne Eol daje mu skórzany wór, w którym zamknął wszystkie wiatry, a puszcza tylko Zefira, który ma ich zanieść do domu. Dziesiątego dnia widzą już ogniska Itaki, gdy Odyseusz, który sam trzymał ster, zasypia ze zmęczenia. Towarzysze, przekonani, że wór kryje złoto, rozwiązują go, a wyrwane wiatry odnoszą ich z powrotem do Eola. Ten wypędza Odyseusza jako człowieka znienawidzonego przez bogów.

Siódmego dnia przybijają do kraju Lajstrygonów. Statki stają w zamkniętej skałami zatoce, tylko Odyseusz przywiązuje swój na zewnątrz. Wysłani na zwiady spotykają córkę króla Antifatesa; jego żona jest ogromna jak góra, a sam król porywa i zjada jednego z nich. Olbrzymy Lajstrygonowie miażdżą statki głazami i nadziewają ludzi jak ryby. Ocalał tylko okręt Odyseusza, który przecina cumę mieczem.

Na wyspie Ajai, gdzie mieszka czarodziejka Kirke, córka Heliosa, Odyseusz zabija jelenia i pociesza zrozpaczonych towarzyszy. Dzieli ich na dwie grupy; los pada na Eurylocha, który z dwudziestoma dwoma ludźmi idzie do pałacu, wokół którego krążą oswojone lwy i wilki. Kirke częstuje ich serem, miodem i winem z czarodziejskimi ziołami, a potem dotknięciem różdżki zamienia w świnie; ocalał tylko ostrożny Eurylochos, który został na zewnątrz. Po drodze do pałacu Hermes daje Odyseuszowi ziele moly, które chroni przed czarami, i radzi, co robić. Napój nie działa, Odyseusz rzuca się na Kirke z mieczem, a ona, rozpoznawszy go, przysięga, że nie zrobi mu krzywdy, i na jego prośbę przywraca towarzyszom ludzką postać, piękniejszą niż przedtem.

Odyseusz sprowadza resztę drużyny, mimo sprzeciwu Eurylocha, i wszyscy przez rok ucztują u Kirke. Wreszcie towarzysze przypominają mu o domu. Kirke zgadza się ich puścić, ale każe im najpierw płynąć do krainy Hadesa i zapytać o drogę duszę ślepego wieszcza Tejrezjasza; uczy Odyseusza, jak złożyć ofiarę zmarłym. Przed wyruszeniem najmłodszy z drużyny, Elpenor, który pijany spał na dachu, spada z niego i ginie.

Wiatr zesłany przez Kirke niesie statek na kraniec oceanu, do kraju Kimmeriów okrytego wieczną mgłą. Odyseusz kopie dół, wylewa ofiary zmarłym, ślubuje im ofiary po powrocie na Itakę, zarzyna owce i mieczem nie dopuszcza do krwi tłumu dusz, dopóki nie przemówi Tejrezjasz. Pierwszy przychodzi niepogrzebany Elpenor i prosi o pogrzeb na wyspie Kirke, z wiosłem na mogile. Pojawia się też dusza matki Odyseusza, Antiklei, która żyła jeszcze, gdy wyruszał pod Troję.

Tejrezjasz, napiwszy się krwi, przepowiada: Posejdon ściga Odyseusza za oślepienie syna, ale ten wróci, jeśli na wyspie Trinakii nie tkną krów Heliosa. Jeśli je tkną, zginą statek i towarzysze, a on wróci późno, sam, na cudzym statku i zastanie w domu zalotników; zabije ich, a potem ma wędrować z wiosłem, aż spotka ludzi, którzy nie znają morza, złożyć tam ofiarę Posejdonowi i wrócić; śmierć przyjdzie do niego łagodnie, w starości. Matka opowiada, że Penelopa wiernie czeka, Telemach zarządza majątkiem, Laertes żyje w nędzy na wsi, a ona sama umarła z tęsknoty za synem. Trzy razy Odyseusz próbuje ją objąć i trzy razy cień wymyka mu się z rąk.

Potem Persefona przysyła dusze sławnych kobiet: Tyro, Antiope, Alkmeny, matki Edypa Epikasty, Ledy, Ariadny i innych. Odyseusz przerywa opowieść; Arete każe obdarować gościa, a Alkinoos prosi, by opowiadał dalej. Przychodzi dusza Agamemnona, który opowiada, jak Ajgistos i Klitajmestra zabili go na uczcie razem z Kasandrą i towarzyszami, i przestrzega przed ufaniem kobietom, choć Penelopę uważa za wierną. Achilles mówi, że wolałby być parobkiem u biedaka niż królować nad umarłymi, i cieszy się z wieści o męstwie syna Neoptolemosa. Ajaks, syn Telamona, wciąż gniewa się o zbroję Achillesa i odchodzi bez słowa.

Odyseusz widzi jeszcze sędziego zmarłych Minosa, myśliwego Oriona i ukaranych: Tityosa, któremu sępy szarpią wątrobę, Tantala, przed którym cofają się woda i owoce, i Syzyfa, który wtacza pod górę spadający wciąż głaz, a także cień Heraklesa. Gdy zbiegają się nowe tłumy dusz, ogarnia go lęk przed Gorgoną; ucieka z drużyną na statek.

Po powrocie na wyspę Kirke Grecy palą ciało Elpenora i sypią mu mogiłę z wiosłem na szczycie. Kirke ostrzega Odyseusza przed tym, co go czeka: przed Syrenami, które śpiewem wabią żeglarzy na śmierć, przed Błędnymi Skałami, przed Skyllą o sześciu głowach, która z każdego statku porywa sześciu ludzi, i przed Charybdą, która trzy razy dziennie wciąga i wyrzuca morze; radzi płynąć bliżej Skylli, bo lepiej stracić sześciu ludzi niż wszystkich. Na wyspie Trinakii pasą się trzody Heliosa – jeśli je tkną, zginą statek i towarzysze.

Przy wyspie Syren wiatr ustaje. Odyseusz zalepia towarzyszom uszy woskiem, a sam każe przywiązać się do masztu. Syreny obiecują mu wiedzę o wszystkim, co działo się pod Troją i na ziemi; Odyseusz daje znaki, by go uwolnić, ale Eurylochos i Perimedes wiążą go mocniej, aż statek mija wyspę. Przed Skyllą Odyseusz nie mówi drużynie o czekającej ich stracie, by nie porzuciła wioseł; sam staje w zbroi na dziobie. Gdy patrzą na Charybdę, Skylla porywa sześciu ludzi, którzy wołają go po imieniu.

Odyseusz chce ominąć wyspę Heliosa, ale Eurylochos przekonuje wszystkich, by przenocować na lądzie; towarzysze przysięgają, że nie tkną bydła. Przez miesiąc wieją przeciwne wiatry, kończą się zapasy, a ludzie łowią ryby i ptaki. Gdy Odyseusz zasypia, Eurylochos namawia ich, by zabili najlepsze krowy, obiecując Heliosowi świątynię na Itace. Bóg skarży się Zeusowi, który obiecuje zemstę; skóry pełzają, a mięso ryczy na rożnach. Po sześciu dniach ucztowania odpływają, a Zeus rozbija statek piorunem i wszyscy towarzysze giną w morzu.

Odyseusz wiąże maszt z kilem i dryfuje; nocą wiatr znosi go z powrotem do Charybdy, gdzie ratuje się, wisząc na gałęziach figowca, aż wir wyrzuci belki. Dziewięć dni płynie po morzu i dziesiątej nocy dociera na wyspę Ogygię, do Kalipso. Na tym kończy opowieść, bo resztę Alkinoos i Arete już słyszeli.

Zachwyceni opowieścią Feakowie składają Odyseuszowi kolejne dary: każdy możny daje mu trójnóg i kocioł. Wieczorem Odyseusz żegna Alkinoosa i Arete, wsiada na statek i zasypia snem podobnym do śmierci. Statek płynie szybciej niż sokół i o świcie przybija do Itaki, do zatoki Forkysa z pieczarą nimf Najad. Feakowie zostawiają śpiącego na brzegu razem z darami pod oliwnym drzewem i odpływają. Posejdon skarży się Zeusowi, że Feakowie odwieźli jego wroga bogatszego, niż wróciłby spod Troi; za zgodą Zeusa zamienia ich wracający statek w skałę na oczach mieszkańców. Alkinoos przypomina sobie przepowiednię ojca, zakazuje odtąd przewozić obcych i każe złożyć Posejdonowi ofiarę.

Odyseusz budzi się, ale nie poznaje ojczyzny, bo Atena okryła ją mgłą. Myśli, że Feakowie go oszukali, i przelicza dary. Atena przychodzi do niego jako młody pasterz i mówi, że to Itaka. Odyseusz, ostrożny, opowiada zmyśloną historię: jest Kreteńczykiem, który zabił syna Idomeneusa i uciekł na fenickim statku. Bogini śmieje się z jego przebiegłości, ujawnia się i rozwiewa mgłę. Odyseusz całuje ziemię i modli się do nimf.

Chowają dary w pieczarze i naradzają się, jak ukarać zalotników, którzy od trzech lat objadają jego dom i zalecają się do Penelopy. Atena przemienia Odyseusza w starego żebraka: wysusza mu skórę, odbiera włosy i blask oczu, ubiera w łachmany i jelenią skórę, daje kij i torbę. Każe mu iść najpierw do wiernego świniopasa Eumajosa, a sama leci do Sparty po Telemacha, na którego czyhają zalotnicy.

Odyseusz idzie do zagrody świniopasa Eumajosa, który pod nieobecność pana wybudował chlewy i wiernie pilnuje stada, choć zalotnicy co dzień zabierają najtłustsze wieprze. Psy rzucają się na przybysza, ale Eumajos je odpędza. Nie poznaje pana, a mimo to przyjmuje go gościnnie, bo żebracy i obcy są pod opieką Zeusa. Zarzyna dwa prosięta, częstuje gościa winem i opowiada o bogactwie Odyseusza i o zalotnikach, którzy nie boją się bogów. Swojego pana uważa za umarłego i boleje nad nim, bo był dla niego dobry.

Odyseusz przysięga, że jego pan wróci jeszcze w tym roku, ale Eumajos nie chce w to wierzyć: wielu włóczęgów okłamywało już Penelopę dla nagrody. Niepokoi się o Telemacha, na którego czyhają zalotnicy. Na prośbę gospodarza Odyseusz opowiada zmyśloną historię: jest Kreteńczykiem, synem Kastora i nałożnicy, walczył pod Troją z Idomeneusem, potem jego wyprawa do Egiptu skończyła się klęską, a on ocalał dzięki litości króla i siedem lat żył tam w dostatku. Fenicki oszust wywiózł go, by go sprzedać, ale statek rozbił piorun. Fale wyniosły go do kraju Tesprotów, gdzie król Fejdon mówił mu, że Odyseusz był u niego i poszedł do wyroczni w Dodonie. Żeglarze, którzy mieli go odwieźć, zabrali mu szaty i związali, ale uciekł im na Itace.

Eumajos współczuje gościowi, ale nie wierzy w słowa o Odyseuszu, bo kiedyś oszukał go pewien Etolczyk. Wieczorem pasterze zaganiają świnie, a Eumajos zarzyna dla gościa pięcioletnią lochę, część odkłada dla nimf i Hermesa, a gościowi daje najlepszy kawałek. Noc jest zimna i deszczowa. Odyseusz, chcąc sprawdzić gospodarza, opowiada, jak pod Troją Odyseusz podstępem zdobył mu płaszcz w mroźną noc. Eumajos rozumie aluzję i okrywa go swoim płaszczem, a sam idzie spać przy stadzie, z mieczem i oszczepem.

W Sparcie Atena przychodzi nocą do Telemacha i każe mu wracać: matkę nakłaniają do ślubu z Eurymachem, a zalotnicy czekają w zasadzce w cieśninie, więc ma płynąć nocą z dala od wysp, a po przybyciu iść najpierw do Eumajosa. Rano Menelaos z Heleną obdarowują go: dostaje podwójny puchar, srebrny krater i szatę, którą Helena utkała dla jego przyszłej żony. Przy odjeździe orzeł porywa białą gęś, a Helena tłumaczy to jako znak, że Odyseusz wróci i ukarze zalotników. Telemach z Pejsistratem nocują w Ferach, a pod Pylos Telemach prosi przyjaciela, by zawiózł go prosto do statku, bo stary Nestor zatrzymałby go z gościnności.

Gdy Telemach składa ofiarę przed odpłynięciem, prosi go o pomoc wróżbita Teoklymenos z rodu Melampusa, który uciekł z Argos po zabiciu człowieka. Telemach zabiera go na statek i płynie do domu. Tymczasem u Eumajosa Odyseusz wystawia go na próbę, mówiąc, że pójdzie do miasta żebrać i może służyć zalotnikom. Eumajos odradza mu to i prosi, by poczekał na Telemacha.

Na pytanie o rodziców Odyseusza Eumajos mówi, że Laertes żyje i prosi bogów o śmierć, a matka umarła z tęsknoty za synem; on sam wychował się razem z najmłodszą córką Antiklei. Opowiada swoją historię: był synem króla wyspy Syrii, ale fenicka niewolnica jego ojca uciekła z fenickimi kupcami i porwała go, zabierając też złote puchary. Gdy Artemida zabiła ją strzałą w czasie podróży, Fenicjanie przywieźli go na Itakę i sprzedali Laertesowi. Rano statek Telemacha przybija do brzegu. Telemach odsyła go do miasta, a Teoklymenosa powierza wiernemu Pejrajosowi; gdy jastrząb z gołębiem w szponach przelatuje po prawej stronie, wróżbita zapowiada, że na Itace zawsze będzie panował ród Telemacha. Sam Telemach idzie do zagrody Eumajosa.

Rano do zagrody przychodzi Telemach; psy łaszą się do niego, a Eumajos ze łzami całuje go jak syna, który wrócił po latach. Telemach pyta o matkę i dowiaduje się, że wciąż czeka. Gość ustępuje mu miejsca, a Telemach obiecuje mu szaty i miecz, ale nie chce go zabierać do pałacu, gdzie zalotnicy mogliby go znieważyć. Wysyła Eumajosa do Penelopy z wieścią, że wrócił cały.

Gdy pasterz wychodzi, Atena przywraca Odyseuszowi jego postać, szaty i młodość. Telemach bierze go za boga, ale ojciec mówi mu, kim jest; syn długo nie może uwierzyć, a potem obaj płaczą, obejmując się. Odyseusz wypytuje o zalotników: jest ich ponad stu, z Dulichionu, Samos, Zakintos i Itaki. Ufa w pomoc Zeusa i Ateny i układa plan: przyjdzie do pałacu jako żebrak, Telemach ma znosić obelgi, jakie na niego spadną, a na znak ojca wynieść z sali broń, zostawiając dwa miecze, dwa oszczepy i dwie tarcze dla nich obu. Nikt, nawet Laertes, Eumajos i Penelopa, nie może wiedzieć o powrocie Odyseusza.

Statek Telemacha wpływa do portu, a herold i Eumajos przynoszą Penelopie wieść o synu. Zalotnicy, wystraszeni, widzą też powrót swojego statku z zasadzki. Antinoos namawia ich, by zabić Telemacha, zanim zwoła lud, i podzielić jego majątek; Amfinomos sprzeciwia się zabijaniu królewskiego rodu bez woli bogów. Penelopa, uprzedzona przez Medona, schodzi do sali i wyrzuca Antinoosowi niewdzięczność, bo Odyseusz ocalił kiedyś jego ojca przed gniewem ludu. Eurymachos zapewnia ją obłudnie, że nikt nie skrzywdzi Telemacha. Wieczorem Eumajos wraca do zagrody, a Atena przedtem znów zmienia Odyseusza w starca.

Telemach idzie do pałacu, a Eumajosowi każe przyprowadzić żebraka do miasta. Penelopa z płaczem wita syna, a on każe jej ślubować bogom ofiary i opowiada o podróży: Nestor nic nie wiedział, a Menelaos słyszał od Proteusza, że Odyseusz siedzi na wyspie u Kalipso. Wróżbita Teoklymenos zapewnia, że Odyseusz jest już na Itace i przygotowuje zemstę.

W drodze do miasta przy źródle koziarz Melantios lży żebraka i jego przewodnika i kopie Odyseusza w biodro; ten opanowuje gniew. Przed pałacem leży na gnoju stary pies Argos, którego Odyseusz wychował przed wyprawą pod Troję. Zaniedbany pies poznaje pana, porusza ogonem i kładzie uszy, ale nie ma siły podejść. Odyseusz ukradkiem ociera łzę, a Argos umiera, zobaczywszy pana po dwudziestu latach.

Odyseusz siada na progu sali. Telemach przysyła mu chleb i mięso i radzi obejść zalotników z prośbą o jałmużnę; Atena chce, by w ten sposób poznał, którzy z nich są choć trochę przyzwoici. Większość coś mu daje, tylko Antinoos łaje Eumajosa za sprowadzenie żebraka. Odyseusz opowiada mu zmyśloną historię o wyprawie do Egiptu, a gdy wytyka mu skąpstwo przy cudzym stole, Antinoos rzuca w niego podnóżkiem. Odyseusz zapowiada mu śmierć przed ślubem, a nawet inni zalotnicy ganią Antinoosa, bo przybysz może być bogiem.

Penelopa, oburzona tym, co stało się w sali, chce rozmówić się z obcym, bo może coś wiedzieć o Odyseuszu; Eumajos mówi jej, że gość jest z Krety i słyszał o panu w kraju Tesprotów. Gdy Penelopa mówi, że Odyseusz razem z synem zemściłby się na zalotnikach, Telemach głośno kicha, a ona uznaje to za dobry znak. Odyseusz prosi, by rozmowa odbyła się wieczorem, gdy zalotnicy się rozejdą. Eumajos wraca do zagrody, a zalotnicy bawią się do wieczora.

Do pałacu przychodzi znany w mieście żebrak Iros, żarłoczny i słaby, choć rosły, i próbuje przegnać przybysza z progu. Antinoos dla zabawy zachęca ich do walki na pięści i obiecuje zwycięzcy kiszkę z kozią krwią i tłuszczem oraz prawo do żebrania w pałacu. Odyseusz każe zalotnikom przysiąc, że nikt nie pomoże Irosowi. Gdy podwiązuje łachmany, Atena dodaje mu siły i zalotnicy dziwią się jego muskułom, a Iros drży ze strachu. Odyseusz uderza go tylko tak mocno, by nie zabić i nie zdradzić się siłą: ciosem pod ucho łamie mu kość, wywleka go przed bramę i sadza tam z kijem, by odpędzał świnie i psy. Zalotnicy śmieją się i chwalą zwycięzcę. Amfinomosowi, który częstuje go chlebem, Odyseusz radzi opuścić pałac przed powrotem pana, ale ten nie usłucha i zginie.

Atena budzi w Penelopie chęć, by ukazać się zalotnikom, i we śnie przydaje jej urody. Penelopa w towarzystwie dwóch służących wyrzuca synowi, że pozwolił znieważyć gościa. Wspomina słowa Odyseusza z pożegnania: gdy syn dorośnie, może wyjść ponownie za mąż. Gani zalotników, że zamiast przynosić narzeczonej dary, jak czyniło się dawniej, zjadają cudzy majątek. Zalotnicy posyłają po dary: szatę, naszyjnik, kolczyki i łańcuch. Odyseusz cieszy się, że żona wyłudza od nich podarki, choć myśli co innego.

Wieczorem Odyseusz każe służącym iść do królowej, bo sam będzie podtrzymywał ogień; bezczelna służąca Melanto, kochanka Eurymacha, lży go, ale ucieka, gdy grozi jej Telemachem. Eurymachos drwi z łysiny żebraka i proponuje mu pracę, a Odyseusz wyzywa go do zawodów w koszeniu, oraniu i walce. Eurymachos rzuca w niego podnóżkiem, który trafia podczaszego. Telemach każe zalotnikom iść spać, a Amfinomos przyznaje mu rację; po ostatniej libacji wszyscy się rozchodzą.

Nocą Odyseusz z Telemachem wynoszą broń z sali do skarbca, a Atena oświetla im drogę; Telemach ma mówić zalotnikom, że broń okopciła się od dymu. Penelopa schodzi do sali. Melanto znowu lży żebraka, a królowa gani ją i każe przynieść gościowi krzesło. Pyta go, kim jest. Opowiada o swojej udręce i podstępie z całunem dla Laertesa, który przez trzy lata pruła nocą, aż zdradziły ją służące; teraz rodzice i syn naglą ją do małżeństwa.

Odyseusz podaje się za Ajtona, młodszego brata Idomeneusa z Krety, i mówi, że gościł kiedyś Odyseusza płynącego pod Troję. Penelopa płacze, a on, choć mu żal, nie roni łzy. Na dowód opisuje płaszcz Odyseusza z wyrytym na złotej spince psem, który dusi jelonka, cienki chiton i herolda Eurybatesa; Penelopa rozpoznaje szaty, które sama dała mężowi. Odyseusz przysięga, że jej mąż jest blisko, w kraju Tesprotów, i wróci, gdy skończy się ten miesiąc. Penelopa nie wierzy, ale każe służącym przygotować gościowi łoże i umyć mu nogi.

Odyseusz nie chce, by dotykały go młode służące, więc Penelopa przywołuje starą Eurykleję, która zauważa, że gość jest podobny do jej pana. Myjąc mu nogi, poznaje bliznę, którą w młodości zostawił mu kieł dzika podczas polowania na Parnasie u dziadka Autolykosa, tego samego, który nadał mu imię. Puszcza nogę, a miednica się przewraca. Odyseusz chwyta ją za gardło i każe milczeć; Eurykleja przysięga, że dochowa tajemnicy. Atena odwraca uwagę Penelopy.

Penelopa opowiada sen: orzeł zabił dwadzieścia jej gęsi i ludzkim głosem powiedział, że gęsi to zalotnicy, a on jest jej mężem. Odyseusz potwierdza, że to zapowiedź zagłady zalotników, ale Penelopa mówi o snach z bramy z kości słoniowej, które kłamią, i z bramy z rogu, które się spełniają. Zapowiada, że nazajutrz urządzi próbę: wyjdzie za tego, kto napnie łuk Odyseusza i przestrzeli strzałą dwanaście toporów ustawionych w rzędzie. Odyseusz radzi, by nie zwlekała, bo jej mąż wróci, zanim któryś z zalotników napnie łuk.

Nocą Odyseusz leży w przedsionku i widzi służące, które biegną do zalotników; powstrzymuje gniew, przypominając sercu, że zniósł gorsze rzeczy w jaskini Cyklopa. Martwi się, jak jeden pokona tylu wrogów i gdzie się potem schroni; Atena zapewnia go o swojej pomocy i usypia go. Penelopa modli się do Artemidy o śmierć, bo nie chce wyjść za innego. O świcie Odyseusz prosi Zeusa o znak; Zeus grzmi z czystego nieba, a stara służąca przy żarnach prosi, by zalotnicy ucztowali w pałacu po raz ostatni.

Eurykleja każe służącym sprzątać, bo zalotnicy przyjdą wcześnie na święto. Eumajos przyprowadza wieprze i pyta gościa, jak go traktują; Melantios znów go lży. Przybywa pasterz bydła Filojtios, który ze łzami wspomina pana i żałuje, że musi karmić zalotników jego stadami. Odyseusz przysięga mu, że Odyseusz wróci, a Filojtios obiecuje stanąć do walki. Zalotnicy znów naradzają się nad zabiciem Telemacha, ale orzeł z gołębicą w szponach przelatuje po lewej stronie, więc Amfinomos odradza zamach.

Na uczcie Telemach sadza ojca przy progu i zapowiada, że nie pozwoli go znieważyć. Ktesippos z Samos rzuca w żebraka krowią racicą jako «podarunkiem»; Odyseusz uchyla się, a Telemach grozi mu śmiercią. Agelaos radzi Telemachowi, by namówił matkę do wyboru męża, a on odpowiada, że nie będzie jej wypędzać. Atena zsyła na zalotników obłąkańczy śmiech; jedzą mięso ociekające krwią, a w oczach mają łzy. Wróżbita Teoklymenos widzi ich w ciemnościach, ściany zbroczone krwią i tłum dusz idących do Erebu; wyśmiany przez Eurymacha, opuszcza pałac.

Za radą Ateny Penelopa przynosi z najdalszej komory łuk Odyseusza, który dostał on niegdyś w Messenie od Ifitosa, syna Eurytosa, i trzymał w domu na pamiątkę po zabitym druhu. Płacząc przyciska go do serca, a potem staje przed zalotnikami i ogłasza próbę: kto napnie łuk i przestrzeli strzałą ucha dwunastu toporów, ten zostanie jej mężem. Eumajos i Filojtios płaczą na widok łuku, a Antinoos ich łaje, choć sam liczy, że napnie go pierwszy.

Telemach ustawia topory w rzędzie i trzy razy próbuje napiąć łuk; za czwartym razem pewnie by mu się udało, ale ojciec powstrzymuje go skinieniem. Wróżbita Lejodes nie daje rady i przepowiada, że łuk odbierze zalotnikom ducha; Antinoos każe rozgrzewać łuk przy ogniu i natłuszczać go łojem, lecz nikt go nie napina. Tymczasem Odyseusz wychodzi na dziedziniec za pasterzami, pyta, po czyjej stanęliby stronie, i daje się im poznać po bliźnie po kle dzika; obiecuje im żony, dom i miejsce przy synu. Eumajos ma mu podać łuk, Eurykleja zamknąć drzwi do komnat kobiet, a Filojtios zawiązać bramę dziedzińca.

Eurymach też zawodzi i wstydzi się, że są słabsi od Odyseusza; Antinoos odkłada próbę do jutra, bo jest święto Apollina. Wtedy żebrak prosi o łuk. Antinoos grozi mu losem pijanego Kentaura, Penelopa broni gościa, a Telemach oświadcza, że to on rozporządza łukiem, i odsyła matkę do jej komnat. Odyseusz ogląda łuk, napina go bez wysiłku jak śpiewak strunę i trąca cięciwę, która dźwięczy jak jaskółka. Zeus grzmi na znak, Odyseusz z siedzenia przestrzela wszystkie topory, a Telemach z mieczem i włócznią staje przy ojcu.

Odyseusz zrzuca łachmany, staje na progu z łukiem i kołczanem i pierwszą strzałą przebija gardło Antinoosa, który właśnie podnosi do ust złoty puchar. Zalotnicy szukają na ścianach tarcz i włóczni, ale nie ma żadnej. Odyseusz mówi im, kim jest, i wylicza ich winy: niszczenie domu, uwodzenie służących, zabieganie o żonę żyjącego męża. Eurymach zrzuca całą winę na Antinoosa, który chciał zostać królem i zabić Telemacha, i obiecuje odszkodowanie; Odyseusz je odrzuca. Eurymach rzuca się z mieczem i ginie od strzały, a Amfinomosa przebija od tyłu włócznią Telemach.

Telemach przynosi z komory zbroje dla ojca, siebie i dwóch pasterzy, ale zostawia drzwi otwarte, więc Melantios wynosi zalotnikom tarcze, hełmy i włócznie. Gdy idzie po nie drugi raz, Eumajos i Filojtios chwytają go, wiążą i podciągają na sznurze pod belkę. Atena przybiera postać Mentora, zawstydza Odyseusza, że nie umie odeprzeć napaści, i siada jako jaskółka pod stropem. Rzucone przez zalotników włócznie chybiają, bo bogini zmienia ich lot; tylko Telemach i Eumajos zostają lekko draśnięci. Filojtios zabija Ktesipposa, przypominając mu rzuconą krowią racicę, a gdy Atena podnosi egidę, zalotnicy wpadają w popłoch i giną jeden po drugim.

Odyseusz zabija także wróżbitę Lejodesa, choć ten prosi o litość, ale oszczędza śpiewaka Femiosa i herolda Medona, za którymi wstawia się Telemach. Wezwana Eurykleja chce zakrzyknąć z radości, lecz Odyseusz zabrania cieszyć się nad zabitymi i pyta ją o służące: dwanaście z pięćdziesięciu było mu niewiernych. Każe im wynieść ciała i umyć salę, a potem Telemach wiesza je na linie na dziedzińcu. Melantiosa okaleczają i zabijają. Odyseusz okadza dom siarką, a wierne służące witają go z płaczem i pocałunkami.

Eurykleja budzi Penelopę i mówi jej, że żebrak był Odyseuszem i że wybił zalotników. Penelopa jej nie wierzy: myśli, że zalotników ukarał jakiś bóg, a jej mąż zginął daleko od domu. Nawet wspomnienie blizny jej nie przekonuje. Schodzi do sali i siada naprzeciw męża, ale długo milczy; Telemach wyrzuca jej, że ma serce z kamienia. Penelopa odpowiada, że jeśli to naprawdę Odyseusz, oboje mają znaki znane tylko im. Odyseusz każe tymczasem urządzić w domu tańce przy muzyce Femiosa, aby przechodnie myśleli, że królowa wychodzi za mąż, i aby wieść o rzezi nie dotarła od razu do miasta.

Wykąpanemu Odyseuszowi Atena dodaje urody. Gdy znów zarzuca żonie twarde serce i każe Euryklei słać sobie łóżko osobno, Penelopa poleca wynieść dla niego łoże z sypialni. Odyseusz wybucha: tego łoża nikt nie może ruszyć, bo sam je zbudował na pniu oliwki, rosnącej na dziedzińcu, wokół której postawił sypialnię. Ten znak zna tylko on, ona i jedna służąca. Penelopa rzuca mu się na szyję i tłumaczy, że bała się oszusta. Atena przedłuża noc, wstrzymując wschód Eos.

Odyseusz mówi żonie o przepowiedni Tejrezjasza: będzie musiał wędrować z wiosłem, póki nie spotka ludzi, którzy nie znają morza, a śmierć przyjdzie do niego łagodnie w starości. Potem oboje opowiadają sobie, co przeżyli; on streszcza całą tułaczkę od Kikonów do Feaków. O świcie każe Penelopie zostać z kobietami na górze i z nikim nie rozmawiać, a sam z Telemachem i pasterzami w zbrojach wyrusza na wieś do ojca. Atena ukrywa ich we mgle.

Hermes prowadzi dusze zalotników do Hadesu, gdzie rozmawiają akurat cienie Achillesa i Agamemnona: Agamemnon opisuje pogrzeb Achillesa pod Troją i żałuje, że sam zginął z ręki Ajgistosa i własnej żony. Dusza Amfimedona opowiada mu o podstępie z całunem dla Laertesa, o powrocie Odyseusza w łachmanach, o próbie łuku i rzezi. Agamemnon wysławia wierność Penelopy i przeciwstawia ją swojej żonie, córce Tyndareosa, która zabiła męża.

Odyseusz idzie na wieś, do zagrody Laertesa. Ojca zastaje samego w sadzie, w łatanym ubraniu, przy okopywaniu drzewka, i płacze na jego widok, ale najpierw wystawia go na próbę: podaje się za przybysza z Alybas, który przed pięcioma laty gościł Odyseusza. Laertes posypuje głowę pyłem i płacze, więc Odyseusz rzuca mu się w ramiona i mówi, kim jest. Na dowód pokazuje bliznę i wylicza drzewa, które ojciec dał mu w dzieciństwie: trzynaście grusz, dziesięć jabłoni, czterdzieści fig i pięćdziesiąt rzędów winorośli. Laertes mdleje z radości; po kąpieli Atena dodaje mu wzrostu i siły. Do stołu przychodzi stary sługa Dolios z synami i wita pana.

Wieść o rzezi rozchodzi się po mieście; rodziny grzebią zabitych, a na zgromadzeniu Eupejtes, ojciec Antinoosa, wzywa do zemsty. Herold Medon mówi, że Odyseuszowi pomagał bóg, a starzec Haliterses przypomina, że ostrzegał przed zbrodniami zalotników. Mimo to ponad połowa zgromadzonych chwyta za broń i idzie za Eupejtesem. Zeus postanawia, że Odyseusz będzie królem, a Itakijczycy zapomną o zabitych. Pod zagrodą Laertes, któremu Atena dodaje ducha, zabija włócznią Eupejtesa. Odyseusz i Telemach nacierają na pozostałych, lecz Atena każe przerwać walkę, Zeus ciska piorun pod jej stopy i bogini w postaci Mentora godzi króla z ludem.