Sklepy cynamonowe Brunona Schulza

Tom otwiera opowieść o lecie. W lipcu ojciec narratora wyjeżdża do wód, a chłopiec zostaje z matką i starszym bratem w ciemnym mieszkaniu na pierwszym piętrze kamienicy w rynku. Lato przenika cały dom: służąca Adela wraca rano z targu z koszykiem owoców, mięsa i jarzyn, a po sprzątaniu zasuwa płócienne story, tak że pokoje toną w półmroku jak w głębi morza. W sobotnie popołudnia chłopiec chodzi z matką na spacer przez pusty, rozpalony rynek, na którym przechodnie mają twarze wykrzywione od żaru jak jedną złotą maską. Na rogu ulicy Stryjskiej mijają aptekę, a dalej miasto przechodzi w przedmieście z domkami tonącymi w zdziczałych ogródkach.

Za parkanem jednego z ogrodów, na śmietnisku zarośniętym bodiakiem i dzikim bzem, stoi łóżko upośledzonej dziewczyny, którą wszyscy nazywają Tłują. Tłuja godzinami drzemie i mamrocze wśród szmat obsiadłych przez muchy, aż nagle wstaje z dzikim wrzaskiem i w napadzie szału uderza ciałem o pień bzu – narrator widzi w tym pogańską orgię sierpnia. Jej matka, stara Maryśka, mała i żółta jak szafran, myje podłogi u gospodyń. Pewnego ranka Adela zaprowadza chłopca do jej izby: Maryśka śpi w skrzyni na słomie, a cisza i głośny chłopski zegar zdają się wygadywać za nią jej obłąkany czas.

W ostatniej części matka z synem odwiedzają w przedmiejskim domku ciotkę Agatę, wielką, białą i piegowatą kobietę, która bez przerwy narzeka, a narrator widzi w niej chorobliwie wybujałą płodność. Jej mąż, wuj Marek, mały i zgarbiony, siedzi pogodzony ze swoim bankructwem w cieniu pogardy żony. Gości częstuje się wodą z sokiem różanym. Wchodzi Łucja, średnia z dzieci, która rumieni się przy każdym pytaniu, i najstarszy kuzyn Emil, zmęczony światowiec, który wrócił z egzotycznych krajów. Emil mruga do chłopca, wychodząc do drugiego pokoju, a gdy ten idzie za nim, pokazuje mu fotografie nagich kobiet i chłopców; przez chwilę na jego twarzy pojawia się pożądanie, po czym twarz znów rozpływa się w nieobecności.

Nadchodzi wczesna zima i miasto pogrąża się w szarości zmierzchu. Rodzina mieszka w rynku, w jednym z ciemnych, podobnych do siebie domów: kto wejdzie w niewłaściwą sień, gubi się w labiryncie obcych mieszkań i wraca po wielu dniach. Mieszkanie jest zaniedbane, bo matka przesiaduje w sklepie, a Adela całe dnie spędza przed lustrem; nikt nie wie, ile pokojów wynajęto lokatorom. Na dole śpią subiekci, których ojciec zimą przed świtem budzi, schodząc do nich ze świecą, a w kątach ich pokojów siedzą wielkie karakony.

Ojciec zaczyna chorować. Leży w łóżku wśród lekarstw i ksiąg handlowych przynoszonych ze sklepu, wieczorami kłóci się z matką o rachunki, a raz w nocy biega boso po skórzanej kanapie. Bywa, że podłącza się gumową rurką do szklanego naczynia na ścianie, podzielonego na uncje i pełnego ciemnego płynu. Nocami ma wrażenie, że wzory tapet szepczą i patrzą na niego. Wsłuchuje się we własne wnętrzności i słychać, jak rozmawia z Bogiem, jakby się przed czymś bronił. Wreszcie pewnej nocy wstępuje w niego duch proroczy: ojciec, rozkraczony na porcelanowym urynale, wykrzykuje groźby i lamenty, a narrator widzi za szybą okna ogromną, gniewną twarz Jehowy. W świetle błyskawicy ojciec z przekleństwem wylewa przez okno zawartość nocnika w noc.

W drugiej części ojciec powoli zanika. Mówi do siebie, jakby rozpadł się na wiele kłócących się osób, potem uspokaja się i z dumą pokazuje matce kolorowe odbijanki, którymi wylepił księgę główną. Maleje jak orzech wysychający w łupinie, choć humor mu dopisuje: śmieje się, wspina na szafę, buja się na dwóch krzesłach, a z Bogiem najwyraźniej się pogodził. Gubi się w zakamarkach mieszkania, tak że przy obiedzie matka musi długo wołać „Jakubie!”, a on wychodzi z szafy oblepiony pajęczyną. Przesiaduje na karniszu naprzeciw wypchanego sępa i pieje jak kogut. Przestaje jeść, znika na całe dni, wraca coraz mniejszy, a rodzina przestaje go brać w rachubę.

Nadchodzą żółte, nudne dni zimowe. Ojciec nie wychodzi już z domu: pali w piecach, zgłębia istotę ognia i całymi dniami majstruje coś na szczycie drabiny przy suficie, karniszach i lampach. Od spraw praktycznych oddala się coraz bardziej – gdy matka zaczyna mówić o płatnościach, przerywa jej i biegnie nasłuchiwać przy szparze w podłodze. Matka nie ma na niego wpływu, za to wielką władzę ma nad nim Adela. Ojciec z drżeniem przygląda się, jak sprząta, a wystarczy, że Adela zrobi palcem ruch łaskotania, by w popłochu uciekał przez wszystkie pokoje.

W tym czasie budzi się w nim namiętność do zwierząt. Sprowadza z Hamburga, z Holandii i z afrykańskich stacji zoologicznych zapłodnione jaja ptasie i podkłada je ogromnym kurom belgijskim. Wykluwają się z nich ślepe, dziwaczne pisklęta, a po kilku tygodniach pokoje wypełniają kolorowe ptaki, które obsiadają karnisze, szafy i lampy. Chłopcu najbardziej zapada w pamięć kondor, nieruchomy i dostojny jak egipskie bóstwo, tak podobny do ojca, że wydaje się jego starszym bratem albo wyschłą mumią; korzysta nawet z tego samego nocnika. Ojciec urządza na strychu ptasie wesela, a dach domu staje się arką Noego, do której zlatują się ptaki z dalekich stron.

Wkrótce ojciec przenosi się do dwóch pokojów na poddaszu, skąd od świtu dobiega ptasi zgiełk, i na kilka tygodni znika domownikom z oczu. Gdy schodzi do mieszkania, wydaje się mniejszy i chudszy, a przy stole zdarza mu się trzepotać rękami jak skrzydłami i piać. W czasie generalnych porządków Adela wchodzi do ptasiego królestwa, przerażona smrodem i kałem, otwiera okno i długą szczotką rozpędza ptactwo, tańcząc jak szalejąca menada. Ojciec, machając rękami, próbuje wzlecieć razem z ptakami. Na pobojowisku zostają zdyszana Adela i zawstydzony ojciec, który schodzi ze strychu jak król wygnaniec, pozbawiony tronu.

Narrator widzi w ptasiej przygodzie ojca ostatnią wielką walkę fantazji z nudą zimy i przyznaje, że domownicy go zdradzili: nikt nie zganił Adeli, a ojciec bez walki wycofał się do pustego pokoju na końcu sieni i wszyscy o nim zapomnieli. Dom pogrąża się w szarości i senności. Łóżka stoją niezaścielone, poranki mijają na bezładnym krzątaniu, matka nie może skończyć toalety, a domownicy zasypiają przy stole wśród resztek śniadania. Dzień nabiera twarzy dopiero przy obiedzie z subiektami, gdy na stole pojawia się półmisek z dwiema rybami w galarecie.

Wieczorami w jadalni pracują szwaczki Polda i Paulina, a w kącie stoi przyniesiony przez nie krawiecki manekin z drewnianą gałką zamiast głowy, milcząca dama, której nic nie może zadowolić. Dziewczęta brodzą w kolorowych ścinkach, otwierają okno na zimową noc i tęsknią za jakimkolwiek romansem. Pewnego wieczoru ojciec, wędrując po mieszkaniu pod nieobecność Adeli, natrafia na tę scenę, obchodzi szwaczki z lampą jak ornitolog i mruczy łacińskie nazwy ptaków. Odtąd odwiedza je regularnie, zajmuje rozmową i z powagą bada budowę ich ciał.

Gdy przy kolanie Pauliny wygłasza pochwałę formy – świat byłby doskonalszy, gdyby stwórcy żądali mniej treści, a więcej formy – w drzwiach staje Adela z podwieczorkiem. Wszyscy boją się nowego upokorzenia ojca, ale Adela tylko z uśmiechem daje mu prztyczka w nos, a szwaczki ze śmiechem obtańcowują z nim stół. Tak zaczynają się wykłady, które ojciec wygłasza przez kolejne tygodnie wczesnej zimy, a Paulina staje się jego uczennicą. Opowiadanie kończy się zapowiedzią, że narrator wyłoży teraz jego heretycką doktrynę.

Ojciec wygłasza wykład przed szwaczkami i Adelą. Mówi, że Demiurg nie ma monopolu na tworzenie: materia jest bierna, płodna i uległa, każdy może ją kształtować, a jej formy są nietrwałe, więc przekształcanie ich w nowe nie jest złem. Nie ma materii martwej, martwota to tylko pozór. Skoro boskie przepisy stwarzania są niedostępne, zostają metody nielegalne i heretyckie.

Ojciec ogłasza program wtórej demiurgii: nowe stworzenia nie mają być trwałe ani doskonałe, lecz prowizoryczne, stworzone dla jednego gestu albo jednego słowa – na przykład z jedną ręką i połową twarzy, potrzebnymi do roli. Demiurg kochał materię doskonałą i ukrytą pod grą życia, a my kochamy tandetę: bibułkę, papier-mâché, kłaki i trociny, w których widać opór i bezwład materii. Kończy postulatem, by stworzyć człowieka po raz drugi, na obraz i podobieństwo manekina.

Przy słowie „manekin” Adela spogląda na zegarek, porozumiewa się wzrokiem z Poldą, przysuwa krzesło i powoli wysuwa stopę w czarnej jedwabnej pończosze, wyprężoną jak łeb węża. Ojciec milknie, czerwieni się i w jednej chwili zamienia się z natchnionego herezjarchy w pokornego człowieka. Polda klepie go po plecach i łagodnie przemawia do niego jak do dziecka, a ojciec wstaje jak automat i osuwa się przed Adelą na kolana.

Następnego wieczoru ojciec mówi o figurach z panoptikum, parodiach manekinów wystawianych w budach jarmarcznych. Ostrzega, że z materią nie wolno żartować: kukła, której nadano raz na zawsze grymas gniewu, cierpi zamknięta w narzuconej formie, a śmiech tłumu jest okrutny. Wylicza takie figury – zabójcę cesarzowej Elżbiety, nieszczęśliwą królową Serbii Dragę – i pyta, kim naprawdę jest dla siebie samej kukła, która nigdy nie słyszała o osobie, którą ma udawać. Opowiada o nocnym wyciu pałub zamkniętych w budach.

W końcu ojciec drętwieje z gorejącymi oczami, jak zacięty automat. Adela wstaje, prosi obecnych, by zamknęli oczy na to, co się zaraz stanie, staje przed ojcem z rękami na biodrach i stanowczo czegoś od niego żąda. Tekst urywa się w tym miejscu wielokropkiem i przerwą; po niej szwaczki siedzą już tylko sztywno, ze spuszczonymi oczami.

Któregoś z następnych wieczorów ojciec wyjaśnia, że nie myślał o figurach z panoptikum, lecz o pokoleniu istot na wpół żywych, powstających z fermentacji materii. Opowiada o tworach przypominających zwierzęta, które można otrzymać, zawieszając koloidy w roztworze soli: oddychają, a nie zawierają białka. Jeszcze bujniejsza pseudofauna i pseudoflora wyrasta w starych mieszkaniach, przesyconych marzeniami, wspomnieniami i nudą wielu pokoleń, gdzie tapety i meble są już zmęczone i podatne na pokusy.

Ojciec opowiada o zapomnianych pokojach, które zarastają cegłą i znikają z pamięci domowników. Wszedł kiedyś na schyłku zimy do takiego traktu i zobaczył, że z każdej szpary wyrosły pędy, delikatne drzewa i ogromne różowe kwiaty, które przekwitły jeszcze przed wieczorem – był to tylko złudny pozór życia. Mówi też o cierpieniu mebli zbitych z obcych sobie gatunków drewna, o plemionach balsamujących zmarłych, o kapitanie, który miał w kajucie lampę zrobioną z zamordowanej kochanki, wreszcie o swoim bracie, który w wyniku długiej choroby zamienił się w zwój gumowych kiszek, noszony na poduszkach przez wierną kuzynkę.

W tym miejscu Polda nie wytrzymuje i prosi Adelę, żeby go uciszyła. Adela wyciąga palec i robi ruch łaskotania, a przerażony ojciec cofa się przed nim krok za krokiem, aż Adela wypiera go z pokoju. Paulina ziewa, a obie szwaczki uśmiechają się do siebie porozumiewawczo.

Przez cały sierpień chłopiec bawi się szczeniakiem, którego pewnego wczesnego ranka stara pomywaczka przyniosła z przedmieścia do kuchni. Kiedy chłopiec się budzi, piesek leży już na podłodze przy talerzyku mleka podstawionym przez Adelę, a on żałuje, że ominęły go pierwsze chwile. Mały, ciepły, niezdarny piesek, który dostaje dumne imię Nemrod, budzi w nim zachwyt i ciekawość: narrator widzi w zwierzętach zagadkę życia, która pozwala człowiekowi zobaczyć samego siebie.

Na początku szczeniak jest bezradny i osierocony, skomli i nie może sobie znaleźć miejsca. Z wolna zaczyna jednak smakować życie: poznaje smaki, ciepły czworobok słońca na podłodze, własne łapy i ogon, pieszczoty ludzkiej ręki. Odkrywa, że na wiele nowych sytuacji ma w sobie gotową odpowiedź, wiedzę przodków zapisaną w ciele. Kuchnia staje się jego domeną i ojczyzną, choć szorowanie podłogi przez Adelę jest dla niego kataklizmem.

Po takim sprzątaniu Nemrod targa zębami stary koc, gdy nagle staje przed nim karakon, płaski i czarny owad sunący na wielu nogach. Coś w psie wzbiera, gniew, strach i poczucie siły, i po raz pierwszy w życiu wydaje z siebie szczeknięcie. Owad nie zwraca na nie uwagi i idzie dalej do kąta, a szczekanie Nemroda zamienia się w wyraz radości z przygody, jaką jest życie.

Na tyłach podwórza, za szopami, wychodkiem i kurnikiem, jest ślepy zaułek zamknięty parkanem z poziomych desek, spod którego wycieka strużka cuchnącego błota. Chłopcy wyważają jedną z obluzowanych desek i przez szparę przeciskają się do wielkiego, zdziczałego starego ogrodu. Z jednej strony ogród jest otwarty, pełen nieba, powietrza i miękkiej trawy, ale w głębi, między tylną ścianą opuszczonej fabryki wody sodowej a walącą się stodołą, dziczeje i wpada w szał: panoszą się tam pokrzywy, osty i ogromne łopuchy.

W upalne południe chłopiec ugania się za motylami. Jeden biały punkt rozpada się w locie na dwa, potem na trzy, i prowadzi go aż na skraj łopuchów, gdzie chłopiec staje, nie śmiejąc wejść w gąszcz. Wtedy widzi przed sobą przykucniętego po pachy w łopuchach mężczyznę w brudnej koszuli i podartym surducie, o twarzy włóczęgi albo pijaka, zlanego potem, jakby mocował się z wielkim ciężarem. Czarne oczy patrzą na chłopca z rozpaczą albo z natchnieniem, a grymas jego twarzy wybucha w końcu charczącym śmiechem.

Mężczyzna podnosi się z kucek i zgarbiony jak goryl, przytrzymując opadające spodnie, ucieka wielkimi skokami przez łopuchy. Narrator nazywa go Panem bez fletu, który w popłochu wraca do swoich kniei – zwykły włóczęga w ogrodzie zamienia się w antycznego boga dzikiej natury.

Wuj narratora, Karol, jest słomianym wdowcem: jego żona i dzieci spędzają lato w letnisku godzinę drogi od miasta, dokąd wuj w sobotnie popołudnia chodzi do nich pieszo. Od wyjazdu żony mieszkanie stoi niesprzątane, a łóżko niezaścielone. Pan Karol wraca późną nocą, wyczerpany nocnymi hulankami, i zapada się w rozrzuconą pościel, z którą walczy we śnie jak pływak z wodą, aż o świcie budzi się zdyszany i spocony.

Śpi do późnego przedpołudnia, potem długo ziewa, zapisuje w notesie wydatki, liczy i marzy. Leży nieruchomo, a jego wypukłe, wodniste oczy odbijają cały pokój. Ma trzydzieści kilka lat i zaczyna tyć; siedząc na łóżku, czuje, jak w jego ciele dojrzewa jakaś niewiadoma, potworna przyszłość, z którą już się utożsamia. Potem w kuchni znajduje wiadro wody, które czeka na niego jak lustro, i powoli, z przerwami, robi toaletę.

Opuszczone mieszkanie zdaje się go nie uznawać: meble i ściany śledzą go z milczącą krytyką, a on czuje się w nim jak intruz albo złodziej i chodzi na palcach. Gdy wreszcie jest gotów, staje do wyjścia z kapeluszem w ręku, nie umiejąc przerwać wrogiego milczenia, i wychodzi ze spuszczoną głową. Tymczasem w głębi lustra oddala się w przeciwną stronę ktoś odwrócony do niego plecami, przez amfiladę pokojów, których nie ma.

W najkrótsze dni zimy ojciec należy już całkiem do swojej tajemniczej sfery. Twarz zarasta mu siwym włosem jak staremu lisowi, a zaostrzony słuch i węch pozwalają mu śledzić życie mysich dziur i pustych przestrzeni pod podłogą; porozumiewa się wzrokiem z kotem, a przy obiedzie potrafi skradać się do dziurki od klucza. Żeby go rozerwać, matka zabiera go na wieczorne spacery, a raz cała rodzina idzie do teatru. Chłopiec wpatruje się w wielką bladoniebieską kurtynę z malowanymi maskami i czeka, aż się podniesie, ale ojciec odkrywa, że zapomniał portfela z pieniędzmi i dokumentami. Po krótkiej naradzie rodzice wysyłają chłopca do domu, bo do początku przedstawienia jest podobno jeszcze dużo czasu.

Chłopiec wychodzi w jasną zimową noc, w której ulice zdają się dwoić i plątać. Zauważa, że nie ma płaszcza, ale noc jest ciepła jak wiosna, śnieg pachnie fiołkami, a księżyc dwoi się i troi. W taką noc, jak mówi, nie sposób iść Podwalem czy inną ciemną uliczką i nie przypomnieć sobie o sklepach cynamonowych, nazwanych tak od ciemnych boazerii – nocnych sklepach z egzotycznymi towarami, korzeniem mandragory, homunculusami i rzadkimi książkami, o których od dawna marzy. Ma przy sobie trochę pieniędzy, więc skręca w boczną uliczkę, ale sklepów nie znajduje: trafia na ulicę domów bez bram, a potem na szeroki gościniec z willami. Rozpoznaje tylną, nigdy niewidzianą stronę gimnazjum i wchodzi do środka. Wspomina nocne lekcje rysunku u profesora Arendta, przy świecach w butelkach, i powroty kolegów przez ośnieżony park.

Po tylnych schodach dociera jednak do nieznanego skrzydła budynku, gdzie ciągnie się amfilada przepysznie urządzonych salonów – zapewne prywatne mieszkanie dyrektora. Boi się, że zobaczy go córka dyrektora, ale przebiega przez salon, który okazuje się loggią otwartą na plac miejski, i znów jest na ulicy. Dorożkarz proponuje mu kurs, ale po drodze rzuca mu lejce i zostaje z kolegami przed szynkiem, więc chłopca wiezie dalej mądry stary koń, przez ogrody, parki i lasy, w cudownie jasną noc pełną gwiazd i fiołków. W zaspie koń staje; chłopiec widzi na jego brzuchu okrągłą czarną ranę, a koń odpowiada tylko, że to dla niego, i maleje jak drewniany konik. Chłopiec zjeżdża do miasta po stromej drodze, a jego bieg zamienia się w jazdę na nartach. Na rynku spaceruje mnóstwo oczarowanych ludzi, a o portfelu już nie myśli. Spotyka kolegów, którzy jasność tej nocy wzięli za ranek i wyszli do szkoły, i idzie z nimi na spacer, nie wiedząc, czy to jeszcze noc, czy już świt.

Ojciec przechowuje w dolnej szufladzie biurka starą, piękną mapę miasta – barokową panoramę z lotu ptaka, pokazującą dolinę Tyśmienicy, stawy, wzgórza i kamienice wyrysowane jak przez lunetę. Okolica ulicy Krokodylej jest na niej pustą białą plamą, jaką zaznacza się krainy niezbadane: kartograf jakby nie chciał uznać, że ta dzielnica należy do miasta. To nowa dzielnica przemysłowo-handlowa, wyrosła na peryferiach z ducha czasu: tanie kamienice z popękanymi gipsowymi sztukateriami, prowizoryczne sklepy z angielskimi i francuskimi szyldami, atmosfera taniej nowoczesności. Rdzenni mieszkańcy trzymają się od niej z daleka, ale w chwilach słabości ulegają pokusie i tu zaglądają. Najdziwniejsze jest to, że w dzielnicy nie ma kolorów: wszystko jest szare jak na fotografii w prospekcie reklamowym.

Narrator opisuje wizytę u krawca w ogromnym, pustym i szarym sklepie. Usłużny, zniewieściały subiekt rozwija przed klientem bele sukna, a sprzedawczynie, każda z jakąś skazą urody, zaglądają, czy sprawa dojrzewa. Wkrótce subiekt zaczyna pokazywać kolekcję dwuznacznych marek ochronnych i okazuje się, że za sklepem kryje się antykwariat z wyuzdanymi książkami i rycinami. Rozwiązłość ogarnia wszystkich, a klient, zostawiony na chwilę sam sobie, wymyka się na ulicę. Ulica Krokodyli jest szeroka jak bulwar wielkomiejski, ale ma glinianą jezdnię pełną wybojów, a jej rzeczywistość jest cienka jak papier. Po ulicach jeżdżą dorożki bez woźniców, tramwaje z papier-mâché pchają tragarze, a pociąg przyjeżdża niespodziewanie z bocznej uliczki i odjeżdża, zanim ludzie zdążą kupić bilety od przekupnych urzędników. Przechadzają się wyzywająco ubrane kobiety o zepsutych twarzach.

Na końcu narrator zdradza ostatni sekret dzielnicy: nic w niej nie dochodzi do skutku. Wszystkie pragnienia i obietnice wzbierają, po czym gasną i rozpadają się w nicość. Kto raz wyszedł z tamtego sklepu, już nigdy do niego nie trafi, a podejrzany sklep okaże się zwykłą konfekcją, subiekt nie miał żadnych ukrytych zamiarów, a zepsucie dzielnicy jest całkiem mierne. Ulica Krokodyli jest ustępstwem miasta na rzecz nowoczesności, ale stać je było tylko na papierową imitację, fotomontaż z wycinków starych gazet.

Po kolorowej, genialnej epoce ojca nadchodzą szare tygodnie bez świąt. Ojca już nie ma, górne pokoje wynajęto telefonistce, a z ptasiego gospodarstwa został tylko wypchany kondor na półce w salonie – bez oczu, z sypiącymi się trocinami, przeżarty przez mole. Narrator ma żal do matki, że tak łatwo pogodziła się ze stratą: myśli, że nigdy ojca nie kochała i że ojciec nie zasłużył nawet na zwyczajną śmierć. Pewnego zimowego dnia, gdy matka z migreną leży na sofie w salonie, a pawie pióra w wazonie zdają się mrugać i szeptać, chłopiec pyta ją, czy kondor to on, a potem, po co rozsiewa kłamstwa o ojcu. Matka się miesza, po czym zaczyna go kokietować i mówi, że historia z karakonami jest prawdziwa.

Narrator przypomina sobie inwazję karakonów, które w nocy wypełzały z każdej szpary. Ojciec, nie jedząc i nie pijąc, skakał z krzesła na krzesło z dzirytem w ręku i nadziewał na niego owady, a Adela topiła je w cebrzyku. Nie umiałby już jednak powiedzieć, czy był tego świadkiem, czy zna to z opowiadań Adeli. Ojciec uległ fascynacji wstrętem: zaczął się chować po kątach i w szafach, a na jego paznokciach pojawiły się czarne plamy jak łuski karakona. W nocy chłopiec widział go nagiego, na czworakach, naśladującego ruchy owadów. Rodzina wyrzekła się ojca, który zamieniał się w karakona, coraz rzadziej się pokazywał i w końcu zlał się z czarnym plemieniem – może był wśród martwych owadów, które Adela co rano wyrzucała na śmietnik.

Chłopiec upiera się jednak, że kondor to ojciec. Matka prosi, żeby jej nie dręczył, i powtarza, że ojciec jeździ po kraju jako komiwojażer i czasem przyjeżdża nocą do domu, by przed świtem odjechać dalej.

Długiej zimy na nieposprzątanych strychach fermentuje ciemność. Garnki, butelki, beczki, wiadra i stare kapelusze wyruszają nocą na miasto, bełkocząc przekleństwa, aż przywołują wichurę, która szaleje przez trzy dni i trzy noce. Rano matka nie puszcza chłopca do szkoły. Z okna widzi on niebo porysowane liniami sił, puste place i dachy, które unoszą się, jakby prorokowały. Nie ma obiadu, bo dym z kuchni wraca do izby, a po południu na przedmieściu wybucha pożar i matka z Adelą pakują pościel, futra i kosztowności.

W nocy wicher buduje nad miastem czarny labirynt. Domownicy przypominają sobie, że ojca nie widziano od rana: zapewne poszedł do sklepu i wichura odcięła mu drogę. Starszy subiekt Teodor i brat narratora wyruszają, żeby zanieść mu jedzenie, w niedźwiedzich futrach i z żelazkami i moździerzami w kieszeniach, by wiatr ich nie porwał. Noc połyka ich na progu, a po kwadransie wracają, mówiąc, że zgubili drogę i nie poznawali miasta. Matka podejrzewa, że kłamią i stali pod oknem; rodzina zaczyna podejrzewać, że cała burza jest tylko nocną dekoracją za kulisami domu. Przychodzą sąsiedzi i znajomi z przesadzonymi opowieściami.

W jasnej kuchni Teodor nasłuchuje na schodkach do strychu, jak dach oddycha od wiatru, a domownicy zapominają o wichurze. Adela tłucze w moździerzu cynamon, a do kuchni przychodzi ciotka Perazja, drobna i ruchliwa. Gdy Adela opala nad płomieniem oskubanego koguta, ten nagle trzepocze skrzydłami, pieje i spala się. Ciotka Perazja wpada w szał, klnie i wygraża matce i Adeli, po czym zaczyna maleć, wspina się na dwie żółte drzazgi jak na szczudła, biega po ławce i półce z talerzami, czernieje, zwija się jak spalony papier i rozsypuje w popiół. Wszyscy z ulgą wracają do swoich zajęć, a Teodor śmieje się do siebie.

Narrator mówi, że niektóre lata rodzą trzynasty, fałszywy miesiąc, kilkanaście pustych kartek w wielkiej księdze kalendarza, i wyznaje nadzieję, że jego opowieści o ojcu kiedyś w nią wrosną. W tym właśnie miesiącu ojciec znów siedzi w tylnym kantorze sklepu wśród faktur i listów, a półki sklepu zapełniają się nowymi dostawami sukna we wszystkich barwach jesieni. Ojciec chce jak najdłużej zachować ten zapas w całości, ale wie, że przyjdzie dzień, gdy wszystko wyleje się na miasto. Nadchodzi pora Wielkiego Sezonu: wieczorem miasto rozpala się gorączką, dzieci dmuchają w pęcherze, zmierzch jak zaraza zżera twarze ludzi, a nocą świecą tylko sklepy i kramy, wśród których płyną gwarne tłumy.

Ojciec stoi w jasno oświetlonym, pustym sklepie i z niepokojem słyszy nadciągające tłumy. Subiektów nie ma: wyczuwa, że w głębi domu gonią Adelę, która barykaduje się w kuchni, a oni skradają się do jej okna po gzymsie. Gdy tłum szturmuje sklep, ojciec wskakuje na ladę, potem na półki, i trąbi na alarm w wielki róg, ale żadni aniołowie nie przybywają z pomocą. Tłum woła, żeby Jakub handlował i sprzedawał, aż ojciec daje za wygraną i z gniewem proroka strąca z półek bele sukna. Rozwinięte materie tworzą góry, doliny i jeziora, fantastyczny jesienny Kanaan, po którym ojciec kroczy jak Mojżesz na Synaju, a w dole lud handluje, drapuje się w sukna i czci Baala. Tymczasem subiekci wyciągają Adelę przez okno.

Ojciec uspokaja się i patrzy z wysokich półek na rozległy kraj. Nagle niebo zapełniają ptaki: to zwyrodniałe, ślepe, papierowe potomstwo ptaków, które kiedyś rozpędziła Adela, wracające do dawnej ojczyzny. Ojciec przywołuje je starym zaklęciem, ale go nie poznają, a gromada wesołków zaczyna rzucać w nie kamieniami. Ptaki spadają martwe; z bliska okazują się wiechciami piór, wypchanym ścierwem, papierem i pawimi ogonami. O świcie ojciec smutno wraca do zwyczajnego dnia: subiekci wstają spomiędzy bel sukna, Adela miele w kuchni kawę, a kot myje się w słońcu.