Droga donikąd Józefa Mackiewicza

Powieść zaczyna się latem 1940 roku, gdy Litwa zostaje wcielona do Związku Sowieckiego. W Wilnie i okolicznych wsiach rozpoczyna się sowietyzacja. Wacław Zbyszewski zwracał uwagę, że miasto ani razu nie jest nazwane z imienia: narrator pisze po prostu o mieście, a czytelnik i tak rozpoznaje Wilno po ulicach.

Paweł, dziennikarz, nie chce pracować dla nowej władzy. Zostaje pracownikiem fizycznym: pracuje jako drwal i furman, który zwozi drewno z lasu. Jego przyjacielem jest Karol, który – jak zauważa recenzent portalu Libertas – już na pierwszych stronach mówi, że ich życie składa się prawie wyłącznie z czekania: na jedzenie w kolejce, na areszt, na dalsze komunizowanie kraju. Paweł odpowiada, że jedynym wyjątkiem jest czekanie na wojnę kogokolwiek ze Związkiem Sowieckim.

Część nosi imię Karola, którego droga przystosowania biegnie przez całą powieść. Według Włodzimierza Boleckiego Karol najpierw też pracuje jako drwal, potem przyjmuje posadę nauczyciela w szkole powszechnej, a w końcu wykłada zasady leninizmu i stalinizmu. Szczegółów przebiegu tej części nie podajemy, bo nie mogliśmy ich sprawdzić w tekście.

Druga część powieści nosi imię Tadeusza. Według Włodzimierza Boleckiego to on reprezentuje postawę antykomunistyczną: jest zwolennikiem oporu siłą. Taki pomysł krytykował w 1955 roku Wacław Zbyszewski, uznając zbrojny opór przeciwko Sowietom za niemożliwy w tamtym czasie.

W całej powieści sowietyzacja postępuje, a mieszkańcy różnych narodowości – Polacy, Litwini, Żydzi, Białorusini, Rosjanie – próbują się przystosować do nowej władzy, jedni szczerze, inni cynicznie. Represje zaostrzają się, a strach i nędza wypełniają codzienność. Nie wiemy jednak, które z tych scen należą do drugiej części, a które do innych: jej szczegółowego przebiegu nie podajemy, bo nie mogliśmy go sprawdzić w tekście powieści.

Ostatnia część nosi imię Weroniki, kochanki Pawła. Wacław Zbyszewski pisał, że losy Pawła, jego żony i Weroniki są jak zawiasy, na których opiera się cała mozaika scen, choć prawdziwą klamrą tej opowieści jest według niego sam kraj.

Akcja zmierza do czerwca 1941 roku. Sowieckie służby bezpieczeństwa przygotowują wywózki całych rodzin w głąb Związku Sowieckiego (według Joanny Lustański mówi o tym rozdział XXVIII), a ludzi wywozi się na Sybir w ciszy, bez krzyku. Opowieść kończy się w przeddzień wybuchu wojny niemiecko-sowieckiej, która zaczyna się 22 czerwca 1941 roku.

Paweł, zagrożony wywózką, ucieka z żoną Martą. Zakończenie przypominają Zdzisław Siemaszko i Joanna Lustański: uciekający jadą drogą w las, a gdy żona pyta, dokąd prowadzi ta droga, Paweł odpowiada, że donikąd. Więcej szczegółów nie podajemy, bo nie mogliśmy ich sprawdzić w tekście.