Proces Franza Kafki

Józef K., prokurent dużego banku, budzi się pewnego ranka w swoim pokoju w pensjonacie pani Grubach i zamiast kucharki ze śniadaniem widzi obcego mężczyznę. Dwaj strażnicy, Franz i Willem, oznajmiają mu, że jest aresztowany, ale nie mówią za co ani na czyje polecenie; zjadają jego śniadanie i proponują, że przechowają jego bieliznę. Z okna naprzeciwko przyglądają się temu starzy sąsiedzi. K. szuka dokumentów, żąda rozmowy z przełożonym, a strażnicy każą mu włożyć czarny surdut. W pokoju nieobecnej panny Bürstner, maszynistki, która niedawno zamieszkała w pensjonacie, czeka na niego nadzorca. Nie odpowiada na żadne pytanie, mówi tylko, że K. jest aresztowany, radzi mu, by mniej mówił o swojej niewinności, i nie przyjmuje podanej ręki. Areszt nie przeszkadza jednak w pracy: w pokoju stoją trzej podwładni K. z banku, Rabensteiner, Kullich i Kaminer, z którymi jedzie samochodem do biura. Tego dnia K. kończy trzydzieści lat.

Wieczorem K. wraca do domu, przekonany, że musi przywrócić porządek zakłócony rano. Pani Grubach, która podsłuchiwała pod drzwiami, mówi mu, że jego aresztowanie wydaje się jej czymś uczonym, czego nie trzeba rozumieć; gdy zaczyna podejrzliwie mówić o obyczajach panny Bürstner, K. wybucha gniewem. Czeka na jej powrót z teatru do wpół do dwunastej, przeprasza ją za zamieszanie w jej pokoju i odgrywa przed nią scenę przesłuchania, wykrzykując własne nazwisko. Za ścianą rozlega się pukanie: w sąsiednim pokoju nocuje kapitan, krewny pani Grubach. Przestraszona panna Bürstner prosi, by K. wyszedł, a on na pożegnanie całuje ją zachłannie po całej twarzy i szyi. Zasypia zadowolony z siebie, choć niepokoi się o nią z powodu kapitana.

K. dowiaduje się przez telefon, że w niedzielę odbędzie się krótkie przesłuchanie w jego sprawie, w domu na odległym przedmieściu; godziny mu nie podano. Odmawia zastępcy dyrektora banku, z którym nie żyje dobrze, a który zaprasza go na niedzielną wycieczkę żaglówką. W niedzielę, niewyspany, biegnie pieszo na przedmieście, bo nie chce niczyjej pomocy. Ulica okazuje się dzielnicą biedoty: szare kamienice czynszowe, ciasne mieszkania, w których się gotuje, pierze i śpi, dzieci na schodach. Na dużym podwórzu jest kilka klatek schodowych, a K. nie wie, dokąd iść. Wymyśla więc stolarza Lanza – nazwisko zapożycza od kapitana, krewnego pani Grubach – i pytając o niego, zagląda do kolejnych mieszkań. Na piątym piętrze młoda kobieta, która pierze dziecięce ubranka, wskazuje mu drzwi do sąsiedniego pokoju.

Pokój jest zatłoczony, a pod sufitem biegnie galeria, na której ludzie stoją zgięci. Chłopiec prowadzi K. na podium do niskiego, grubego sędziego śledczego, który mówi, że K. spóźnił się o godzinę i pięć minut, a potem pyta go, czy jest malarzem pokojowym. K. odpowiada, że jest pierwszym prokurentem dużego banku, i wygłasza mowę: opowiada o aresztowaniu, o skorumpowanych strażnikach i nadzorcy, mówi, że jego sprawa jest przykładem postępowania wymierzonego w wielu ludzi, a za sądem stoi wielka organizacja, której sensem jest aresztowanie niewinnych. Zarzuca sędziemu, że daje komuś w tłumie tajne znaki. Przerywa mu pisk: jakiś mężczyzna przyciska praczkę w kącie sali. Gdy K. chce tam pójść, ludzie z pierwszych rzędów go zatrzymują; wtedy zauważa, że wszyscy, po obu stronach sali, noszą na kołnierzach odznaki, a takie same ma sędzia. Nazywa ich bandą urzędników i idzie do wyjścia. Sędzia ostrzega go w drzwiach, że pozbawił się korzyści, jaką przesłuchanie daje oskarżonemu. K. ze złością odpowiada, że darowuje im wszystkie przesłuchania, i zbiega ze schodów.

Przez tydzień nikt K. nie wzywa, więc w następną niedzielę sam idzie do tego samego domu. Sala jest pusta: praczka, która okazuje się żoną woźnego sądowego, mówi, że posiedzenia dziś nie ma; w dni posiedzeń jej rodzina musi uprzątać swoje mieszkanie. Na stole leżą książki sędziego śledczego, ale zamiast kodeksów K. znajduje w nich nieprzyzwoity obrazek i tani romans o udrękach żony. Kobieta opowiada, że mężczyzna, który ją obejmował podczas przesłuchania, to student, który ją prześladuje, a sędzia śledczy stanął nocą przy jej łóżku, a potem przysłał jej przez studenta jedwabne pończochy. Obiecuje K. pomoc i flirtuje z nim. Gdy w drzwiach staje student Bertold, mały, o krzywych nogach i rzadkiej rudej brodzie, kobieta odchodzi do niego. K. chce ją odebrać sędziemu na złość, ale student bierze ją na ręce i wnosi wąskimi drewnianymi schodami na strych, a kobieta przyznaje, że nie chce być uwolniona. To pierwsza wyraźna porażka K. Przy schodach wisi kartka, z której wynika, że na strychu tej kamienicy mieszczą się kancelarie sądowe.

Przychodzi woźny sądowy, mąż kobiety. Skarży się, że student zawsze mu ją zabiera, marzy, by przygnieść go do ściany, i mówi, że tylko oskarżony taki jak K. mógłby studenta zbić. Proponuje K., by obejrzał kancelarie. Na strychu ciągnie się długi korytarz z ławkami, na których czekają oskarżeni, przeważnie ludzie z wyższych sfer, upokorzeni i zgarbieni jak żebracy. Jeden z nich mówi, że miesiąc temu złożył wnioski dowodowe i czeka na ich rozpatrzenie; gdy K. chwyta go za ramię, mężczyzna krzyczy. W dusznym powietrzu, nagrzanym przez dach i pełnym suszącej się bielizny, K. dostaje zawrotów głowy. Pomagają mu młoda urzędniczka i elegancko ubrany urzędnik, który udziela stronom informacji, a teraz śmieje się z niego. Prowadzą go do wyjścia, a K. czuje się jak na statku w czasie sztormu. Na schodach odzyskuje siły, za to jego przewodnicy źle znoszą świeże powietrze. K. zbiega szybko, zastanawia się, czy jego ciało nie wytacza mu nowego procesu, i postanawia lepiej spędzać niedziele.

Panna Bürstner unika K.: nie może jej spotkać ani wieczorem, ani rano, a na jego listy z przeprosinami i prośbą o rozmowę nie odpowiada. W niedzielę do jej pokoju przeprowadza się panna Montag, nauczycielka francuskiego, blada i lekko utykająca. Pani Grubach, która od dnia sprzeczki sama przynosi K. śniadanie, z płaczem prosi go o przebaczenie, mówi, że nie chciała nikogo oczerniać, i cieszy się, że w zwolnionym pokoju zamieszka teraz jej krewny, kapitan. K. udaje, że jest pojednany, i rozdrażniony słucha jej niezręcznych tłumaczeń.

Panna Montag wzywa K. do jadalni. W imieniu przyjaciółki, która podobno źle się czuje, oświadcza mu, że rozmowa, o którą prosił, nikomu nie przyniosłaby pożytku i jest niepotrzebna; zapewnia, że uprzejmie oszczędza mu niepewności. Do jadalni wchodzi kapitan Lanz, mężczyzna około czterdziestki, i z szacunkiem całuje pannę Montag w rękę. K. widzi w nich sojusz, który chce go odsunąć od panny Bürstner, i wychodzi, ledwie się kłaniając. Na złość pannie Montag puka do pokoju panny Bürstner, a gdy nikt nie odpowiada, otwiera drzwi: pokój jest pusty, stoją w nim już dwa łóżka. Zamykając drzwi, K. spostrzega, że panna Montag i kapitan obserwują go z progu jadalni, i spiesznie, przy ścianie, wraca do swojego pokoju.

Pewnego wieczoru K., wychodząc jako jeden z ostatnich z biura, słyszy westchnienia zza drzwi rupieciarni na korytarzu banku. Otwiera je i widzi przy świeczce trzech mężczyzn: strażnicy Franz i Willem mają zostać wychłostani, bo K. poskarżył się na nich sędziemu śledczemu, a trzeci, w skórzanym ubraniu z nagimi ramionami, trzyma rózgę. K. tłumaczy, że nie chciał ich ukarania, a winna jest organizacja i wysocy urzędnicy. Willem mówi, że są źle opłacani, a zabieranie bielizny aresztowanym to tradycja; siepacz odpowiada, że kara jest sprawiedliwa i nieunikniona, i wyśmiewa grubego Willema, który zjada aresztowanym śniadania.

K. próbuje przekupić siepacza, ale ten odmawia: podejrzewa, że K. doniesie i na niego, a poza tym jest zatrudniony do bicia, więc bije. Franz na kolanach błaga, by K. ocalił przynajmniej jego, bo na dole czeka na niego narzeczona. Siepacz zaczyna go bić, a Franz wydaje nieludzki krzyk, który słychać w całym budynku. K., bojąc się, że nadejdą woźni, popycha Franza, zatrzaskuje drzwi i stając przy otwartym oknie na podwórze, woła do woźnych, którzy pojawiają się w głębi korytarza, że to tylko pies skomli na podwórzu. Usprawiedliwia się przed sobą, że nie mógł zrobić więcej, i obiecuje sobie ukarać prawdziwie winnych. Przed bankiem nie ma żadnej narzeczonej. Następnego wieczoru, otwierając z przyzwyczajenia drzwi rupieciarni, widzi dokładnie tę samą scenę: siepacza z rózgą i strażników, którzy znów wołają do niego. Zatrzaskuje drzwi i, niemal płacząc, każe woźnym wreszcie uprzątnąć rupieciarnię.

Do biura K. wpada jego wuj, drobny ziemianin ze wsi i jego dawny opiekun, zawsze w pośpiechu, z kapeluszem panama w ręku. O procesie dowiedział się z listu córki, Erny, której K. niemal nie odwiedza. Przerażony pyta, czy to proces karny, i mówi, że sprawa okryje hańbą całą rodzinę, a obojętność K. go doprowadza do szału: wygląda na to, że kto ma taki proces, już go przegrał. Radzi mu wyjechać na wieś, ale K. odmawia, bo ucieczka wyglądałaby na przyznanie się do winy. Wuj wiezie go więc samochodem do swojego szkolnego kolegi, adwokata Hulda, znanego obrońcy ubogich. Dom stoi na przedmieściu, w którym mieszczą się kancelarie sądu. Drzwi otwiera młoda pielęgniarka Leni, o okrągłej twarzy lalki. Adwokat leży chory na serce, ale ożywia się, gdy słyszy, że chodzi o proces K. – zna go, bo obraca się w kręgach sądowych. W ciemnym kącie pokoju siedzi niezauważony dotąd gość, dyrektor kancelarii, który od razu przejmuje rozmowę.

Z przedpokoju dobiega trzask tłuczonej porcelany: to Leni rzuciła talerzem o ścianę, żeby wywabić K. z pokoju. Prowadzi go do gabinetu adwokata, gdzie wisi portret sędziego na tronie; Leni mówi, że to tylko sędzia śledczy, niski i próżny, który w rzeczywistości siedzi na kuchennym krześle przykrytym końską derką. Radzi K., by przestał być nieustępliwy i przyznał się do winy, bo tylko wtedy będzie mógł się wymknąć, i obiecuje mu pomoc. Ogląda zdjęcie Elzy, kochanki K., pokazuje mu swoją małą wadę – błonę między dwoma palcami – i całuje go namiętnie, mówiąc, że teraz należy do niej. Na pożegnanie daje mu klucz od domu. Na ulicy, w deszczu, czeka wściekły wuj: K. zostawił na całe godziny adwokata, dyrektora kancelarii i jego samego, by zabawiać się z kochanką adwokata, a tym bardzo zaszkodził swojej sprawie i choremu adwokatowi.

Zimowy przedpołudniowy dzień, za oknem pada śnieg. K. siedzi w biurze zmęczony i zamiast pracować myśli o procesie. Od miesiąca adwokat go nie wzywał, a podczas wizyt mówi tylko ogólnikami. K. przypomina sobie jego wywody: pierwsze pismo do sądu jest prawie gotowe, choć takie pisma często giną albo nikt ich nie czyta; postępowanie jest tajne, także przed oskarżonym, który nie zna aktu oskarżenia; obrona nie jest właściwie dozwolona, tylko tolerowana, a adwokaci mają w sądzie ciasny pokój z dziurą w podłodze. Liczą się wyłącznie osobiste znajomości z urzędnikami – z wyższymi, choć tylko niższych stopni. Adwokat opowiada o starym urzędniku, który przez godzinę zrzucał adwokatów ze schodów, radzi nie zwracać na siebie uwagi i dostosować się do sądu, a K. wyrzuca, że zaszkodził sobie u dyrektora kancelarii. Podczas tych wizyt Leni przynosi adwokatowi herbatę i potajemnie trzyma K. za rękę.

K. dochodzi do wniosku, że jego obrona nie jest w dobrych rękach. Postanawia odebrać adwokatowi pełnomocnictwo i sam napisać pismo obrończe, w którym opisze i wyjaśni całe swoje życie, choć wie, że będzie to praca niemal bez końca. Proces traktuje jak wielki interes bankowy: nie wolno nawet myśleć o winie, trzeba bronić własnej korzyści. Tymczasem w poczekalni od dawna czekają ważni klienci. Pierwszy, fabrykant, przedstawia mu korzystny interes, ale K. nie potrafi się skupić, a zastępca dyrektora zabiera klienta do swojego gabinetu. Fabrykant wraca i szeptem mówi K., że wie o jego procesie od malarza Titorellego, który maluje portrety dla sądu i zna wielu sędziów; daje mu list polecający. K. niemal zaprasza malarza do banku, ale w porę rozumie, jak byłoby to niebezpieczne. Wychodzi z biura, odprawiając czekających klientów, których od razu przejmuje zastępca dyrektora.

K. jedzie do malarza na przedmieście jeszcze biedniejsze niż to, w którym mieszczą się kancelarie sądu. Po schodach biegnie za nim gromada dziewczynek, a prowadzi je mała garbuska, już zepsuta, choć ma najwyżej trzynaście lat. Titorelli wita go w koszuli nocnej w ciasnej, dusznej, przegrzanej izdebce pod dachem. Na sztalugach stoi portret sędziego na tronie, a nad nim postać Sprawiedliwości, która na życzenie zamawiającego jest zarazem boginią zwycięstwa, a pod pastelami malarza zaczyna przypominać boginię łowów. Titorelli przyznaje, że jest człowiekiem zaufania sądu, a stanowisko odziedziczył po ojcu. Pyta K., czy jest niewinny, a gdy ten z radością odpowiada, że całkowicie, mówi, że wobec tego sprawa jest prosta, choć sądu nie da się przekonać argumentami przedstawionymi publicznie – można na niego wpływać tylko za kulisami. Szepcze też, że do sądu należą także dziewczynki za drzwiami, bo do sądu należy wszystko.

Malarz wymienia trzy możliwości: rzeczywiste uniewinnienie, pozorne uniewinnienie i przewlekanie sprawy. Rzeczywistego uniewinnienia nigdy nie widział, zna je tylko z legend. Pozorne uniewinnienie uzyskuje się dzięki zaświadczeniu o niewinności, które podpisują znajomi sędziowie: oskarżony jest wtedy wolny, ale tylko tymczasowo, bo oskarżenie nadal nad nim wisi i w każdej chwili może zostać ponownie aresztowany, a wszystko zaczyna się od nowa. Przewlekanie polega na utrzymywaniu procesu w najniższym stadium dzięki stałym kontaktom z sędziami. K. zauważa, że obie metody zapobiegają skazaniu, ale też rzeczywistemu uniewinnieniu, a malarz przyznaje mu rację. Na koniec Titorelli sprzedaje mu trzy jednakowe, ponure obrazki z krajobrazem wrzosowiska. K. wychodzi drugimi drzwiami, za łóżkiem, i odkrywa, że prowadzą do kancelarii sądowych, które są niemal na każdym strychu. Woźny sądowy niesie za nim obrazy, a K. zamyka je w biurku w banku, żeby nie zobaczył ich zastępca dyrektora.

K. postanawia wreszcie odebrać adwokatowi obronę i po dziesiątej wieczorem idzie do niego. Drzwi otwiera mu kupiec Block, mały, chudy, brodaty, bez surduta, a Leni w samej koszuli ucieka korytarzem. W kuchni, gdzie Leni gotuje adwokatowi zupę, Block opowiada K. o swoim procesie, który trwa ponad pięć lat. Wydał na niego cały majątek i zrujnował swój handel zbożem; oprócz Hulda ma jeszcze pięciu pokątnych adwokatów, co jest zakazane, i układa się z szóstym. Mówi, że w poczekalni sądu wiedziano, że K. jest oskarżony, a przesądni oskarżeni wyczytali z jego warg rychłe skazanie. Pismo adwokata, które Block kiedyś przeczytał, było uczone i puste. Wspomina też o «wielkich adwokatach», o których marzy każdy oskarżony, choć on sam nigdy ich nie widział. Leni pozwala Blockowi sypiać w ciasnej komórce dla służby, żeby był pod ręką, gdy adwokat zechce go wezwać, nawet w nocy. Gdy K. zdradza, że idzie zwolnić adwokata, Block biega po kuchni z okrzykami, a K. zamyka się przed Leni w pokoju adwokata.

Adwokat tłumaczy, że Leni lgnie do większości oskarżonych, bo oskarżeni są piękni – nie przez winę, lecz przez wytoczony im proces. K. oznajmia, że odbiera mu obronę, bo od kiedy ma adwokata, proces niepokoi go bardziej niż wcześniej, a nic się nie dzieje. Adwokat, owinięty pierzyną, broni swojej metody: dobry obrońca w takich sprawach niesie klienta na barkach aż do wyroku i dalej. Pytany, co zamierza robić, odpowiada, że to samo co dotąd. Chce jednak pokazać K., jak traktuje się innych oskarżonych, i woła Blocka. Kupiec klęczy przy łóżku, na znak Leni całuje adwokata w rękę, a Leni opowiada, że przez cały dzień, zamknięty w komórce, czytał tę samą stronicę pism adwokata. Adwokat oznajmia, że sędzia wyraził się o Blocku nieprzychylnie i twierdzi nawet, że jego proces jeszcze się nie zaczął. K. widzi, że kupiec stał się psem adwokata, a ta scena tylko utwierdza go w decyzji. Rozdział urywa się w tym miejscu.

Pozycja K. w banku słabnie, a zastępca dyrektora tylko czeka na jego potknięcia. Bank zleca mu oprowadzenie po zabytkach ważnego klienta z Włoch, bo K. należał kiedyś do towarzystwa opieki nad zabytkami miasta. K., przeziębiony i zmęczony po podróży służbowej, pół nocy uczy się włoskiego, ale rano prawie nie rozumie gościa, który mówi szybko i z południowym akcentem; dyrektor tłumaczy, że Włoch chce zobaczyć tylko katedrę, a K. ma na niego czekać o dziesiątej. Przed wyjściem dzwoni Leni i mówi, że K. jest osaczony, a on przyznaje jej w duchu rację.

W ulewny dzień katedra jest pusta i ciemna, a Włoch nie przychodzi. K. ogląda przy latarce obraz złożenia do grobu z rycerzem na straży, a potem zauważa małą, ciasną boczną ambonę z zapaloną lampą. Wchodzi na nią młody ksiądz i nagle donośnym głosem woła K. po imieniu i nazwisku. K. mógłby udawać, że nie słyszy, i wyjść, ale się odwraca. Ksiądz przedstawia się jako kapelan więzienny: to on kazał go tu wezwać. Mówi, że proces K. idzie źle, bo jego winę uważa się za udowodnioną, a wyrok nie zapada nagle, tylko postępowanie stopniowo przechodzi w wyrok. Gdy K. mówi, że nikt nie jest winny, bo wszyscy jesteśmy ludźmi, kapelan odpowiada, że tak mówią winni. Zarzuca mu, że szuka zbyt wiele pomocy u obcych, zwłaszcza u kobiet, a gdy K. obraża sąd, krzyczy, czy nie widzi na dwa kroki przed sobą. Potem schodzi z ambony i chodzi z K. po ciemnej nawie.

Kapelan ostrzega K., że myli się co do sądu, i opowiada przypowieść z pism wprowadzających do prawa. Przed bramą prawa stoi odźwierny, do którego przychodzi człowiek ze wsi i prosi o wejście. Odźwierny mówi, że teraz nie może go wpuścić, choć później może tak. Brama jest otwarta, ale odźwierny ostrzega, że jest potężny, a za nim, w kolejnych salach, stoją odźwierni coraz potężniejsi. Człowiek siada więc obok bramy i czeka całymi latami: prosi, przekupuje odźwiernego wszystkim, co ma, w końcu prosi nawet pchły w jego kołnierzu. Starzeje się, słabnie mu wzrok i dostrzega w ciemności blask bijący z bramy prawa. Przed śmiercią pyta, dlaczego przez tyle lat nikt inny nie prosił o wejście. Odźwierny odpowiada, że to wejście było przeznaczone tylko dla niego, i teraz je zamknie.

K. od razu mówi, że odźwierny oszukał człowieka. Kapelan przedstawia mu jednak kolejne wykładnie przypowieści: że odźwierny wypełnił obowiązek, a nawet zrobił więcej, niż musiał; że to on sam jest oszukany, bo nie zna wnętrza prawa i jest w istocie podporządkowany człowiekowi, który był wolny; wreszcie że nikt nie ma prawa go sądzić, bo należy do prawa, a jego słów nie trzeba uważać za prawdziwe, tylko za konieczne. K. odpowiada, że w ten sposób kłamstwo staje się porządkiem świata, ale jest zbyt zmęczony, by to przemyśleć. Lampa gaśnie. Gdy K. chce odejść do banku i w ciemności nie umie znaleźć wyjścia, kapelan wskazuje mu drogę i mówi, że jako kapelan należy do sądu, a sąd niczego od K. nie chce: przyjmuje go, gdy przychodzi, i puszcza, gdy odchodzi.

W przeddzień trzydziestych pierwszych urodzin K., około dziewiątej wieczorem, przychodzi do jego mieszkania dwóch panów w surdutach i cylindrach, bladych i tłustych. K., ubrany na czarno, siedzi już w fotelu i wkłada rękawiczki, jakby na nich czekał. Bierze ich za starych, podrzędnych aktorów. Na ulicy chwytają go pod ręce tak mocno, że we trzech tworzą jedną całość, jaką tworzą tylko martwe przedmioty. Na pustym placu K. stawia opór, ale widzi wchodzącą po schodkach kobietę podobną do panny Bürstner i rozumie, że jego opór nic nie znaczy. Sam prowadzi teraz swoich towarzyszy i postanawia zachować do końca spokojny rozsądek: nie chce, by o nim mówiono, że niczego się nie nauczył przez rok procesu. Przechodzą przez most w świetle księżyca, a gdy z bliska przygląda im się policjant, K. sam ciągnie panów dalej i zaczyna biec.

Za miastem, w małym opuszczonym kamieniołomie, panowie zdejmują K. surdut, kamizelkę i koszulę, układają go z głową na kamieniu i wyjmują długi, cienki, obosieczny nóż rzeźnicki. Podają go sobie nad nim tam i z powrotem, a K. czuje, że jego obowiązkiem byłoby samemu chwycić nóż i się zabić, ale tego nie robi. W oknie najwyższego piętra pobliskiego domu ktoś nagle wychyla się i wyciąga ręce. K. pyta w myślach, kto to jest i czy jest jeszcze ratunek, gdzie jest sędzia, którego nigdy nie widział, i wysoki sąd, do którego nigdy nie dotarł. Podnosi ręce i rozczapierza palce. Jeden z panów chwyta go za gardło, a drugi wbija mu nóż w serce i dwukrotnie go obraca. Gasnącym wzrokiem K. widzi, jak obaj, policzek przy policzku, przyglądają się końcowi, i mówi, że umiera jak pies – jakby wstyd miał go przeżyć.