Matura 2027 · epoka literacka
Dwudziestolecie międzywojenne to w literaturze polskiej epoka lat 1918–1939: od odzyskania niepodległości do wybuchu drugiej wojny światowej. To czas radości z wolności i poezji Skamandra, awangardowych eksperymentów i przeczuć katastrofy, a na maturze epoka Przedwiośnia Żeromskiego i Ferdydurke Gombrowicza, o które CKE pyta w teście i na egzaminie ustnym.
W historii literatury polskiej dwudziestolecie międzywojenne trwa od 1918 do 1939 roku: od odzyskania niepodległości po ponad stu latach zaborów do wybuchu drugiej wojny światowej. Ramy epoki wyznaczają tu wydarzenia polityczne, więc nie budzą sporów, a nazwa mówi to samo: to dwadzieścia lat między wojnami.
Epokę dzieli się zwykle na dwa okresy. Lata 20. to czas optymizmu, radości z wolności i wiary w lepszą przyszłość. Lata 30., po wielkim kryzysie gospodarczym, przynoszą poczucie kryzysu cywilizacji, pesymizm i katastrofizm. Wielu pisarzy, którzy debiutowali w Młodej Polsce, tworzyło dalej w dwudziestoleciu: Żeromski, Reymont, Staff, Leśmian.
W Europie to także okres między pierwszą a drugą wojną światową. Na maturze liczą się daty polskie: utwór literatury powszechnej napisany i wydany w latach 1918–1939, jak Nowy wspaniały świat Aldousa Huxleya (1932), przypisujesz do dwudziestolecia międzywojennego.
Nazwa jest opisowa: dwudziestolecie międzywojenne to po prostu dwadzieścia lat między pierwszą a drugą wojną światową, czyli lata niepodległej II Rzeczypospolitej przed 1939 rokiem. Nie wskazuje żadnego programu ani kierunku, co pasuje do literatury tych lat, która nie była jednolita.
Opis epoki w Wolnych Lekturach przypomina, że tę krótką epokę często uznaje się za pierwszy okres współczesności.
W 1918 roku, po ponad stu latach zaborów, Polska odzyskała niepodległość. Państwo trzeba było budować od podstaw i bronić: w latach 1919–1921 trwała wojna polsko-bolszewicka, rozstrzygnięta w Bitwie Warszawskiej (13–25 sierpnia 1920 roku), zwanej Cudem nad Wisłą. W maju 1926 roku Józef Piłsudski przejął władzę w zbrojnym zamachu stanu, nazywanym przewrotem majowym.
Pierwsze lata wolności przyniosły też rozczarowanie: Żeromski pisał w 1920 roku, że w kraju wszystko jest popsute i znędzniałe, a walka o władzę przybrała monstrualne kształty. Wolność dała jednak literaturze nowe warunki. W 1920 roku powstał Związek Zawodowy Literatów Polskich, a w 1924 roku polski PEN Club, którego pierwszym prezesem był Stefan Żeromski; od 1924 roku wychodziły też Wiadomości Literackie. W warszawskiej kawiarni Pod Picadorem, otwartej w listopadzie 1918 roku, spotykali się młodzi poeci, którzy założyli grupę Skamander. Życie zmieniały samochody, samoloty, elektryczność i kino.
Lata 30. przyniosły wielki kryzys gospodarczy (1929–1933), który odebrał ludziom poczucie stabilizacji i bezpieczeństwa, oraz wzrost potęgi państw totalitarnych, III Rzeszy i ZSRR. Narastało poczucie zagrożenia, a epokę zamknął wybuch drugiej wojny światowej w 1939 roku.
Literatura międzywojenna nie była jednolita. W latach 20. przeważały optymizm, radość z zakończenia wojny i odzyskania wolności, wizja lepszej przyszłości Polski i świata, pochwała życia i witalności; szczególnie widać je w wierszach poetów Skamandra, zafascynowanych codziennością. W latach 30. narastało poczucie kryzysu cywilizacji i pesymizm, z którego wyrósł katastrofizm, czyli przeświadczenie o nieuniknionej zagładzie obecnego świata.
Epoka chętnie eksperymentowała. Awangardy zachwyciły się cywilizacją techniczną: futuryści, za wzorem włoskim, odrzucali tradycję i przeszłość, a Awangarda Krakowska Tadeusza Peipera ogłosiła w 1922 roku manifest Miasto. Masa. Maszyna i chciała poezji, która mówi jak najwięcej jak najmniejszą liczbą słów. Proza sięgała chętnie po elementy nadrealizmu i fantastyki.
Najbardziej nowatorskie pod względem formy były utwory Witkacego, Gombrowicza i Schulza. Witold Gombrowicz w Ferdydurke pokazał, jak ludzie narzucają sobie nawzajem formę, czyli sposób myślenia i zachowania. Bruno Schulz zamienił dzieciństwo w galicyjskim mieście w świat mitu. Stanisław Ignacy Witkiewicz, Witkacy, pisał powieści i dramaty przepojone katastrofizmem, jak Szewcy, w których rewolucja kończy się władzą bezdusznych technokratów.
Cezary Baryka z Przedwiośnia wraca z Baku do odrodzonej Polski za legendą o szklanych domach, którą opowiadał mu ojciec, a zastaje kraj biedny i skłócony. Sześć pytań jawnych matury ustnej dotyczy tej powieści, między innymi różnych wizji odbudowy Polski i utopijnego oraz realnego obrazu rzeczywistości.
Gdzie go znajdziesz:Przedwiośnie
Cezary Baryka z Przedwiośnia przeżywa rewolucję w Baku, a w odrodzonej Polsce spiera się na zebraniu komunistów z ich mówcami. W Szewcach Witkacego rewolucja szewców obala dawnych panów, ale kończy się władzą bezdusznych technokratów.
Gdzie go znajdziesz:PrzedwiośnieSzewcy
W Ferdydurke stary profesor Pimko zamienia trzydziestoletniego pisarza Józia z powrotem w ucznia. Gombrowicz pokazuje, że ludzie narzucają sobie nawzajem formę, czyli gotowy sposób myślenia i zachowania, a przed gębą nie ma ucieczki: można tylko uciec w inną gębę. Dwa pytania jawne matury ustnej dotyczą groteskowego obrazu świata i presji otoczenia.
Gdzie go znajdziesz:Ferdydurke
W Sklepach cynamonowych dom, sklep i ulice galicyjskiego miasta zamieniają się w świat mitu, a ojciec narratora, kupiec Jakub, w szalonego demiurga, który wygłasza wykład o tworzeniu i materii. CKE dała w 2024 roku temat wypracowania o kreowaniu przestrzeni z opowiadaniem z tego tomu.
Gdzie go znajdziesz:Sklepy cynamonowe
Józef K. z Procesu Kafki pewnego ranka zostaje aresztowany, choć nie zrobił nic złego, i przez rok bezskutecznie próbuje dowiedzieć się, o co jest oskarżony i kto go sądzi. To obraz człowieka bezradnego wobec bezosobowej, niezrozumiałej władzy.
Gdzie go znajdziesz:Proces
Tuwim w wierszu Do prostego człowieka (1929) wzywa prostego człowieka wołanego pod broń, by nie wierzył obwieszczeniom i hasłom wojennym i rzucił karabin, bo za wojną stoją nafta, dolary i cła, czyli cudze interesy. W latach 30. katastrofiści przeczuwają już nową zagładę.
Awangarda zachwyca się nowoczesnością: wielkim miastem, tłumem i techniką. Tadeusz Peiper uczynił z tych trzech słów hasło Awangardy Krakowskiej, a futuryści, za wzorem włoskim, odrzucali przeszłość i tradycję w imię przyszłości.
W sztuce lat międzywojennych rozwijał się art déco, styl obecny w architekturze, malarstwie, grafice i wnętrzach w latach 1919–1939, który był reakcją na secesję. Pisarze tej epoki bywali też plastykami: Stanisław Ignacy Witkiewicz był malarzem, filozofem i fotografikiem, a Bruno Schulz grafikiem i rysownikiem, autorem cyklu grafik Xięga bałwochwalcza (1920–1922), wykonanych techniką cliché-verre.
„Serce pęcznieje, nabrzmiewa, / Wesele musuje w ciele, / Można oszaleć z radości, / O moi przyjaciele!”
Julian Tuwim, Wiosna
Początek Wiosny Tuwima z debiutanckiego tomu Czyhanie na Boga (1918): radość życia rozpiera ciało i serce. Tak brzmi witalizm Skamandrytów, którzy cieszyli się życiem i codziennością.
Tekst na Wolnych Lekturach„Rżnij karabinem w bruk ulicy! / Twoja jest krew, a ich jest nafta!”
Julian Tuwim, Do prostego człowieka
Wezwanie z wiersza Do prostego człowieka (1929): poeta mówi prostemu człowiekowi wołanemu pod broń, by rzucił karabin, bo on przeleje krew, a zyski z wojny wezmą inni.
Tekst na Wolnych Lekturach„Dwunastu braci, wierząc w sny, zbadało mur od marzeń strony, / A poza murem płakał głos, dziewczęcy głos zaprzepaszczony.”
Bolesław Leśmian, Dziewczyna
Początek ballady Leśmiana Dziewczyna: dwunastu braci, wierząc w sny, słyszy za murem płacz dziewczyny. W dalszych strofach bracia biorą młoty, by rozbić mur, i umierają przy tej pracy, a ich cienie walą w mur dalej.
Tekst na Wolnych Lekturach„Cały szklany parterowy dom, ze ścianami ściśle dopasowanymi z belek, które się składa na wieniec, a spaja w ciągu godziny, z podłogą, sufitem i dachem z tafel — oddaje nabywcy gotowe.”
Stefan Żeromski, Przedwiośnie
Ojciec Cezarego w Przedwiośniu opowiada o szklanych domach w Polsce, składanych z gotowych szklanych części. Od tej utopii pochodzi tytuł pierwszej części powieści, a Cezary wierzy, że zobaczy takie domy w niepodległej Polsce.
Tekst na Wolnych Lekturach„Demiurgos — mówił ojciec — nie posiadł monopolu na tworzenie — tworzenie jest przywilejem wszystkich duchów.”
Bruno Schulz, Traktat o Manekinach albo wtóra księga rodzaju
Ojciec narratora w Traktacie o Manekinach ze Sklepów cynamonowych twierdzi, że tworzyć wolno nie tylko Bogu. Tak zaczyna się jego wykład o materii, którą każdy może kształtować.
Tekst na Wolnych LekturachZadanie 1. (0–1)
Zadanie 2. (0–1)
Zadanie 3. (0–1)
Zadanie 4. (0–1)
Zadanie 5. (0–1)
Zadanie 6. (0–1)
Zadanie 7. (0–1)
Zadanie 8. (0–1)
Odpowiedzi sprawdzone: 0/8
Zacznij od pierwszych zadań z darmowego arkusza (matura z języka polskiego, poziom podstawowy): bez zegara, każde sprawdzisz od razu, z wyjaśnieniem. Potem możesz rozwiązać cały arkusz.
5. Poprawność przypisania przez zdającego utworu literackiego do epoki literackiej / okresu literackiego egzaminator oceni zgodnie z periodyzacją literatury określoną w podstawie programowej, tj.: starożytność, średniowiecze, renesans, barok, oświecenie, romantyzm, pozytywizm, Młoda Polska, dwudziestolecie międzywojenne, literatura wojny i okupacji, literatura lat 1945–1989 krajowa i emigracyjna, literatura po 1989 r.
6. Każdy utwór literacki należący do literatury powszechnej przypisuje się do epoki literackiej / okresu literackiego zgodnie z ramami czasowymi przyjętymi w historii literatury polskiej.
Na maturze epokę utworu nazywasz tak, jak podstawa programowa i zasady oceniania CKE: dwudziestolecie międzywojenne. Skamander, awangarda i katastrofizm to nazwy grup i nurtów, a nie epoki. W zasadach oceniania wypracowania na poziomie rozszerzonym CKE pisze też, że utwór literatury powszechnej przypisuje się do epoki według dat literatury polskiej: Nowy wspaniały świat Huxleya (1932) należy więc do dwudziestolecia, a Przemiana Kafki (1915) do Młodej Polski.
W wypracowaniu dwudziestolecie przydaje się jako kontekst historycznoliteracki, gdy piszesz o wolności i odbudowie państwa, o rewolucji, o presji otoczenia, o kryzysie wartości albo o przeczuciu katastrofy. W teście historycznoliterackim CKE pytała o Przedwiośnie w 2023, 2024 i 2026 roku, a w 2026 roku także o koncepcję formy we fragmencie Ferdydurke; w 2024 roku jeden z tematów wypracowania na poziomie rozszerzonym wymagał opowiadania ze Sklepów cynamonowych. Na maturze ustnej osiem pytań jawnych na lata 2026–2028 dotyczy utworów tej epoki: sześć Przedwiośnia i dwa Ferdydurke.
Matura 2023, poziom podstawowy, część 1, zadanie 15
Pytanie bez fragmentu: trzeba wybrać jeden z tytułów części Przedwiośnia, Szklane domy albo Wiatr od Wschodu, i wyjaśnić jego sens. CKE przyjmuje na przykład szklane domy jako symbol nadziei, którą ojciec tchnął w Cezarego, albo wiatr od wschodu jako ostrzeżenie przed ideologią komunistyczną.
Matura 2024, poziom podstawowy, część 1, zadanie 15
Arkusz drukuje fragment tekstu Żeromskiego Na probostwie w Wyszkowie (1920) o Polsce w pierwszych dniach wolności, w której wszystko jest znędzniałe, a walka o władzę przybrała monstrualne kształty. Trzeba rozstrzygnąć, czy tę ocenę potwierdza Przedwiośnie, i przywołać sytuację z powieści.
Matura 2026, poziom podstawowy, część 1, zadanie 13.1
Fragment Przedwiośnia, w którym Cezary Baryka zabiera głos na zebraniu i podważa argumenty propagandy komunistycznej. Trzeba wyjaśnić, z jakim poglądem polemizuje; CKE przyjmuje na przykład pogląd, że klasa robotnicza ma przewodzić odnowie społeczeństwa.
Matura 2026, poziom podstawowy, część 1, zadanie 13.2
W tym samym fragmencie trzeba rozpoznać typ argumentu Cezarego, wybierając jedną z czterech odpowiedzi. Według klucza CKE to argument oparty na logicznym rozumowaniu.
Matura 2026, poziom podstawowy, część 1, zadanie 14
Fragment Ferdydurke, w którym dorosły narrator zostaje przez belfra zamieniony w ucznia: dziecięca pupa przygważdża go do miejsca, a on podnosi dwa palce jak w szkole. Trzeba wyjaśnić koncepcję formy; CKE przyjmuje na przykład narzucanie innym sposobu postrzegania świata i zachowania.
Matura 2024, poziom rozszerzony, zadanie 2
Temat wypracowania na poziomie rozszerzonym: jak w utworach literackich kreowana jest przestrzeń i jaka jest funkcja tej kreacji. Trzeba odwołać się do wybranego opowiadania z tomu Sklepy cynamonowe Schulza, do innych utworów z dwóch różnych epok i do kontekstu.
Pytania jawne CKE na lata 2026–2028 o lektury, które należą do tej epoki — słowo w słowo, z numerami CKE. Plan odpowiedzi znajdziesz na stronie lektury.
Pytanie 48. Przedwiośnie
Jakie znaczenie ma tytuł dla odczytania sensu utworu? Omów zagadnienie na podstawie Przedwiośnia Stefana Żeromskiego. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
Plan odpowiedzi na stronie lekturyPytanie 49. Przedwiośnie
Wojna i rewolucja jako źródła doświadczeń człowieka. Omów zagadnienie na podstawie Przedwiośnia Stefana Żeromskiego. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
Plan odpowiedzi na stronie lekturyPytanie 50. Przedwiośnie
Różne wizje odbudowy Polski po odzyskaniu niepodległości. Omów zagadnienie na podstawie Przedwiośnia Stefana Żeromskiego. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
Plan odpowiedzi na stronie lekturyPytanie 51. Przedwiośnie
Młodość jako czas kształtowania własnej tożsamości. Omów zagadnienie na podstawie Przedwiośnia Stefana Żeromskiego. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
Plan odpowiedzi na stronie lekturyPytanie 52. Przedwiośnie
Rola autorytetu w życiu człowieka. Omów zagadnienie na podstawie Przedwiośnia Stefana Żeromskiego. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
Plan odpowiedzi na stronie lekturyPytanie 53. Przedwiośnie
Utopijny i realny obraz rzeczywistości. Omów zagadnienie na podstawie Przedwiośnia Stefana Żeromskiego. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
Plan odpowiedzi na stronie lekturyPytanie 54. Ferdydurke
Groteskowy obraz świata. Omów zagadnienie na podstawie znanych Ci fragmentów Ferdydurke Witolda Gombrowicza. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
Plan odpowiedzi na stronie lekturyPytanie 55. Ferdydurke
Człowiek wobec presji otoczenia. Omów zagadnienie na podstawie znanych Ci fragmentów Ferdydurke Witolda Gombrowicza. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
Plan odpowiedzi na stronie lekturyOdp.:Dwudziestolecie międzywojenne trwa od 1918 do 1939 roku: od odzyskania przez Polskę niepodległości do wybuchu drugiej wojny światowej. Ramy wyznaczają wydarzenia polityczne, więc nie budzą sporów. Epokę dzieli się na dwa okresy: optymistyczne lata 20. i pesymistyczne lata 30., w których po wielkim kryzysie gospodarczym narasta katastrofizm.
Odp.:Najważniejsze cechy dwudziestolecia to optymizm i witalizm lat 20., fascynacja codziennością u Skamandrytów, awangardowe eksperymenty z językiem, katastrofizm lat 30., groteska i nowatorstwo formy u Witkacego, Gombrowicza i Schulza, rozwój prozy psychologicznej i spór o kształt odrodzonej Polski. Do literatury weszły też nowa cywilizacja techniczna, wielkie miasto i kultura masowa.
Odp.:Podstawa programowa wymienia w zakresie podstawowym Przedwiośnie Żeromskiego, poznawane w całości, i fragmenty Ferdydurke Gombrowicza, a wśród utworów poetyckich wybrane wiersze między innymi Józefa Czechowicza, Bolesława Leśmiana, Marii Pawlikowskiej-Jasnorzewskiej i Juliana Tuwima. Zakres rozszerzony dodaje Szewców Witkacego, fragmenty Procesu Kafki, wybrane opowiadania ze Sklepów cynamonowych Schulza i wiersze Juliana Przybosia. Wśród lektur uzupełniających są Granica Nałkowskiej i Nowy wspaniały świat Huxleya.
Odp.:Skamander to grupa poetów założona w 1918 roku przez Juliana Tuwima, Antoniego Słonimskiego, Jarosława Iwaszkiewicza, Kazimierza Wierzyńskiego i Jana Lechonia. Nazwę, od rzeki w Azji Mniejszej, przyjęła w grudniu 1919 roku, a od 1920 roku wydawała miesięcznik pod tym samym tytułem. Jej poeci spotykali się w warszawskiej kawiarni Pod Picadorem, pisali melodyjnie, o codzienności i radości życia, a wśród poetów nowego pokolenia cieszyli się największą poczytnością.
Odp.:Katastrofizm to postawa wyrażająca przeświadczenie o nieuniknionej, gwałtownej zagładzie obecnej formy świata i cywilizacji. W dwudziestoleciu narastał w latach 30., po wielkim kryzysie gospodarczym i wraz ze wzrostem potęgi państw totalitarnych. Wyrażali go Witkacy w powieściach i dramatach oraz wileńscy poeci z grupy Żagary, założonej w 1931 roku.
Odp.:Awangarda Krakowska to grupa poetów działająca w latach 1922–1927 przy krakowskim czasopiśmie Zwrotnica, którą prowadził Tadeusz Peiper. Jej program ogłosił w 1922 roku manifest Miasto. Masa. Maszyna, sławiący nowoczesną cywilizację. Awangardziści chcieli poezji zwięzłej, w której jak najmniej słów niesie jak najwięcej treści; do grupy należał też Julian Przyboś.
Odp.:Przed dwudziestoleciem była Młoda Polska, epoka dekadentyzmu, symbolizmu i sztuki dla sztuki, która trwała do 1918 roku. Po dwudziestoleciu przyszła literatura wojny i okupacji, od 1939 do 1945 roku, z poezją pokolenia Kolumbów i literaturą konspiracji. Pełną listę epok po kolei znajdziesz na stronie epok literackich.
Tę stronę napisaliśmy my, nie CKE. Stan na 22 października 2026.
22 października 2026Sprawdź się w arkuszu w układzie matury: test historycznoliteracki i wypracowanie z odwołaniem do lektury obowiązkowej, ocenione według kryteriów CKE.