Pamiętniki Jana Chryzostoma Paska

Zachowany tekst zaczyna się w połowie roku 1656, bez początku: najpierw stoi wiersz, w którym autor żegna swojego konia, deresza – z nim czuł się tak odważny, że sto tysięcy wrogów wydawało mu się mało, a teraz, bez niego, ubędzie mu ochoty do boju. Potem Pasek wylicza bitwy tego roku ze Szwedami: pod Gnieznem, gdzie po stronie Szwedów walczyło jeszcze wielu Polaków, przegraną bitwę po odzyskaniu Warszawy, gdy na pomoc królowi szwedzkiemu przyszedł elektor brandenburski, a Tatarzy uciekli pierwsi, wielkie zwycięstwo pod Warką, gdzie Pilica płynęła trupami, i rozbicie sześciu tysięcy Szwedów pod Trzemesznem koło Rawy. Opisuje, jak chłopi rozcinali brzuchy poległych, bo u jednego znaleźli w kiszkach złote monety. Przez całą wojnę służył w dywizji Stefana Czarnieckiego i chwali go jako wielkiego i szczęśliwego wodza, u boku którego – jak mówi – uciekał tylko raz, a gonił wroga tysiące razy.

W roku 1657 do Polski wkracza z Węgrami, Wołochami i Kozakami książę Siedmiogrodu Jerzy Rakoczy. Pasek kpi z niego, że zachciało mu się „polskiego czosnku”, a dostał coś gorszego: Jerzy Lubomirski pustoszy jego kraj, wojsko Rakoczego ginie, sam książę oddaje się w ręce Polaków i za życie obiecuje okup, a zostawieni jako zakładnicy węgierscy hrabiowie kończą życie w nędzy, bo okupu nikt nie zapłacił. Rakoczy w końcu umiera w rozpaczy, bo wszędzie słyszy płacz i przekleństwa rodzin poległych. Autor dodaje opowieść o złych wróżbach: przed wyprawą dwa razy spadł z konia, ale zbył to żartem.

Król Jan Kazimierz posyła dywizję Czarnieckiego na pomoc królowi duńskiemu przeciw Szwedom, razem z wojskiem cesarskim Montecuccolego i Brandenburczykami elektora, któremu Pasek daje imię Wilhelm. Wielu boi się iść tak daleko, rodziny piszą, by zostali, a część żołnierzy dezerteruje na granicy; ojciec Paska każe mu jednak iść z błogosławieństwem. Wojsko śpiewa „O gloriosa Domina”, a parskanie koni bierze za dobrą wróżbę. Z pagórka żołnierze żegnają wzrokiem polską granicę, ale za Odrą tęsknota mija. Przez ziemie elektora maszerują w porządku, a za wykroczenia karze się wleczeniem za koniem.

Na zimę wojsko staje w Hadersleben i okolicy. Pasek z zaciekawieniem opisuje Danię: polowanie na jelenie, które spędza się do dołów po wykopanej ziemi do palenia, brak wilków, które tępi się prawem, piękne kobiety w drewnianych trzewikach, szybko i bez pamięci się zakochujące, spanie nago w łóżkach zamykanych jak szafy, kaszankę z krwi i brak pieców. W luterańskich kościołach kaznodzieje mówią dla Polaków po łacinie, a polscy chłopcy podkradają dziewczętom książki i chustki, gdy te chowają głowy pod ławki do modlitwy. Elektor zabiega o względy Polaków, bo liczy podobno na polską koronę, a żony żołnierzy cesarskich przychodzą do polskiego obozu po chleb i szyją w zamian koszule.

Tekst ma w tym miejscu lukę: zaczyna się dopiero od przygotowań do szturmu zamku w Koldyndze (Pasek pisze „Koldynk”). Wojewoda Czarniecki każe zebrać po wsiach pięćset siekier, a żołnierze niosą przed sobą snopy słomy jako osłonę przed kulami. Pasek prowadzi do szturmu czeladź swojej chorągwi, choć Czarniecki chciał go zostawić; przed szturmem ksiądz Piekarski mówi kazanie o ofierze Izaaka i błogosławi go relikwiami. O świcie w dzień Bożego Narodzenia, śpiewając pieśń, oddział rąbie mur pod zakratowanym oknem, wyciąga z rąk Szwedów towarzysza Wolskiego i wdziera się na dziedziniec. Szwedzi wywieszają białą chorągiew, ale walka trwa, aż dragon, który przyszedł z zapalonym lontem po proch, nieopatrznie go zapala. Wybuch wysadza narożną wieżę i wyrzuca w powietrze komendanta z ludźmi. Po bitwie ksiądz odprawia mszę na pniu dębu, a Pasek, zbroczony krwią, służy mu do mszy.

Rok zaczyna się w Hadersleben. Szwedzka załoga na wyspie Als (u Paska „Alsen”) porywa polskich czatowników, a Brandenburczycy nie śmią jej zaatakować. Czarniecki prowadzi więc trzy pułki wpław przez cieśninę, sam pierwszy wjeżdżając do wody; konie odpoczywają na płyciźnie w połowie drogi, a słabe pływaki płyną między dwoma dobrymi. Szwedzi nie spodziewają się ataku i zostają rozbici, a jeńcy mówią potem, że wzięli Polaków za diabłów. Zimą wojsko próbuje szczęścia pod silną twierdzą Frederiksodde, ale bez skutku.

Potem dywizja przechodzi do Jutlandii i staje w okolicy Aarhus. Chłopi płacą kontrybucję od pługa, najpierw dziesięć, potem dwadzieścia talarów. Pasek, wysłany do miasteczka Ebeltoft na samym końcu lądu, bo zna łacinę, udaje, że nie rozumie żadnego języka, i na każde pytanie odpowiada tylko „Gielt”, czyli „pieniądze”. Gdy przestraszeni mieszczanie przynoszą mu łososia, wołu, jelenia i kubek ze stu talarami, przemawia po łacinie, że to oto jest „tłumacz” ich wspólnych życzeń. Żart obiega wojsko i odtąd talary nazywa się „interpretes”, a Czarniecki śmieje się, że ma towarzysza, który mówi wszystkimi językami, gdy postawić przed nim kubek z talarami. Gdy w trzecim miesiącu każą ściągać od chłopów jeszcze więcej, Pasek odmawia: nie chce być mordercą ludzi, którzy są sprzymierzeńcami, a nie wrogami.

Życie w Ebeltoft płynie mu dostatnio i ciekawie. Opisuje ryby, które łowi się workami, rybę tak brzydką, że nazwał ją diabłem, a potem, nie wiedząc, co je, zjadł ją ze smakiem, sól robioną z morskiej trawy, wyprawy łodzią na skały, gdzie wylegują się foki i delfiny. Na Wielkanoc płynie nocą łodzią do Aarhus, ale przewoźnicy błądzą i dopływają pod port, w którym stoją szwedzkie okręty. Na okrzyk wartownika odpowiadają, że są rybakami, potem uciekają przed sześcioma łodziami, a na koniec wpadają w burzę; fale ciskają łódź o nabrzeże, a mieszczanie rzucają im liny. Przemoczony Pasek, który chciał zdążyć na rezurekcję, dociera dopiero przed nieszporami. Czarniecki żartuje, że prowadzi on wojnę na morzu, a wojsko tylko na lądzie. Wkrótce wódz ciężko choruje i lekarze leczą go cichą muzyką grającą w sąsiednim pokoju.

Do Ebeltoft przypływa siedem okrętów holenderskich, sprzymierzonych z Duńczykami. Admirał zaprasza Paska i Lanckorońskiego na obiad na okręcie, gdy nadpływa szwedzka flota. Pasek zostaje na pokładzie przez pierwszy dzień bitwy, w której okręty strzelają do siebie z bliska, aż dym zaciemnia powietrze. Nocą Szwedzi zabierają z nabrzeża statek kupiecki, a o świcie podpalają go i puszczają z wiatrem między Holendrów; jeden okręt holenderski płonie, ale Szwedzi tracą okręt zatopiony, dwa inne mają strzaskane maszty, więc odpływają. Pasek pisze, że wojna na lądzie jest straszna, a na morzu jeszcze straszniejsza, bo człowiekowi wrogiem jest i człowiek, i woda. Admirał chwali go potem przed Czarnieckim, że choć żołnierz polowy, nie wzdragał się bitwy wodnej.

Wojsko zbiera się w obozie pod Frederiksodde. Czarniecki kłóci się z generałem Montecuccolim o pierwszeństwo i wyzywa go na pojedynek, ale ten nie przyjeżdża; wkrótce rani go drzazga z okrętu. Polacy nocą sypią szańce tuż pod twierdzą, a dragoni odpierają Szwedów od wałów. W nocy z piątku na sobotę Szwedzi uciekają statkami na wyspę Fionię i zostawiają podłożone miny, ale Czarniecki zawczasu wycofuje ludzi i wybuch nikogo nie zabija. Twierdza, o którą zginęło przedtem dwadzieścia tysięcy ludzi, wraca do Duńczyków bez strat. Wzięty do niewoli towarzysz Myśliszowski mówi królowi szwedzkiemu, że Polacy biją się teraz lepiej z woli Boga, a król odpowiada, że tak daleko od domu nie trafiliby z powrotem po przegranej. Wkrótce Szwedzi rozpoczynają z Duńczykami rokowania, a król polski wzywa wojsko do powrotu przeciw Moskwie.

Pasek zwierza się teraz ze swojej miłości. Dostaje po łacinie list od Eleonory, córki duńskiego szlachcica Dywarna: pisze, że oddała mu serce, a jej ojciec chce go mieć za syna, i prosi, by do nich przyjechał. Pasek waha się między pozostaniem a powrotem. Rusza nawet w drogę z krewnym Rylskim, ale zatrzymuje ich wieść o desancie Szwedów, a potem rozkaz wymarszu do Polski. Pasek modli się przed obrazem i postanawia wracać, a gdy Rylski, który zostaje w Danii, znowu go namawia, ksiądz Piekarski odradza mu ten związek: zostałby luteraninem, a rodzice słyszeliby o nim tylko z listów, jakby umarł. Posłany za nim sługa Wolski, przebrany po niemiecku, zostaje złapany przez cesarskich i obrabowany z listów. Na Fionii polski oddział Piaseczyńskiego walczy dalej i Piaseczyński ginie razem z Rylskim; Pasek myśli, że i jego mógłby spotkać ten los.

Wracając przez Niemcy, wojsko staje w wielkim, pięknym klasztorze, o którym Paskowi mówiono, że uciekł z niego Marcin Luter; Pasek, podawszy się z kolegami za luteranina, zwiedza jego celę. Przy powrocie do kraju łatwo odróżnić żołnierzy spod Malborka, chudych i bosych, od zamożnych i dobrze odzianych „czarniecczyków”. Na kwaterach w Wielkopolsce Pasek zaraża się od chorego przyjaciela ciężką chorobą, wychodzi z niej z utratą włosów, a w Mosinie pielęgnuje go życzliwy tkacz. Rok kończy w Mosinie.

Zimą 1660 król prosi wojsko, by mimo trudów wyruszyło przeciw Moskwie, która zajęła Litwę i dociera na Podlasie. Żołnierze wracający z Danii pokazują się w Warszawie w krótkich kontuszach z drelichu i w długich niemieckich butach z cholewami; królowa Ludwika ogląda ich z dworkami z ciekawością, a strój zaraz wchodzi w modę. Pasek komentuje, że Polacy ciągle zmieniają mody w strojach, broni, a nawet w sposobie chodzenia i witania się, i że ta lekkomyślność zubaża naród.

Odebrawszy żołd, Pasek jedzie do rodziców w Bielinach koło Rawy; witają go płaczem radości. Ukochanej, pannie Teresie Krosnowskiej, przywozi z Danii drewniane trzewiki w pięknej szkatułce. Sąsiad Franciszek Ołtarzowski wygłasza przy tym kwiecistą mowę o rzadkim i niewidzianym w Polsce darze, porównując go z runem Jazona i złotym jabłkiem Atalanty, więc wszyscy spodziewają się klejnotu. Trzewiki przyjęto z wdzięcznością, a krewni i sąsiedzi zjeżdżają się je oglądać.

Wiosną dywizja staje na Podlasiu. Pasek z Rudzieńskim rozdziela kwatery wśród ubogiej szlachty zaściankowej, która przysyła dary, by dostać łagodnego żołnierza; szlachta mówi potem, że żołnierze Czarnieckiego to anioły, a litewscy to diabły. Na przystawstwie jest u gościnnej kasztelanowej zakroczymskiej, której mąż, dawniej dzielny żołnierz, popadł w obłęd: chodzi z czapką z krzyżykiem przed oczami, z pachołkiem niosącym miecz, przed żoną klęka, by błogosławiła go jak biskup, a starego towarzysza wita słowami „Mości Panie Hetmanie”, na co ten odpowiada mu „Mości Królu”. Umierają tam jednego dnia dwaj starzy towarzysze, obaj Janowie, którzy całe życie dzielili szczęście i nieszczęście, a Pasek wygłasza na ich pogrzebie długą, pełną łaciny mowę, którą zaprasza gości na stypę.

W obozie pod Kozieradami trznadel wije gniazdo u wejścia do namiotu Paska i spokojnie wysiaduje pisklęta wśród gwaru; wszyscy biorą to za dobrą wróżbę, a Pasekowi przynosi to tylko kłopoty. Na pijatyce u towarzysza Marcjana Jasińskiego zaczepiają go bracia Nuczyńscy. Pasek w pojedynku rani jednego w palce i w rękę, potem drugiego, a sam gospodarz wyzywa go i na kładce nad rzeczką tnie zdradziecko z tyłu w głowę – ratuje Paska aksamitna czapka. Pasek rani go i bije płazem szabli. Wyciąga z tego naukę dla potomnych: zawsze przegrywa ten, kto daje przyczynę. W ugodzie płaci przeciwnikom za ich rany, a Jasińskiego sąd skazuje na datek dla bernardynów i stać w pancerzu w kościele przez trzy msze.

Podjazd Skrzetuskiego bije chorągiew moskiewską. Łukasz Wolski ucieka w panice i opowiada, że cały podjazd wycięto; Pasek, znający go ze szkoły, nie wierzy mu i Czarniecki się z nim zgadza. Gdy podjazd wraca z łupem i jeńcami, Wolskiego wyrzuca się z wojska, a Czarniecki nazywa Paska znawcą ludzkiej natury.

Czarniecki łączy się z Litwinami Sapiehy i rusza przeciw wojsku Chowańskiego, które oblega Lachowicze. W przeddzień świętych Piotra i Pawła rozbija moskiewską przednią straż, a w nocy Pasek śpi z głową na trupie Moskala. Następnego dnia pod Połonką prawe skrzydło przedziera się przez bagno i wycina piechotę ukrytą za parkanem; Paskowi ranią konia. Wytrzymuje szarżę Trubeckiego, a gdy uderza główne wojsko, Moskwa ucieka. Pasek rani brodatego jeźdźca, który do niego strzelił, ale lituje się nad młodym chłopcem błagającym o życie z krzyżem w ręku i tylko bije go płazem, każąc uciekać do matki. Zdobywa chorągiew i bierze do niewoli bogato ubranego Moskala, którego wziął za samego Chowańskiego; okazuje się nim pisarz. Chowański, dwa razy cięty, ucieka, a piechota w brzezinie ginie w rzezi. Zdobycznego konia trafia kula, więc Pasek sprzedaje go za bezcen.

W nocy Pasek z oddziałem jedzie do Mińska, gdzie polscy komisarze rokowali z Moskwą; moskiewscy komisarze już uciekli, a polscy witają przybyłych ze łzami radości. Wojsko wkracza do uwolnionych Lachowicz, gdzie Czarnieckiego wita się jako zbawcę. Jeniec Paska obiecuje mu pięćdziesiąt tysięcy i rękę córki za wolność, ale jeńców trzeba oddać wodzowi, a ten każe pisarzowi zapłacić okup, który sam obiecał.

Po Lachowiczach wojsko bezskutecznie staje pod Borysowem i Mohylewem. Chorągiew Działyńskiego odchodzi z dywizji, skuszona przez Jerzego Lubomirskiego, a Czarniecki w gniewie życzy jej, by zginęła w pierwszej bitwie; wkrótce potem pod Cudnowem pada jej rotmistrz i wielu towarzyszy. Tymczasem towarzysz Gorzkowski oskarża Paska przed sądem wojskowym o śmierć brata, którego Pasek uderzył obuchem w 1657 roku; autor pisze, że opowiedział tę zwadę wcześniej, ale w zachowanym tekście jej nie ma. Czarniecki nie pozwala zakuć Paska przed bitwą, każe mu tylko złożyć przysięgę i mówi, że jeśli wyjdzie z bitew cało, będzie to dowód jego niewinności; potem wita go żartem jako „pana poszlubionego”.

Czarniecki i Sapieha idą naprzeciw kniazia Dołgorukiego, który ma podobno siedemdziesiąt tysięcy ludzi, zanim połączą się z nim Kozacy Zołotarenki. Moskwa idzie w „hulajgorodach”, ruchomych zaporach z belek, więc Polacy sypią przed szykami małe szańce. Wodzowie każą też czeladzi i ochotnikom Muraszki pokazać się za wzgórzem, by wróg wziął ich za świeże posiłki. W harcu chłopiec z polskiego wojska obraża cara i wywabia za sobą Moskali, których potem łatwo wycinać. Pasek, gdy jego koń zaplątał się w cugle, strzela do brodatego jeźdźca i z pomocą towarzyszy chwyta drugiego, którego jednak nie da się uprowadzić i towarzysz tnie go w kark. W bitwie nad Basią prawe skrzydło odpiera natarcie Czerkaskiego, a od huku armat Paskowi przez trzy miesiące szumi w głowie. Wieczorem w krwawej walce Czarniecki prowadzi pułki osobiście; jedna chorągiew husarska przebija się przez szyki aż do bramy w hulajgorodach. Moskwa ucieka, a nad zaporą wyrasta wał z trupów. Pasek dodaje, że pisze tylko o bitwach, w których sam był, bo opisuje swoje życie, a nie dzieje Rzeczypospolitej, i wstawia wiersz o tym, jak Bóg poniża pysznych i podnosi pokornych.

Wkrótce Chowański z dwunastoma tysiącami przechodzi Dniepr. Wojsko przeprawia się pod Szkłowem, a Sapieha wysyła podjazd Kmicica, który Chowański rozbija pod Druckiem. Czarniecki, nie czekając na most, pierwszy skacze konno do głębokiej rzeki; pułki przepływają za nim dwa nurty, a Pasek z towarzyszem ratuje tonącego Drozdowskiego, z którego Czarniecki żartuje, że połknąłby go szczupak. Moskwa, zajęta wiązaniem jeńców, pyta, czy Polacy spadli z nieba; Kmicic ze związanymi rękami biega wśród walczących i woła o ratunek. Wróg ucieka na zmęczonych koniach i ginie na przestrzeni czterech mil. W zdobytym obozie pod Tołoczynem wojsko znajduje gotowe stajnie z podłogami i bydło, którego od miesięcy nie widziało, bo jadło tylko ćwikłę.

Pasek zaczyna rok w domu. W sprawie o zabójstwo brata Gorzkowskiego Czarniecki staje po jego stronie: mówi oskarżycielowi, że on zajmował się kałamarzem, a Pasek pisał z nimi krwią; Gorzkowski porzuca sprawę, a przy spotkaniu tylko cofa rękę na powitanie.

Tymczasem wojsko, któremu Rzeczpospolita zalega z żołdem, zawiązuje związek, czyli konfederację. Dywizja Czarnieckiego długo się opiera, bo wróg jest już pobity i trzeba by go dobić, ale w końcu łączy się z resztą wojska. Pasek, przemawiając w kole w imieniu swojej chorągwi, przekonuje, że ojczyzna jest matką, której nie wolno wyniszczać, i że trzeba najpierw iść na Moskwę, a potem upominać się o zasługi; koło przyjmuje to wezwanie, ale gdy chorągwie rozjeżdżają się na kwatery po dobrach królewskich, w pijatykach wszyscy o nim zapominają. Pasek ocenia surowo, że konfederacja trwała prawie trzy lata, Moskwa w tym czasie odzyskała siły, a Rzeczpospolita jeszcze jej za swoje zwycięstwa zapłaciła; podejrzewa, że związek podsycali obcy, a ktoś chciał łowić ryby w mętnej wodzie, widząc króla bez następcy.

W Kielcach konfederaci żądają od wszystkich przysięgi na wierność starszyźnie i dochowanie tajemnic. Pasek ma dostać urząd w kancelarii związku, ale przysięgać nie chce: w długiej mowie mówi, że uczciwego człowieka trzyma cnota, a nie przysięga, że nigdy nie był dezerterem i że należy mu się chleb za krwawą służbę, ale nie przysięgnie. Wywołuje to wrzawę, a substytut Borzęcki, jego przyjaciel, obraża się na niego. Pasek odjeżdża do domu z zamiarem przyłączenia się do Czarnieckiego, który na Białorusi znów bije Chowańskiego; konfederaci każą zatrzymać jego poczet. Ojciec i matka chwalą jego wybór.

W listopadzie Pasek wyrusza na Białoruś. Po drodze zatrzymuje się u gościnnego cześnika warszawskiego Stanisławskiego, gdzie spotyka królewskiego pokojowca Mazepę, nobilitowanego Kozaka. Mazepa, sądząc, że Pasek jedzie w tajnej misji, pędzi do króla w Grodnie i donosi, że to poseł konfederatów do wojska litewskiego. W tekście jest tu luka: nie wiemy, jak Paska zatrzymano. Kiedy opowieść wraca, Pasek, ograbiony i przywieziony do Grodna jako więzień, stoi przed senatorami i ostro się broni.

Mówi, że jedzie na wojnę z miłości do ojczyzny, zamiast wygodnie jeść chleb w związku, i atakuje tych, którzy w czasie potopu uciekli za granicę, a teraz najpierwsi cisną się do nagród. Podkanclerzy litewski Naruszewicz uznaje, że taka mowa bardziej oskarża, niż usprawiedliwia, a wojewoda trocki Pac grozi mu śmiercią. Pasek odpowiada, że śmierci szukał już nad Dnieprem, Dniestrem, Odrą, Łabą i nad Bałtykiem, a tego, kto jadł w domu ostrygi, trudno, by widział jego blizny. Kończy tym, że kto się czuje nożycami, niech się obraża. Król, słuchający zza kotary, śmieje się i mówi, że ten szlachcic mówi im prawdę. Wojewodzie brzeskiemu, który sam doszedł do senatorskiej godności z towarzysza, Pasek przypomina potem, by nie gardził uboższymi.

Biskup kijowski Ujejski staje w jego obronie, ale potem namawia go, by przyznał się do poselstwa w zamian za łaskę i starostwo, a od przysięgi konfederackiej sam go rozgrzeszy. Pasek odpowiada, że prawda nie zmieni się ani od prośby, ani od groźby. Straż przy jego kwaterze to znika, to wraca, bo senatorowie przekonują króla, że Pasek jest posłem. W końcu Pasek prosi o publiczne przesłuchanie przy wszystkich senatorach i wygłasza przed królem mowę o swojej służbie i niewinności. Król wita go, obejmuje i przeprasza, a donosiciel traci jego łaskę. Daje mu pięćset czerwonych złotych i pyta, dokąd teraz pojedzie; Pasek odpowiada, że do swojego rotmistrza na Białą Ruś, a nie do związku.

Z listami króla i pod komendą osiemnastu dragonów Pasek jedzie do Czarnieckiego. Nie pozwala brać od miast pieniędzy, choć mógłby. W puszczy przegania ochotników Muraszki, konfederatów, którzy rabują dwór ubogiej wdowy; nocą trzystu jeźdźców napada jego kwaterę, ale garstka dragonów w dwóch szeregach, zwróconych do siebie plecami, odpiera atak. Zdobyte konie Pasek oddaje, a zeznanie napastników każe wpisać do ksiąg miejskich. Czarniecki, uradowany jego przyjazdem, mówi, że jeden wierny towarzysz jest mu milszy niż cała chorągiew.

Wkrótce Czarniecki powierza Paskowi zaszczytną i zyskowną funkcję przystawa, czyli opiekuna posłów carskich jadących na sejm. Inni chcą ją od niego odkupić, a jeden oferuje sto talarów, ale Pasek udaje pijanego i nie ustępuje. Opisuje obyczaje Moskwy: zaproszenie „na biłłużyne koleno i na lebedyje huzno”, czyli na kawałek bieługi i łabędzi kuper, tytuły cara czytane z kartki przy toastach, kobiety zamykane w domach, posłów leżących w saniach na pierzynach i stolnika, który pije sam najpodlejszą wódkę, a gościowi nalewa lepszą. W Nowogródku, gdzie konfederaci litewscy zabraniają mieszczanom dawać podwody, Pasek zajmuje ulicę, zakuwa burmistrza w kajdany i nie rusza się, dopóki miasto nie da stu trzydziestu koni. Miasta po drodze płacą mu, by je ominął; z całej podróży przywozi siedemnaście tysięcy złotych.

W Warszawie król wita go żartem: „A witaj, panie konfederacie, ale mniemany”. Pasek w królewskim przedpokoju uderza Mazepę w twarz za dawne oszczerstwo; król nie gniewa się, a w końcu każe im się pojednać. Przy królewskim stole zjawia się chłopiec wychowany przez niedźwiedzie, który wypluwa na rękę cukrowaną skórkę gruszki od królowej i ciska jej ją między oczy. Pasek dopowiada, jak Mazepę, przyłapanego na romansie, zdradzony mąż przywiązał nago do konia twarzą do ogona i puścił przez gąszcz, po czym ten ze wstydu wyjechał z Polski.

Pasek odbywa pielgrzymkę pieszo do Częstochowy, gdzie spowiada się z nierozważnej obietnicy małżeństwa. Za swoje usługi dostaje asygnację na skarb litewski i jedzie po pieniądze do Wilna. Tam pijany szlachcic i mieszczanin próbują wyrzucić go z pustego domu, w którym stanął; Pasek z czeladzią rani kilku, a nocą, podawszy się za Paska Żebrowskiego, wymyka się przez piwnice i pokrzywy, zostawiając na ścianie obraźliwy wiersz o Litwinach. Potem opowiada, jak jego kwit omal nie zgubił stryjecznego brata, kanclerza konfederacji litewskiej, i jak konfederaci zabili swego marszałka Żeromskiego i hetmana Gosiewskiego.

W 1663 roku konfederacja się rozwiązuje, wielu żołnierzy osiada w domach albo się rozpija, a król prowadzi wyprawę za Dniepr, która nic nie przynosi, bo wróg zdążył się wzmocnić. Pasek pisze, że łaska Boża odwróciła się od Polaków. Rok 1664 przynosi pokój z Moskwą na złych warunkach, a w kraju zaczyna się konflikt z Jerzym Lubomirskim, marszałkiem i hetmanem, oskarżonym o to, że chce zostać królem po Janie Kazimierzu. Lubomirski odpowiada królowi żartem, że jeśli koronę zechcą ludzie pokroju sparaliżowanego kasztelana, to i on jest kandydatem, ale ustąpi carowi czy królowi Francji. Pasek obwinia o tę wojnę prymasa Prażmowskiego i królową Ludwikę, która chce osadzić na tronie Francuza. Opowiada, jak w Warszawie Francuzi wystawili widowisko o zwycięstwie nad cesarzem, a jeden z polskich widzów zastrzelił z łuku aktora grającego cesarza; Pasek był wśród patrzących, odjechał zaraz z miasta i zostawił łuk u znajomego, by nie paść ofiarą podejrzeń. Sejm skazuje Lubomirskiego na infamię i wygnanie; już gdy zaczęto o tym radzić, na niebie pojawiła się kometa.

W 1665 roku wybucha wojna domowa. Czterdzieści chorągwi zawiązuje konfederację po stronie Lubomirskiego, a reszta wojska, w tym oddział Paska, zostaje przy królu. Część województw staje zbrojnie za Lubomirskim, a chan tatarski odmawia pomocy w wojnie, w której brat dobywa szabli na brata.

Litewskie wojsko króla, wygłodzone, rabuje po drodze, a województwa krakowskie, poznańskie, sandomierskie, kaliskie, sieradzkie i łęczyckie stają zbrojnie po stronie Lubomirskiego. Tu Pasek przerywa opowieść długą inwektywą na „ślepego” doradcę króla, Mikołaja Prażmowskiego, nominowanego właśnie na arcybiskupa gnieźnieńskiego: wyrzuca mu wzniecenie wojny domowej, francuskie pieniądze, prowadzenie na tron Kondeusza i romanse, a w środek wstawia odpowiedź kasztelana krakowskiego Warszyckiego na list Prażmowskiego, wtedy kanclerza koronnego. Dodaje, że pamflet wręczono Prażmowskiemu w karecie jako list od kasztelanowej, a kto go napisał, nie wiedziano.

Pasek musi być regalistą, bo jego chorągiew została przy królu, choć jak przyznaje, w duchu życzyli wygranej drugiej stronie, widząc krzywdę Lubomirskiego, którego zwalczano tylko dlatego, że mógł przeszkodzić elekcji Kondeusza. Nadzieje króla upadły ze śmiercią Czarnieckiego, któremu dał buławę polną. Jan Kazimierz rusza z królową i dworem, a Pasek nazywa tę wojnę „gonionym tańcem”: jedni gonią, nie goniąc, drudzy uciekają, nie uciekając. Szlachcianka z sieradzkiego mówi królowi, że to dziwne gonienie, gdy można dogonić, a się nie dogania. Obóz staje pod Rawą, przy wsi Sułkowskiego, przyjaciela ojca Paska. Gdy para królewska przyjeżdża tam w odwiedziny, Sułkowska prosi Paska, by pokazał jej króla, klęka przed nim i wzywa na niego plagi faraona za krzywdy, które cierpi kraj. Król zawraca, śmieje się, a królowej nie pozwala jej karać. Nazajutrz kobieta przeprasza i dostaje dwa tysiące złotych za wyciętą do obozu brzezinę, wartą, jak pisze Pasek, najwyżej pięćdziesiąt.

Pod Częstochową ludzie Lubomirskiego rozbijają wojsko litewskie, obdzierają jeńców z koni i ubrań, a mnisi zamykają przed uciekającymi bramę. Towarzysz Putoszyński żartuje, że prosili Boga o pokój, „da pacem”, a dostali pięciu Paców, bo tylu z tego rodu było wśród jeńców. Potem związkowi znów uciekają i wymykają się bokiem właśnie wtedy, gdy królewscy liczą, że przyprą ich do Odry albo do morza. Zaczynają się rokowania. Pasek porównuje je do rybaka, który grał rybom na piszczałce, a potem tłukł je kijem w sieci: związkowi zgadzają się na układy nazwane palczyńskimi, ale nie ufają tej muzyce i się z nich wycofują. Na zimę wojska rozchodzą się na stanowiska.

Proroctwo zapowiadało biadanie Polski w roku, w którym Wielkanoc przypadnie na świętego Marka, i Pasek uważa, że się spełniło. Na sejm jedzie własnym kosztem i daje młodym czytelnikom radę: niech po szkołach bywają na sejmach, choćby przy pośle albo rotmistrzu, bo tam nauczą się polityki i prawa, czego w szkole nie usłyszą; sam wyprosił u marszałka, by nie wyrzucano go z izby poselskiej. Ten sejm niczego jednak nie naprawił. Na weselu młodego Krasińskiego król tańczy i pije, choć donoszą mu, że królowa kona, a pokojowego, który to powtarza, uderza w twarz. Pasek opisuje pod tym rokiem chorobę i śmierć królowej Ludwiki, wyczerpanej staraniami o elekcję Francuza; z nią upada sprawa Kondeusza.

Pod Mątwami, gdy część wojska królewskiego przeprawia się przez rzekę, jazda Lubomirskiego uderza modą tatarską i w półtorej godziny wycina dragonię i Kozaków pułkownika Czopa, w tym dawny regiment Czarnieckiego, weteranów z Danii, Moskwy i Węgier. Bitwa jest zamętem, bo po obu stronach walczą bracia, ojcowie i synowie; związkowi noszą chustki na lewym ręku, a Pasek, przewiązawszy sobie rękę, zostaje i tak rozpoznany. Czopa zabija strzałem w ucho jeździec z tamtej strony, którego pułkownik wziął za swego. Lubomirski odmawia królowi walnej bitwy, ale zgadza się na układy palczyńskie. Nazajutrz król mówi do Paska: „Nie masz twego rotmistrza, byłoby tu wszystko inaczej”. Gdy Pasek odpowiada, że za Czarnieckiego do bratobójstwa by nie doszło, królowi płyną łzy, a na mszy tylko wzdycha. Pasek wstawia tu długą pochwałę Czarnieckiego, porównując go z Hektorem, Scypionem i Achillesem, i wyznaje, że po jego śmierci stracił ochotę do służby.

Pod Łęgonicami komisarze obu stron podpisują ugodę, a Pasek przytacza w pamiętniku deklarację królewską, amnestię i formy przysiąg. W obozie pod Jaroszynem Lubomirski przeprasza króla i przysięga w namiocie, któremu opuszczono ściany, żeby wszyscy widzieli. Potem wyjeżdża na wygnanie i umiera we Wrocławiu, skarżąc się tylko na ból głowy i mówiąc: „Kto głową robi, na głowę umierać musi”. Umiera też hetman Potocki, a Pasek kpi, że królowa zabrała sobie do nieba orszak hetmanów. Rok kończy żalem, że zgodę zawarto dopiero po rozlewie krwi i spustoszeniu kraju.

Zimę Pasek spędza u rodziców w Węgrzynowicach i zyskuje względy wojewody rawskiego Lipskiego oraz Śladkowskiego, chorążego, a potem kasztelana sochaczewskiego. Marszałkuje sejmikom, a 7 lutego 1667 roku w Rawie spisuje instrukcję dla posłów, którą przytacza w całości: posłowie mają szukać sposobu, by sejmów nie zrywano, prosić o zatwierdzenie ugody łęgonickiej, znaleźć pieniądze dla wojska, choćby zastawiając klejnoty koronne, i żądać zamknięcia mennicy oraz sądu nad Tynfem i Boratynim. Podpisuje się jako komornik ziemski rawski; urząd ten przyjął niechętnie, bo obiecano mu przez niego dalszy awans.

Wojewoda chce go ożenić z Radoszowską, Śladkowski z panną Śladkowską, dziedziczką Bożej Woli, i każdy obmawia drugą kandydatkę; Pasek woli tę z urodzajną ziemią niż z gołymi pieniędzmi. W ostatki Śladkowski sprowadza pannę z matką i księdza, ale kuzyni Chociwscy zatrzymują Paska na weselu krewnego w Glinniku, chowając konie. Przyjeżdża za późno, sprawę odkłada się do maja i rozwiewa się, gdy umiera matka panny; ona sama mówi potem: „Lubo była Wola Boża, a przecie nie było wolej bożej”.

Jędrzej Remiszowski, mąż stryjecznej siostry Paska, namawia go do swojej siostry, wdowy w Olszówce pod Wodzisławiem. Pasek jedzie tylko się przypatrzyć, a przy tańcach serce mu się do niej skłania; sądzi, że ma trzydzieści lat, a ma czterdzieści sześć. Oświadczyny układa jako rozmowę o przyjęciu na służbę: nasycony już żołnierką, chce się uczyć gospodarstwa jako jej parobek, a ona odpowiada, że dobry sługa znajdzie tu pana i miejsce. Wdowa i brat nalegają, by nie zwlekać; gdy w kościele w Mironicach przychodzi od Śladkowskich odpowiedź na jego list z zaproszeniem na wesele, a w niej dopisek pani Śladkowskiej z prośbą, by ze ślubem czekał, oboje postanawiają nie czekać i biorą ślub. Śladkowscy przyjeżdżają z wymówkami, ale kasztelan w końcu życzy mu szczęścia. Pasek żałuje tylko, że nie doczekał się syna, i powtarza pogłoskę, że żonie „uczyniono”, by nie miała więcej dzieci. Komorowski, który jechał po ostatnią odpowiedź wdowy, dowiaduje się od faktora, że już po ślubie, i na pamiątkę zatrzymuje jej poduszkę. Na pogrzebie królowej Ludwiki w Krakowie Pasek nie przyjmuje zapisu z majątku żony, czemu ludzie się dziwią, a Krakowian, którzy nazywają go przybyszem, oducza tego pięścią.

Pasek bierze w dzierżawę Miławczyce od burgrabiego krakowskiego Szembeka i traci na niej, bo lata są tanie, a do dochodu wliczono nawet pietruszkę i jajka. Wydaje pasierbicę Jadwigę Łącką za swego siostrzeńca Samuela Dembowskiego. Na sejmie król zapowiada abdykację, do której według Paska pchał go „ślepy” arcybiskup, licząc na elekcję Francuza i rządy w bezkrólewiu. Stany proszą go, by został; stary podkomorzy lwowski Ożga, którego Pasek słyszał z bliska, kończy: „Nu, Miłościwy królu, ponieważ nie chcesz nam być królem, bądźże nam bratem”. Żartowano potem, że byłego króla trzeba nazywać panem Snopkowskim, od snopka w herbie. Jan Kazimierz wyjeżdża do Francji, gdzie po elekcji Michała traci względy, skarży się, że Polacy na złość obrali „chłopca mego”, i wkrótce umiera.

Sąsiedzi traktują Paska jak przybysza z innego województwa. Krewni żony, Szembek i Żelecki, przywożą pijaka Kardowskiego, który przy stole drwi z Mazurów, cielęcą głowę nazywa mazowieckim papieżem, a w tańcu śpiewa o nich szyderczą piosenkę. Pasek bierze małego Żeleckiego na ręce jak dziecko i uderza nim Kardowskiego w pierś, tak że ten rozbija głowę o ławę, potem wypędza ich czeladź z izby i przykłada szablę do brzucha Szembeka. Nazajutrz się godzą, a goście odtąd siedzą przy nim skromnie.

Na elekcję województwa ruszają zbrojnie, Pasek pod chorągwią powiatu krakowskiego. Kandydaci zagraniczni sypią pieniędzmi, a o Polaku nikt nie wspomina. Gdy szlachcic łęczycki krzyczy na „Kondeuszów”, padają strzały, a senatorowie chowają się pod krzesła i karety. Arcybiskup nie chce przyjechać, więc województwa grożą, że obiorą króla bez senatorów. Wielkopolanie wołają już na Lotaryńczyka, gdy Sandomierzanie proponują księcia Michała Wiśniowieckiego, syna Jeremiego, który siedzi skromnie wśród szlachty. Okrzyk „Vivat Piast!” podchwytują inni, myśląc o swoim Polanowskim, a Pasek, zapytany o zdanie przez rotmistrza Pisarskiego, odpowiada „Vivat rex Michael!” i pędzi za Sandomierzanami; elekta wprowadzają do koła. Nazajutrz nowego króla zasypują podarunkami, a sejm koronacyjny zostaje zerwany.

W 1670 roku Pasek przenosi się do Smogorzowa i pierwszy raz spławia zboże do Gdańska. Starzy szyprowie grożą nowicjuszowi, że go oskubią, a on, korzystając z kłótni dwóch panów z kupcami, sprzedaje pszenicę o czterdzieści złotych drożej od nich. Rok później dzierżawi Skrzypiów od kasztelana bełskiego Myszkowskiego i spłaca długi jego ordynacji, licząc na arendę Olszówki i Brzeźcia, na którą przyjdzie mu czekać sześć lat. W 1672 roku spadek po Łąckich w Rączkach oddaje bez zapłaty pasierbicy i Dembowskiemu. Turcy biorą Kamieniec, który według Paska kupili u zdrajców, a Lipkowie przechodzą na ich stronę. Pospolite ruszenie z królem stoi pod Gołębiem i nie łączy się z wojskiem kwarcianym, bo szlachta nie ufa wojsku, w którym knuje się spiski przeciw królowi.

Gdy czambuły łupią okolice Komarna, Pasek dostaje komendę nad połową podjazdu z pospolitego ruszenia. Szlachta narzeka na leśne ścieżki, a pod Bełżycami na zwiad jedzie z nim tylko trzech ludzi. Gdy spotkany szlachcic mówi, że obładowanych łupem Tatarów łatwo dopaść, podwładni odmawiają: „Albo my to kwarciani?”, mają przecież żony i dzieci. Pasek ślubuje, że wolałby paść świnie, niż prowadzić takich ludzi, a w drodze powrotnej każe chłopcu podpalić kopę konopi. Pospolitacy uciekają, porzucając sakwy, opończe i ładownicę z gorzałką, do której nikt się potem nie przyzna. Gdy widzą konia złapanego w krzakach, wierzą, że stracili okazję, i proszą Paska, by milczał. Przed królem Kalinowski koloryzuje swój podjazd, a Pasek przewrotnie przyznaje, że mógł, ale nie chciał, i oświadcza, że na następny podjazd wolałby wziąć piętnastu posłusznych żołnierzy niż setkę panów, którzy sami chcą dyrygować wojną. Senatorowie wybuchają śmiechem.

Pod Lublinem szlachta zawiązuje koło generalne w obronie króla przeciw malkontentom, marszałkiem obiera pisarza polnego Stefana Czarnieckiego, a Pasek jest deputatem powiatu lelowskiego. Obrady w polu są burzliwe: starego pisarza bielskiego, który rzucił do mówcy „Pane starosto, ne zderżysz!”, ledwie ratują przed szablami, Firleja Broniowskiego, który obraził króla, szlachta rozsiekuje i rzuca do środka koła, a kasztelana Zamojskiego ratuje dopiero prośba króla. Koło kończy się 10 listopada, a w domu Pasek zastaje żałobę po matce.

W 1673 roku podczas sejmu umiera prymas Prażmowski, według Paska z żalu, że nie dopiął francuskich interesów. Pod Chocimem wojsko polskie i litewskie szturmuje obóz turecki; Turcy prawie się nie bronią, a gdy uciekają, łamie się pod nimi most na Dniestrze. Pasek przytacza historię syna, który przebrany po turecku przyjechał na wielbłądzie i tak przestraszył starego ojca, że ten rozchorował się i zmarł. Zwycięstwo ocaliło kraj, w którym już rozważano poddanie się sułtanowi. Król Michał umiera zaraz potem; mówiono o truciźnie w cyrance, ale Pasek zaznacza, że nikogo nie posądza.

W 1674 roku królem zostaje wybrany Jan Sobieski, którego Pasek nazywa Piastem. W 1675 roku Pasek sprawia obłóczyny i profesje pasierbic, które zostają bernardynkami (trzy za jego czasów, czwarta jeszcze za życia ich ojca); kosztuje go to więcej niż wydanie panny za mąż. W 1676 roku Kraków przyjmuje trzech królów naraz: trumny Michała i Jana Kazimierza, sprowadzonego z Francji, jadą na jednym wozie, a dwa dni później koronuje się Jan III. Pasek zwraca się do zmarłego Jana Kazimierza: wzgardził ojczyzną, a jego kości do niej wróciły. Podczas sejmu koronacyjnego wygrywa w Krakowie sprawę o gwałty, których cudzoziemscy żołnierze dopuścili się w Smogorzowie: ich kapitan i porucznik zostają skazani na karę gardła. Pod Żurawnem zawarto z Turkami pokój, który oddaje im Podole i Ukrainę.

W 1677 roku Pasek obejmuje wreszcie arendę Olszówki i Brzeźcia; ponieważ wrota przed nim zamykano, jego ludzie wjeżdżają, gdy otwarto je chłopom idącym do młocki. W grudniu umiera jego ojciec i zostaje pochowany w Krakowie u karmelitów na Piasku. W 1678 roku, jadąc na prośbę przyjaciela na rozmowy ugodowe, traci w pożarze karczmy suknie i futra warte cztery tysiące i rozważa, że przyjaciel pamięta dobrodziejstwo rzadko dłużej niż trzy lata. W 1679 roku notuje pierwszy sejm w Grodnie i wojsko, które w obozie pod Trembowlą orze i sieje jak w domu.

Zimy prawie nie ma, a ludzie sieją już w styczniu. Król Jan III dowiaduje się, że pewien szlachcic z krakowskiego ma oswojoną wydrę, i przysyła po nią dworzanina Straszewskiego z listami. Pasek najpierw dla żartu każe przynieść wydrzy rękaw, a potem pokazuje zwierzę: wołana po imieniu Robak wychodzi z trzcin, a na rozkaz wynosi ze stawu płoć i szczupaki. Opowiada, że sypiała z nim w łóżku i była czysta, w nocy pilnowała go lepiej niż pies, nie jadła surowego mięsa, rzucała się na każdego, kto na słowo „rusza” szarpał pana za suknię, przegoniła po izbie charcicę gościa i ugryzła księdza, który wziął ją za rękaw. W drodze łowiła ryby w każdej rzece, tak że w post nie trzeba było szukać ich po miasteczkach.

Gdy król prosi drugi raz i przysyła dwa tureckie konie, Pasek odmawia przyjęcia zapłaty i oddaje wydrę. W klatce zwierzę piszczy i marnieje; u króla daje się pogłaskać i przez dwa dni łowi ryby w naczyniach. Dworzanie wiążą je jednak za obrączkę, choć Pasek pisał, że trzeba za szyję, więc wydra w nocy się wyswobadza i błąka, aż zabija ją dragon, nie wiedząc, że jest oswojona. Król, widząc skórkę wypchaną słomą, wzywa, by zabić winnego; za wstawiennictwem duchownych dragon zamiast rozstrzelania przechodzi przez szeregi, a dwór przez cały dzień chodzi jak struty.

Pasek opisuje też swoje ptaki łowne – sokoły, jastrzębie, nawet kruki – jastrzębia, który dusił nawet zające, i oswojone liszkę, borsuka, kunę i zająca, biegające z jego chartami, tak że obcy brali go za czarnoksiężnika. Jesienią płoną gumna w Smogorzowie. Chłopi z zawiści oskarżają karbowego, Pasek oddaje go na męki, a gdy okazuje się, że ogień przyszedł od kuźni, żałuje tego i przyjmuje stratę jako wolę Bożą. W 1681 roku żeni Aleksandra Tomickiego z wdową Makowiecką, w czerwcu ciężko choruje, godzi brata Trzemeskiego z Kiełczowskim o Klimontów i zaprasza na stypę po Aleksandrze Komornickim, dawnym wrogu, a od dwóch lat przyjacielu, który umarł na jego rękach. Rok 1682 znów zaczyna się zimą bez śniegu i mrozu, za to w kwietniu śnieg i mróz niszczą wschodzące jarzyny.

Sejm zawiera przymierze z cesarzem i Wenecją przeciw Turkom. Pasek opisuje oblężony Wiedeń, który trzyma się już tylko nadzieją na Polaków, i chwali króla, który przed wyjazdem z Krakowa mówił przy nim: „Boga proszę, żebym ich tam tylko zastał: wnet nietrudno będzie w Polszcze o tureckie konie”. W bitwie 12 września chan mówi wezyrowi, że skoro widzi husarzy, to jest i król, i odchodzi z Tatarami, a Turcy rzucają się do ucieczki. Pasek wylicza bogactwa namiotów wezyra, łaźnie, studnie i worki talarów. W czasie oblężenia był w Gdańsku (zwycięstwo zastało go już w domu): luteranie modlili się tam o zwycięstwo Turków i śpiewali gazety o Tekelim, więc Pasek kupił taką gazetę i dał chłopu, żeby się nią podtarł. W austerii gdańscy mieszczanie przeklinają króla; katolik, który przełożył mu ich słowa, ma zeznawać, ale przekupiony wycofuje się.

Pod Parkanami w czwartek turecki atak wycina polską straż przednią, a całe wojsko z królem ucieka z hańbą aż do Niemców; ginie wojewoda pomorski Denhoff, a jego głowę Turcy wysyłają jako królewską. W sobotę wojska polskie i cesarskie rozbijają Turków, most na Dunaju pęka, a Pasek widzi w tym Bożą lekcję pokory. Niemiec przebija szpadą jeńca, którego prowadzi bratanek Paska, Stanisław; Pasek dodaje, że z Niemcem wojuje się łatwiej niż z Tatarem, który i ucieka, i goni. W drodze przez Węgry kozak udaje zabitego, by złapać Turka pod Seczynem, a w szturmie na miasto kula trafia w nogę Franciszka Lanckorońskiego, starosty stobnickiego, którą trzeba potem uciąć; Pasek wstawia na jego cześć długi wiersz o herbach jego rodu. Litwini przychodzą za późno, a hetman kozacki Kunicki pustoszy ziemie tatarskie i ginie zabity przez swoich.

W 1684 roku wojsko idzie z królem za Dniestr, a Pasek kpi, że sprzymierzeńcy wzięli sobie słodką porcję, a Polakom zostawili coś z chrzanem. W 1685 roku umiera margrabia pińczowski Stanisław, którego Pasek nazywa chytrym i kłamliwym, a jego brat Józef okazuje się gorszy. W sierpniu Pasek ciężko choruje z przepicia i traci przytomność; przed świtem w wigilię Narodzenia Najświętszej Panny widzi zakonnika, świętego Antoniego, który mówi: „Pilnowałem cię szczerze od przeszłego czwartku: nie bójże się już, a wstań!”. Gorączka znika, Pasek każe sobie ugotować szczupaka, jedzie ładować szkuty i płynie do Gdańska.

W 1686 roku przemawia przy obłóczynach Heleny Sieklickiej i notuje znów zimę bez śniegu. W 1687 roku, gdy wygasa mu arenda Olszówki, pisze, że rok wcześniej oddał Smogorzów pasierbowi w lepszym stanie, niż go objął, rezygnuje z dożywocia i z czterdziestu tysięcy wydanych na dzieci żony i radzi czytelnikom, by nie żenili się z wdową, która ma dzieci, długi i procesy.

W 1688 roku mieszka w Madziarowie, ale częściej siedzi w Lublinie, procesując się z margrabią, który wygnał go z dzierżawy dóbr margrabskich, nie oddawszy pieniędzy, a żona nie opuszcza dworu w Olszówce, choć przeciwnicy chętnie by ją z niego wypuścili. Na sejmie w Grodnie Pasek skarży się królowi Janowi III, oboźny Chełmski świadczy za nim, a król obiecuje sprawiedliwość. Królowa broni margrabiego, z którym grywa w karty, a król żartuje: „Marysieńku, da Waści za to kinala”. Bratanek Paska, który wrócił z niewoli krymskiej, dostaje od króla asygnację na Tatara do wymiany. Sejm zostaje zerwany, król poleca sprawę Paska marszałkowi trybunału, wojewodzie sieradzkiemu, a ten zaczyna odpowiadać — i na tym zdaniu pamiętnik się urywa.