Kronika polska Galla Anonima

Kronikę otwiera list autora do dostojników Kościoła: arcybiskupa Marcina, biskupów Szymona, Pawła, Maura i Żyrosława oraz kanclerza Michała, którego nazywa współpracownikiem. Autor pisze, że bez ich poparcia nie odważyłby się na tak wielkie dzieło – porównuje się do żeglarza w małej łodzi, który płynie bezpiecznie tylko dzięki dobremu sternikowi. Zapowiada, że opisze czyny panującego księcia Bolesława III, których oni sami byli świadkami, a książkę tytułuje ich imionami, żeby nikt nie posądził go o próżność.

Wierszowany epilog opowiada, jak przyszedł na świat ten książę. Jego rodzice, Władysław i Judyta, długo nie mieli syna, więc wysłali posłów z darami do klasztoru świętego Idziego w Prowansji, a wśród darów była złota figurka dziecka. Mnisi pościli trzy dni i modlili się, a gdy posłowie wrócili do Polski, księżna była już brzemienna. Autor uważa więc Bolesława za dziecko wymodlone.

W zagajeniu autor tłumaczy, po co pisze: czyny władców giną z pamięci, jeśli nikt ich nie spisze, a on chce przede wszystkim opowiedzieć dzieje Bolesława, poprzedzając je czynami jego przodków. Opisuje położenie Polski: północną część Słowiańszczyzny, sąsiadującą z Rusią, Węgrami, Morawami, Czechami, Danią i Saksonią, a od strony morza z pogańskimi ludami – Lutykami, Pomorzanami i Prusami, z którymi polscy władcy wciąż walczą, próbując je nawrócić. Potem zakreśla granice całej Słowiańszczyzny, aż po Adriatyk, i chwali tę krainę – zwykle czyta się to jako pochwałę Polski – za zdrowe powietrze, żyzną ziemię, lasy pełne miodu, rybne wody, bitnych rycerzy i pracowitych chłopów, a przede wszystkim za to, że choć tylu sąsiadów na nią napadało, nigdy nie została przez nikogo ujarzmiona.

W Gnieźnie rządzi książę Popiel, który ma dwóch synów. Na ich postrzyżyny wyprawia wielką ucztę; dwóch obcych przybyszów, którzy pojawiają się w grodzie, nikt na nią nie zaprasza, a u bram grodu odprawia się ich sromotnie. Wędrowcy schodzą na przedmieście, do chaty ubogiego oracza Piasta, syna Chościska, i jego żony Rzepki. Ci przyjmują ich serdecznie, choć sami szykują skromne postrzyżyny swojego jedynego syna: mają naczynie piwa i wykarmionego wieprzka. Goście każą nalewać piwo, a ono przybywa tak, że napełniają nim wszystkie naczynia; z wieprzka wychodzi mięsa na dziesięć cebrów. Za radą gości Piast zaprasza na ucztę samego księcia z dworem, a książę przychodzi. Wędrowcy strzygą chłopca i nadają mu imię Siemowit.

Siemowit wyrasta na dzielnego człowieka i z woli Boga zostaje księciem Polski, a Popiel z potomstwem traci władzę. Starcy opowiadają, że wygnanego Popiela zaczęły prześladować myszy: uciekł na wyspę i zamknął się w drewnianej wieży, ale myszy dopłynęły tam i go zagryzły. Autor nie chce dłużej mówić o czasach pogańskich, które zatarła pamięć. Siemowit poszerza granice państwa, po nim rządzi jego syn Lestek, a po Lestku Siemomysł.

Synem Siemomysła jest Mieszko, przez siedem lat od urodzenia niewidomy. W jego siódme urodziny ojciec wyprawia ucztę, ale wzdycha w smutku nad ślepotą syna. Wtedy przychodzi wieść, że chłopiec przejrzał; matka sprawdza to sama i ogłasza biesiadnikom. Starszyzna tłumaczy, że ślepota Mieszka oznaczała Polskę, ślepą jeszcze bez prawdziwego Boga, a jego przejrzenie zapowiada, że kraj zostanie oświecony i wywyższony. Autor dopowiada, że tak się stało: przez chrzest Mieszka naród przyjął wiarę.

Mieszko jako książę wojuje z sąsiadami, ale wciąż jest poganinem i ma siedem żon. Chce poślubić chrześcijankę, czeską księżniczkę Dąbrówkę, a ona odmawia, dopóki nie porzuci wielożeństwa i nie przyrzeknie przyjąć chrztu. Mieszko się zgadza. Dąbrówka przybywa do Polski z wielkim orszakiem duchownych i świeckich, ale ślub odbywa się dopiero wtedy, gdy książę pozna obyczaje chrześcijańskie i zostanie ochrzczony.

Dzięki żonie Mieszko przyjmuje chrzest, a z nim nad Polską wschodzi światło wiary. Dąbrówka rodzi mu syna Bolesława, który po śmierci ojca przejmuje władzę i staje się tak potężny, że za jego czasów cała Polska zdaje się lśnić złotem. Autor wylicza jego zdobycze: podporządkował Morawy i Czechy i ustanowił swoją stolicę w Pradze, pokonał Węgrów aż po Dunaj, a Sasów zgromił tak, że nad rzeką Salą (Soławą) wyznaczył granicę Polski jakby żelaznym kresem. Pogańskich Lutyków, Pomorzan i Prusów zmusił do posłuszeństwa i budował u nich kościoły.

Bolesław przyjmuje z czcią świętego Wojciecha, wygnanego przez zbuntowanych Czechów, i słucha jego nauk. Gdy w Polsce wiara się umacnia, Wojciech idzie nawracać Prusów i ponosi tam śmierć męczeńską. Bolesław odkupuje od Prusów jego ciało za tyle złota, ile ważyło, i składa je w Gnieźnie.

Do grobu męczennika przybywa cesarz Otto, który chce się pomodlić i poznać sławnego władcę. Bolesław wita go wspaniale: ustawia na równinie szyki rycerzy i panów w strojach z drogich tkanin, bo na jego dworze złoto było tak pospolite jak gdzie indziej srebro. Zdumiony cesarz mówi, że widzi więcej, niż głosiła sława, i uznaje, że taki mąż nie powinien być zwykłym księciem ani komesem. Zdejmuje z głowy swój diadem i wkłada go na głowę Bolesława, daje mu gwóźdź z krzyża Pańskiego z włócznią świętego Maurycego, a od Bolesława dostaje ramię świętego Wojciecha. Nazywa go bratem i sprzymierzeńcem cesarstwa oraz przyjacielem ludu rzymskiego i odstępuje mu władzę nad sprawami Kościoła w Polsce i w ziemiach pogan; papież Sylwester to potwierdza.

Po koronacji Bolesław przez trzy dni wyprawia ucztę. Po każdej każe zbierać ze stołów złote i srebrne naczynia, rożny, noże i rogi do picia, a także zasłony, kobierce i obrusy, i odnosić je cesarzowi w darze; dokłada drogie kamienie i tkaniny. Obdarowuje też dostojników cesarza i każdego sługę. Cesarz wraca do siebie uradowany, a Bolesław rusza na dawnych wrogów.

Król Rusinów odmawia Bolesławowi ręki swojej siostry, więc ten najeżdża Ruś i nie tracąc czasu na zdobywanie grodów, idzie prosto na Kijów. Ruski król łowi właśnie ryby w łódce; gdy goniec za gońcem potwierdza, że Bolesław nadchodzi, mówi, że Bóg daje gród temu, kto nie bawi się wędką, tylko orężem, i ucieka. Bolesław wchodzi do miasta bez oporu, ze śmiechem uderza mieczem w Złotą Bramę i zapowiada, że następnej nocy siostra króla zostanie jego nałożnicą, a nie żoną – i tak się dzieje. Przez dziesięć miesięcy rządzi w Kijowie i wysyła stamtąd pieniądze do Polski, a w jedenastym zostawia na Rusi swojego krewnego, Rusina, i wraca ze skarbem.

Blisko polskiej granicy, nad Bugiem, zbiegły król zastępuje mu drogę z wojskami ruskich książąt, Połowców i Pieczyngów, licząc na to, że wielu Polaków rozjechało się już do domów – i rzeczywiście wielu odeszło. Bolesław przemawia do garstki rycerzy: jeśli przegrają, stracą łupy, a sami wraz z dziećmi pójdą w niewolę Rusinów. Sam rzuca się w tłum wrogów jak lew. Rzeź jest tak wielka, że ci, którzy po pewnym czasie przybyli szukać ciał bliskich, nie mogli przejść pobojowiskiem, nie brodząc we krwi, a Bug zdawał się płynąć bardziej krwią niż wodą. Ruś na długo staje się trybutariuszem Polski.

Kronikarz podaje, ilu rycerzy dawały grody: Poznań 1300 pancernych i 4000 tarczowników, Gniezno 1500 i 5000, Włocławek (u Komarnickiego „Władysław”) 500 i 2000, Giecz 300 i 2000. Dodaje, że Bolesław miał więcej pancernych, niż w czasach autora cała Polska ma tarczowników. Opisuje też jego pobożność i sprawiedliwość: przy biskupach nie siadał, a gdy ubogi chłop albo skrzywdzona kobieta skarżyli się na wojewodę, wysłuchiwał ich nawet zajęty wielkimi sprawami, posyłał po oskarżonego, przyjmował go życzliwie przy stole i rozsądzał sprawę spokojnie, licząc się z biedakiem tak samo jak z panem.

Raz obaj władcy, nic o sobie nie wiedząc, stają obozem na przeciwnych brzegach rzeki. Ruski król każe przekazać, że jego psy i myśliwi otoczyli Bolesława jak dzika; Bolesław odpowiada, że skąpie kopyta we krwi myśliwych i psów. W przeddzień święta kucharze i ciury płuczą w rzece mięso, a ruscy pachołkowie obrzucają ich wyzwiskami i strzelają z łuków. Polska służba bierze broń śpiących w południe rycerzy, przepływa rzekę i rozbija Rusinów; zbudzone wojsko idzie za nią i kończy zwycięstwo.

Bolesław buduje kościoły i zakłada biskupstwa – za jego czasów Polska ma dwóch arcybiskupów z biskupami podległymi. Broni duchownych przed możnymi, a od pokonanych pogan żąda nie daniny, lecz przyjęcia wiary. Autor chwali w nim trzy cnoty: sprawiedliwość, słuszność i pobożność. Opisuje bogactwo dworu: rycerze noszą ciężkie złote łańcuchy, a damy tyle złota, że bez podpory nie mogłyby chodzić. Odprawiony sprzed oblicza króla czuł się jak pogrzebany żywcem. Bolesław nie zmusza chłopów do podwód, mieszka w grodach, nie w namiotach, a gdy przejeżdża, nikt nie chowa przed nim wołów i owiec.

Króla otacza dwunastu przyjaciół z rady, z którymi ucztuje razem z ich żonami. Królowa, kobieta mądra, ratuje skazanych na śmierć: ukrywa ich w więzieniu. Gdy przy uczcie Bolesław żałuje, że kazał stracić ludzi z dobrych rodów, królowa pyta, czy byłby rad, gdyby jakiś święty ich wskrzesił. Król odpowiada, że oddałby za to wszystko. Wtedy królowa przyznaje się do swojej kradzieży i razem z przyjaciółmi i ich żonami pada mu do stóp. Bolesław przebacza i posyła po więźniów, a w łaźni karci ich jak ojciec – starszych słowami, młodszych także chłostą, własną ręką – po czym ubiera ich w królewskie szaty i zwraca im godności.

Na dworze Bolesława codziennie, nawet w dni zwykłe, zastawia się czterdzieści głównych stołów, nie licząc pomniejszych, a wszystko pochodzi z jego własnych dóbr i łowów. Gdy namiestnicy pytają, co zrobić z zapasami przygotowanymi w grodach na święta, odpowiada, że woli ocalić przed wrogiem kurczę niż ucztować bezczynnie, bo strata kurczęcia z braku męstwa jest dla niego jak strata grodu; wysyła więc zaufanych, by ucztowali w jego imieniu. Ludzie nazywają go prawdziwym ojcem ojczyzny.

Choć ma tylu rycerzy, wciąż mówi, że ich mu brakuje, i każdego dzielnego wojownika traktuje jak syna. Czując zbliżającą się śmierć, zwołuje wojewodów i przyjaciół i przepowiada: widzi królewski ród tułający się na wygnaniu i żebrzący o litość u tych, których sam podeptał, a w oddali swojego potomka, który jak rozżarzony węgiel rozświetli całą Polskę. Zapytany, jak długo nosić po nim żałobę, mówi, że kto go znał, będzie go opłakiwał, a także synowie i wnukowie tych ludzi. Po jego śmierci złoty wiek zmienia się w ołowiany: przez rok nikt w Polsce nie wyprawia uczt ani nie wkłada świątecznych strojów. Rozdział kończy wierszowany lament nad Bolesławem.

Po Bolesławie panuje jego syn Mieszko, który jeszcze za życia ojca poślubił siostrę cesarza Ottona III (tak podaje kronika) i miał z nią syna Kazimierza, zwanego też Karolem. Był dzielnym rycerzem, ale ojcu nie dorównał, a sąsiedzi nienawidzili go z zawiści do Bolesława. Według opowieści Czesi pojmali go podstępnie na zjeździe i okaleczyli w odwecie za to, że Bolesław oślepił ich księcia.

Po śmierci Mieszka mały Kazimierz zostaje z matką, która rządzi uczciwie, ale zdrajcy wypędzają ją z kraju, a chłopca zatrzymują. Gdy dorosły Kazimierz obejmuje władzę, możni boją się jego zemsty za matkę i zmuszają go do ucieczki na Węgry. Król Stefan, przyjaciel Czechów, nie pozwala mu odejść; dopiero jego następca Piotr odrzuca żądanie Czechów słowami, że król Węgier nie jest dozorcą więziennym na rozkaz księcia czeskiego, i wyprawia Kazimierza ze stu rycerzami. Kazimierz jedzie do Niemiec, do matki i cesarza, i ćwiczy się w rzemiośle rycerskim.

Tymczasem Polskę szarpią sąsiedzi, a jeszcze gorzej niszczą ją sami mieszkańcy: niewolni powstają przeciw panom, porywają ich żony, odstępują od wiary i zabijają biskupów i kapłanów. Czesi burzą Poznań i Gniezno i wywożą ciało świętego Wojciecha, a w opuszczonych kościołach dzikie zwierzęta zakładają legowiska. Ludzie uciekają za Wisłę, na Mazowsze. Kronikarz wspomina pogląd, że klęska przyszła z powodu klątwy Radzima (Gaudentego), brata świętego Wojciecha.

Kazimierz postanawia wrócić. Matka odradza mu powrót do zdradzieckiego ludu, a cesarz proponuje własne księstwo, ale Kazimierz odpowiada, że żadne dziedzictwo nie jest słuszniejsze od ojcowskiego. Z pięciuset rycerzami wkracza do Polski, zajmuje gród, który mu się poddaje, i stopniowo uwalnia kraj od Pomorzan, Czechów i innych najeźdźców. Żeni się z bogatą ruską księżniczką i ma z nią czterech synów – Bolesława, Władysława, Mieszka i Ottona – oraz córkę, wydaną za króla czeskiego.

Przeciw Kazimierzowi występuje Masław, dawny podczaszy Mieszka, który jako wojewoda rządzi Mazowszem, zaludnionym przez zbiegów, i sięga po władzę, do której nie ma prawa. Kazimierz z garstką doświadczonych wojowników rozbija jego wojsko i zabija go w bitwie, choć Mazowszanie mieli pięćdziesiąt hufców, a on ledwie trzy. W pościgu sam omal nie ginie; ratuje go rycerz nieszlacheckiego rodu, któremu książę oddaje potem gród i podnosi go do stanu szlacheckiego. Potem pokonuje Pomorzan, którzy szli Masławowi na pomoc, i wspiera Kościół i klasztory, bo sam w dzieciństwie był oddany do klasztoru.

Po Kazimierzu panuje jego pierworodny syn Bolesław, zwany Szczodrym. Dorównałby przodkom, gdyby nie pycha i próżność. Na początku rządów, wodząc Polaków i Pomorzan, nie zdobywa czeskiego grodu Gradec, sam ledwie uchodzi z zasadzki i traci władzę nad Pomorzanami. Jak jego pradziad wkracza do Kijowa i uderza mieczem w Złotą Bramę, a na tronie osadza spokrewnionego z sobą Rusina. Gdy ten prosi o publiczny pocałunek zgody, Bolesław żąda za to tylu grzywien złota, ile kroków zrobi jego koń w drodze na spotkanie; całuje go, nie zsiadając z konia, i z uśmiechem szarpie go za brodę.

Książę czeski wkracza do Polski przez lasy. Bolesław otacza jego wojsko i zapowiada bitwę na następny dzień, porównując Czechów do wilków, a siebie do myśliwego z psami. Czech odpowiada chytrze: jeśli Bolesław jest prawdziwym synem Kazimierza, niech czeka na nich jutro w tym samym miejscu. Bolesław czeka, a Czesi uciekają nocą. Pościg przez Morawy daje tylko jeńców, więc książę wraca, przeklinając własną nieostrożność.

Gdy Pomorzanie napadają na Polskę, Bolesław rusza na nich, nie czekając na całe wojsko, i nad rzeką każe ciężkozbrojnym rycerzom przeprawić się bez szukania brodu. Wielu tonie, a reszta zrzuca łuskowe zbroje, przepływa rzekę i zwycięża, choć wielkim kosztem. Od tego czasu – wyjaśnia kronikarz – w Polsce przestano nosić ciężkie zbroje łuskowe.

W Krakowie przed pałacem rozkłada się na kobiercach daninę z Rusi i innych krajów. Przechodzący ubogi kleryk z obcych stron wzdycha na widok skarbów. Porywczy król myśli, że ktoś jest chłostany, i pyta gniewnie, kto jęczy. Przestraszony kleryk wyznaje, że porównał swoją nędzę z jego chwałą. Bolesław każe mu wziąć tyle, ile zdoła unieść; gdy kaptur pęka pod ciężarem monet, król daje mu własny płaszcz i sam pomaga go napełnić, aż kleryk woła, że więcej nie udźwignie.

Bolesław zmusza do ucieczki węgierskiego króla Salomona i osadza na tronie Władysława, wychowanego w Polsce i pobożnego. O tym, jak sam został wygnany z Polski, kronikarz mówi oględnie: chrześcijanin nie powinien mścić się na chrześcijaninie karą cielesną, a Bolesław dodał grzech do grzechu, gdy za zdradę ukarał biskupa obcięciem członków. Autor ani nie uniewinnia biskupa zdrajcy, ani nie pochwala króla.

Na Węgrzech Władysław wita go z radością i z daleka zsiada z konia. Bolesław w pysze nie schodzi z siodła: mówi, że to on wychował Władysława i uczynił go królem, więc pocałuje go z konia jak jednego ze swoich książąt. Władysław jest zmieszany, ale każe mu usługiwać w całym kraju, a potem obaj żyją zgodnie jak bracia. Węgrzy jednak biorą to sobie do serca i ich zawiść ma, jak mówią, przyspieszyć śmierć Bolesława.

Jedyny syn Bolesława, Mieszko, wychowuje się u króla Władysława. Stryj, książę Władysław, przywołuje go do Polski i żeni z ruską księżniczką, a młodzieniec zjednuje sobie cały kraj. Wkrótce jednak umiera, otruty – jak mówią – przez zawistnych, którzy bali się, że pomści ojca. Opłakuje go cała Polska: chłopi porzucają pługi, rzemieślnicy pracę, a matka przy grobie na godzinę traci przytomność.

Na tronie zostaje książę Władysław, brat Bolesława. Żeni się z Judytą, córką czeskiego króla Wratysława, ale długo nie ma syna, choć oboje poszczą, modlą się i dają jałmużny. Biskup Franko radzi im zwrócić się do świętego Idziego, czczonego w Prowansji niedaleko Marsylii, i posłać mu złotą figurę chłopca oraz królewskie dary. Posłowie wiozą je z listem do opata. Mnisi poszczą trzy dni i modlą się, a zanim post się kończy, księżna w Polsce zachodzi w ciążę; zakonnicy oznajmiają to posłom, zanim ci wyruszą z powrotem. Tak kończy się księga pierwsza.

Drugą księgę otwiera list do biskupa Pawła i kanclerza Michała. Autor przeprasza za swoją nieudolność: porównuje się do mrówki, która nie dorówna wielbłądowi, ale na swoją miarę pracuje starannie, i prosi adresatów, by poprawili błędy w jego dziele. W wierszowanym epilogu tłumaczy, że przerwał na chwilę pracę, bo musiał świeżo przebiec tyle obcych krain.

Bolesław przychodzi na świat w dzień świętego Stefana, króla Węgier, a jego matka Judyta, która jeszcze w przeddzień wykupywała chrześcijańskich niewolników z rąk Żydów, umiera w noc Bożego Narodzenia. Stary i chory na nogi Władysław żeni się po raz drugi z siostrą cesarza Henryka, wdową po węgierskim królu Salomonie, i ma z nią tylko trzy córki. Z pomocą cesarza zdobywa w dzień Wniebowzięcia gród pomorski, zajmuje kraj aż po morze i osadza w grodach swoich namiestników, a grody w głębi kraju każe spalić. Pomorzanie jednak zabijają albo wypędzają namiestników wyznaczonych przez Sieciecha, wojewodę naczelnego.

Władysław wkracza więc na Pomorze przed Wielkim Postem i spędza tam większą część postu. Wraca z wielkim łupem i jeńcami, ale nad rzeką Wdą, w przeddzień Niedzieli Palmowej, Pomorzanie atakują go znienacka. Bitwa trwa od rana do zmroku; Polacy zostają na placu boju, lecz zwycięstwo jest tak krwawe, że nie wiadomo, kto naprawdę przegrał. Kronikarz widzi w tym karę za wojowanie w czasie postu. Na jesieni, z trzema hufcami czeskimi, Władysław oblega Nakło. Co noc oblegającym ukazują się widmowe zbrojne szyki; pewnej nocy wojsko w strachu wybiega za nimi z obozu, a obrońcy palą namioty i machiny. Brak żywności zmusza Polaków do odwrotu, a Pomorzanie wbijają się w pychę. Kronikarz zapowiada, że teraz opowie o synu z nieprawego łoża obok syna prawowitego, jak Pismo opowiada o dwóch synach Abrahama.

Zbigniewa, syna z nieprawego łoża, Władysław za radą żony wysyła do klasztoru w Saksonii, niby na naukę. Tymczasem wojewoda Sieciech, człowiek zdolny, ale chciwy, odbiera ludziom majątki, wypędza ich z kraju i na miejsce szlachty wynosi ludzi niskiego stanu. Wygnańcy zbierają się w Czechach u księcia Brzetysława, który chętnie sieje niezgodę wśród Polaków. Porywają Zbigniewa z klasztoru i namawiają Magnusa, rządcę Wrocławia, by uwolnił się od władzy Sieciecha, osłaniając się młodzieńcem jak tarczą. Magnus po wahaniu przyjmuje Zbigniewa. Wrocławianie odpowiadają posłowi z dworu, że nie zdradzają ojczyzny, tylko walczą z Sieciechem, a lud omal nie kamienuje tego, który próbował bronić Sieciecha.

Władysław i Sieciech wzywają na pomoc króla Węgier i księcia Czech, ale sprawa kończy się wstydem: węgierski król omal nie uprowadza zakutego w kajdany Sieciecha, który ucieka razem z małym Bolesławem, a rodacy nie chcą walczyć z rodakami. Ojciec zawiera pokój ze Zbigniewem i po raz pierwszy nazywa go synem. Sieciech jednak przekupuje wrocławską starszyznę, a gdy Władysław podchodzi z wojskiem pod Wrocław, opuszczony przez stronników Zbigniew ucieka nocą do Kruszwicy.

Ojciec rusza za nim. Zbigniew, z siedmioma hufcami kruszwiczan i tłumem pogan, wychodzi do bitwy przeciw ojcu i przegrywa. Ginie tylu ludzi, że trupy wypełniają jezioro wokół grodu i odtąd dobrzy chrześcijanie brzydzą się jeść ryby z tego jeziora; bogata Kruszwica pustoszeje. Zbigniew chroni się w grodzie i boi się kary śmierci, ale ojciec, pobłażając młodości, odsyła go na Mazowsze, do więzienia w grodzie Sieciecha. Uwalnia go przy poświęceniu kościoła w Gnieźnie, na prośbę biskupów i możnych.

W wigilię tego poświęcenia święty Wojciech dokonuje cudu: zdrajcy wciągają nocą na linach Pomorzan do pewnego polskiego grodu, a tym ukazuje się zbrojny mąż na białym koniu i spędza ich mieczem z murów; zbudzeni krzykiem obrońcy ocaleją. Potem Władysław wysyła obu synów na Pomorze, ale wracają, nic nie zdziaławszy. Podejrzewając w tym inną przyczynę, ojciec dzieli między nich kraj, zatrzymując sobie główne grody. Możnym, którzy pytają, który syn jest zdolniejszy, odpowiada, że rozstrzygnie to Bóg; po jego śmierci władzę ma objąć ten, kto okaże się rozważniejszy i dzielniejszy. Zbigniew ma dostać Mazowsze, Bolesław – Wrocław, Kraków i Sandomierz, a kto sprzymierzy się z obcymi na zgubę kraju, ma stracić prawo do dziedzictwa. Sam Władysław najchętniej przebywa na Mazowszu.

Kronikarz opowiada o dzieciństwie swojego bohatera. Mały Bolesław nie bawi się jak inne dzieci, tylko chce naśladować rycerzy: nie umie jeszcze sam wsiąść na konia, a już dowiaduje się o wyprawach i chce w nich jechać, nieraz wbrew ojcu albo bez jego wiedzy. Ponieważ stary i chory Władysław powierza dowództwo Sieciechowi, chłopiec wyrusza z nim pustoszyć Morawy – bardziej z imienia niż z siły – a wojsko wraca z wielkim łupem i jeńcami.

Pewnego ranka przy śniadaniu w lesie Bolesław widzi ogromnego dzika i nie czekając na psy ani towarzyszy, biegnie za nim z oszczepem. Gdy ma uderzyć, jakiś rycerz zastępuje mu drogę i próbuje wyrwać mu broń. Chłopiec walczy naraz z człowiekiem i ze zwierzęciem: odbiera rycerzowi oszczep i zabija dzika, a potem długo dochodzi do siebie ze zmęczenia. Rycerz nie umie wyjaśnić, czemu tak zrobił, i na długo traci łaskę chłopca. Innym razem, z małym orszakiem na wzgórzu, Bolesław dostrzega w dole niedźwiedzia igrającego z niedźwiedzicą. Każe towarzyszom zostać, zjeżdża sam i nie zsiadając z konia, przebija niedźwiedzia oszczepem, zanim ten zdąży się na niego rzucić.

Dorastając, Bolesław nie goni za zbytkami jak płocha młodzież. Gdy słyszy, że wrogowie napadli na kraj, sam z oddziałem rówieśników wpada na ich ziemie, pali osady, bierze jeńców i łupy. Choć ma już wydzielone księstwo wrocławskie, jest wciąż chłopcem, ale – jak pisze kronikarz – starcem w dzielności. Młodzi i starzy coraz bardziej się do niego przywiązują, licząc, że kraj doczeka się w nim bohatera.

Młody Bolesław z konną drużyną wpada na Pomorze i tak gwałtownie atakuje gród Międzyrzecze, że po kilku dniach obrońcy się poddają. W walce pod murami jego stolnik Wojsław zostaje ciężko ranny w czoło; ratuje go dopiero lekarz, który wyjmuje mu kość. Przy następnej wyprawie Bolesław nie poprzestaje już na łupach i paleniu wsi, tylko zdobywa grody: z pierwszego natarcia bierze warowny zamek i karze tych, którzy złamali dane słowo. Kronikarz zauważa z goryczą, że te sukcesy zamiast miłości budzą wśród rodaków zawiść, która doprowadzi do spisku na jego życie.

Sieciech zastawia sidła na obu synów Władysława i nastawia ojca przeciw nim, a w grodach ich dzielnic osadza swoich krewnych i popleczników. Najbardziej boi się Bolesława, prawowitego syna i przyszłego następcy. Bracia przysięgają sobie, że jeśli Sieciech napadnie na jednego, drugi przyjdzie mu z pomocą. Gdy ojciec każe Bolesławowi bronić kraju przed Czechami razem z rządcami wyznaczonymi przez Sieciecha, a opiekun chłopca Wojsław, krewny wojewody, nie jedzie z nim, towarzysze ostrzegają Bolesława przed zdradą. Przerażony młodzieniec posyła gońca do Zbigniewa i pędzi do Wrocławia.

We Wrocławiu Bolesław ze łzami opowiada na wiecu o zasadzkach Sieciecha, a przybyły Zbigniew, starszy i wykształcony, przemawia do mieszczan i pyta, czy bracia mają zostać, czy uchodzić z kraju. Zgromadzenie odpowiada, że dochowa wierności ich ojcu i jego rodowi, i radzi im iść zbrojnie na dwór ojca. Wojsława, podejrzanego o zdradę, nie wpuszczają do miasta. Bracia ruszają na spotkanie ojca; obozy stają osobno w miejscu zwanym Żarnowiec i po długich poselstwach Władysław zgadza się oddalić Sieciecha i – jak mówią – przysięga, że nie przywróci mu władzy. Synowie odpasują broń i ofiarują się ojcu jako posłuszni rycerze.

Gdy wszyscy ścigają uciekającego Sieciecha, stary książę wymyka się nocą z obozu z dwoma czy trzema ludźmi i łodzią przeprawia się przez Wisłę do wojewody. Oburzeni możni uchwalają, że Bolesław ma zająć Sandomierz i Kraków, a Zbigniew Płock; Bolesławowi się to udaje, Zbigniewa ojciec uprzedza. Później synowie znów stają z wojskiem naprzeciw Płocka i dopiero arcybiskup Marcin z trudem godzi ich z ojcem. Władysław podobno jeszcze raz przysięga i wypędza Sieciecha z Polski; ten wraca potem z wygnania, ale do władzy już nie zostaje dopuszczony. Kronikarz dodaje, że gdyby opisał wszystkie spory wokół Sieciecha, wyszłaby księga długa jak Wojna z Jugurtą.

Pomorzanie budują zamek naprzeciw Santoka, granicznej strażnicy państwa, tak blisko, że słyszą i widzą wszystko, co się w nim dzieje. Zbigniew z wojskami ojca i swoimi, nie wzywając brata, idzie na nich, ale ani nie szturmuje zamku, ani nie daje bitwy i wraca. Bolesław, choć nie jest jeszcze pasowany na rycerza, przybywa z małym oddziałem, zdobywa w pędzie most zwodzony i wdziera się do wnętrza. Nazywają go synem wilczym, a ze Zbigniewa drwią, że powinien raczej rządzić w kruchcie kościoła. Pomorzanie, bojąc się powrotu młodzieńca, sami burzą swój zamek.

Władysław postanawia pasować syna na rycerza w Płocku w święto Wniebowzięcia. Gdy goście już się zjeżdżają, przychodzi wieść, że Pomorzanie znów napadli na Santok, a żaden wojewoda nie śmie wyjść im naprzeciw. Bolesław wbrew zakazowi ojca rusza na nich, pobija ich i dopiero po zwycięstwie zostaje przepasany mieczem; razem z nim ojciec pasuje jego rówieśników. Wkrótce potem Połowcy przeprawiają się nocą przez Wisłę, w dzień pustoszą okolice, a na noc wracają do obozu na drugim brzegu. Mała garstka chrześcijan rozbija ich jednak nocą w ich obozie, a wschodząca niedziela wita zwycięzców pieśniami dziękczynnymi – kronikarz widzi w tym karę za pogwałcenie świętej wigilii i znak Boży dla świeżo pasowanego rycerza – i odtąd Połowcy za rządów Bolesława nie zbliżają się do Polski. Przy tej uroczystości ktoś woła do Władysława, że błogosławiona matka, która nosiła takiego syna, bo przez niego Polska odzyska dawną wielkość; obecni każą mu mówić ciszej przez szacunek dla księcia, a autor widzi w tych słowach proroctwo.

Po wygnaniu Sieciecha Władysław nie mianuje już nowego wojewody naczelnego i rządzi sam. Umiera w Płocku, stary i schorowany. Arcybiskup przez pięć dni odprawia egzekwie i czeka z pogrzebem na synów. Bracia jeszcze przy ciele ojca kłócą się o skarby i władzę, lecz arcybiskup ich godzi i dzielą się wedle woli zmarłego. Bolesław jako syn z prawego łoża dostaje dwie główne stolice i ludniejszą część kraju i zaczyna starannie kształcić umysł i hartować ciało.

Bolesław zaczyna nową serię wojen. Wysuwa się przed główne siły z niewielkim oddziałem wyborowych rycerzy i dochodzi do Białogrodu, stolicy pomorskich władców. Mając przy sobie niespełna trzecią część wojska, zsiada z konia i bez machin oblężniczych szturmuje ludny i dobrze broniony gród jeszcze tego samego dnia; niektórzy mówią, że pierwszy wskoczył na wał. Zdobywa ogromne łupy, a odchodząc, zrównuje umocnienia z ziemią, czym budzi postrach Pomorzan i miłość poddanych.

Kronikarz wspomina ślub Bolesława. Ponieważ narzeczeni byli blisko spokrewnieni, zgodę papieża Paschalisa II uzyskał biskup krakowski Baldwin, który przebywał w Rzymie na swojej konsekracji; Stolica Apostolska zezwala na to wyjątkowo, z miłosierdzia. Przez tydzień przed ślubem i tydzień po nim Bolesław rozdaje dary: futra, szaty kryte jedwabiem i złotogłowiem, srebrne i złote naczynia, dochody z kasztelanii, wsie i folwarki.

Zbigniew, zaproszony na wesele, nie przychodzi. Związany już tajnym przymierzem z Czechami i Pomorzanami, namawia Czechów, by właśnie w czasie wesela napadli na księstwo wrocławskie; ci palą, rabują i biorą jeńców. Zapytany przez posłów brata wypiera się wszystkiego pięknymi słowami. Później, gdy Bolesław walczy z Czechami i Pomorzanami, Zbigniew nie tylko odmawia mu pomocy, lecz potajemnie układa się z wrogami i posyła im pieniądze. Za każdym razem jednak tak zręcznie się tłumaczy, że ani Bolesław, ani możni nie potrafią długo się na niego gniewać.

Bolesław wysyła na Morawy trzy hufce, które pustoszą kraj w tygodniu wielkanocnym – i za to, jak sądzi kronikarz, spotyka je kara. W drodze powrotnej napada na nie książę Świętopełk morawski i siecze je jak dzik rozszarpujący psy; dopiero nadciągający z innej strony świeży hufiec powstrzymuje jego natarcie. Bitwa kończy się bez zwycięzcy. Rycerz Żelisław traci w niej rękę, zasłaniając się tarczą, ale drugą ręką zabija przeciwnika; Bolesław daje mu potem złotą rękę w miejsce utraconej. Gdy sam Bolesław wkracza na Morawy, chłopi chronią się z dobytkiem w warowniach, a on pali kraj i wraca niezaczepiony przez Czechów i Morawian. Potem przyjmuje legata papieskiego Walona, biskupa z Beauvais, który przy jego poparciu zwołuje synod i składa z urzędu dwóch polskich biskupów.

Na wyprawę na Kołobrzeg Bolesław zbiera wojsko w Głogowie, ale bierze z sobą tylko wyborową jazdę. Pięć dni i nocy przedziera się przez puszcze, cierpiąc głód i pragnienie; szóstego dnia, w sobotę, rycerze przyjmują komunię i prowadzeni przez gwiazdy docierają pod Kołobrzeg. Nocą Bolesław każe odprawić nabożeństwo do Matki Bożej i odtąd czyni tak zawsze. O świcie wojsko przepływa wezbraną rzekę, zostawiając dwa hufce w ukryciu. Książę mówi rycerzom, że daleko od reszty wojska nie mają na kogo liczyć i ucieczka jest niemożliwa – zostaje im tylko Bóg i oręż.

Atak się nie udaje, bo wielu zamiast zdobywać gród, zaczyna rabować podgrodzie. Tylko mały oddział przebiega most i przez otwartą bramę wpada do grodu, ale otoczony przez tłum ledwo się wycofuje. Pomorski książę ucieka przeciwległą bramą, sądząc, że atakuje całe wojsko. Bolesław jest wszędzie tam, gdzie jego ludzie słabną, wieczorem z trudem zbiera rozproszonych i za radą Michała odchodzi, paląc zabudowania. Wtedy powstaje pieśń o synach, którzy nie czekają na słone ryby z cudzych wozów, tylko sami łowią je żywe nad morzem.

Następną wyprawę na Pomorze wywołuje sprawa Świętobora, krewnego Bolesława, którego Pomorzanie uwięzili; przestraszeni zwracają go sami, zanim książę nadejdzie. Bolesław umawia się na zjazd z węgierskim królem Kolomanem, najuczeńszym z ówczesnych władców. Koloman zwleka, bojąc się zasadzki, bo u Bolesława przebywa wygnany z Węgier książę Almos, ale w końcu dochodzi do spotkania i obaj obiecują sobie braterstwo i przyjaźń.

Wojewoda naczelny Skarbimir wyprawia się na Pomorze. Woli być nazywany zdobywcą grodów niż grabieżcą bezbronnych wsi: zdobywa zamek, wyprowadza z niego jeńców i łupy i pali go do szczętu, a innym razem bierze gród Bytom i zamienia go w zgliszcza. Kronikarz zastrzega, że nie stawia go na równi z jego panem, tylko trzyma się prawdy.

Po zjeździe z Kolomanem Bolesław spotyka się ze Zbigniewem. Bracia przysięgają, że żaden nie zawrze pokoju ani nie wypowie wojny bez drugiego i że będą sobie pomagać, a także wyznaczają dzień i miejsce połączenia wojsk. Bolesław przybywa na czas, choć z małymi siłami; Zbigniew nie tylko nie przychodzi, lecz zawraca z drogi idące tam oddziały.

Pewien szlachcic zaprasza młodego Bolesława na poświęcenie kościoła na pograniczu, połączone z weselem. Kronikarz uważa takie łączenie świętości z hulanką za złą wróżbę i przywołuje przykład poświęcenia kościoła w Rudzie, na którym doszło do zabójstwa, jeden ze sług oszalał, a nowożeńcy nie przeżyli razem roku. Bolesław zostawia biesiadników i z garstką rówieśników jedzie na łowy. Widzi wracających z łupieskiego najazdu Pomorzan, którzy prowadzą setki jeńców, i rzuca się na nich jak lew. Ścigając rozproszonych, wpada w zasadzkę: ma około osiemdziesięciu ludzi, w większości bardzo młodych, a wrogów jest około trzech tysięcy.

Bolesław dwa razy przebija się przez ich szeregi, a gdy szykuje się do trzeciego natarcia, jeden z towarzyszy, widząc wnętrzności jego konia wlokące się po ziemi, błaga go, by wziął jego wierzchowca i ratował się dla ojczyzny. Książę ustępuje dopiero, gdy koń pod nim pada. Skarbimir nie nadchodzi z pomocą, bo w innym miejscu, rażony pociskiem, traci prawe oko. Biesiadnicy, którzy dowiadują się o walce, pędzą na pole i znajdują Bolesława z trzydziestoma ludźmi, idącego powoli za cofającymi się poganami. Pomorzanie odchodzą zdumieni jego odwagą i pytają się nawzajem, co będzie z tym młodzieńcem, jeśli dłużej pożyje. Następnego dnia możni ganią go za zuchwalstwo, a on żąda tylko pomocy w zemście. Jego zbroja i hełm są tak pocięte, że sińce schodzą z ciała przez wiele dni.

Bolesław chce pomścić klęskę na Pomorzanach, ale nadchodzi wieść, że Czesi stoją u granic. Dzieli więc wojsko: część pustoszy Pomorze, a on z wyborowymi rycerzami czeka na Czechów, którzy na wieść o nim cofają się. Zbigniew cieszy się z porażki brata bardziej niż z jego zwycięstw, przyjmuje od pogan dary i hojnie je odwzajemnia. Pomorzanie jeńców z dzielnicy Bolesława sprzedają na wyspy barbarzyńców, a ludzi i łupy z ziem Zbigniewa oddają mu bez okupu. Polscy możni zmieniają dawną przyjaźń dla Zbigniewa w nienawiść i mówią między sobą, że jest przyjacielem wrogów brata i wrogiem jego przyjaciół, a ilekroć Bolesław rusza na wroga, z drugiej strony podburza przeciw Polsce innych.

Gdy przygraniczny gród Koźle płonie, i to nie od pochodni wroga, Bolesław podejrzewa zdradę i z małym orszakiem jedzie go odbudować. Posyła do brata posłów: niech starszy brat albo weźmie na siebie trud obrony kraju, albo przynajmniej nie przeszkadza młodszemu. Zbigniew gotów jest zakuć posłów w kajdany i wtrącić do lochu – wracają dopiero dzięki wstawiennictwu przyjaciół – a sam zbiera wojsko i wzywa Czechów i Pomorzan, by wypędzić Bolesława z Polski. Bolesław, przebywający w miejscu zwanym Kamień, zwołuje swoje wojsko i prosi o posiłki królów Rusi i Węgier.

Otoczony przez trzy wojska Bolesław stoi między nimi jak dzik osaczony przez psy, ale one nie śmieją się połączyć. Przejęte listy Zbigniewa ujawniają jego zdrady; możni są wstrząśnięci, a lud lamentuje. Bolesław zawiera pokój z Czechami i rusza na brata, a Zbigniew ucieka jak jeleń i przepływa Wisłę. Bolesław w kilka dni zdobywa Kalisz, osadza swojego starostę w Gnieźnie, zmusza do poddania się wiernego starca broniącego Spicymierza i przenosi jego siedzibę do Łęczycy, którą umacnia przeciw Mazowszu. Wtedy dopiero nadchodzą posiłki ruskie i węgierskie. Zbigniew, przyparty do muru, przez pośrednictwo ruskiego księcia Jarosława i biskupa Baldwina staje przed bratem, po raz pierwszy uznaje się za niższego od niego, przysięga posłuszeństwo i obiecuje publicznie zburzyć swój zamek, który kronika nazywa zamkiem Galla. W zamian zachowuje Mazowsze, ale nie jako samodzielny pan, tylko jako rycerz pod rozkazami brata.

Zimą, gdy zamarzają bagna, Polacy szykują wyprawę na Pomorze. Zbigniew znów łamie przysięgę: nie burzy zamku Galla, który obiecał zburzyć, i nie przysyła ani jednego hufca. Bolesław idzie bez niego, polegając – jak pisze kronikarz – na Bogu, a nie na bracie, i przebiega Pomorze jak ziejący ogniem smok. Z machinami oblężniczymi zdobywa Białogród, leżący w samym środku kraju, i zostawia w nim załogę. Gdy podchodzi pod Kołobrzeg, mieszkańcy wychodzą mu naprzeciw i poddają się, a pomorski książę zsiada z konia, pada przed nim na twarz i ogłasza się jego sługą i rycerzem. W pięć tygodni Bolesław podporządkowuje sobie niemal cały kraj.

Do radości ze zwycięstwa dochodzi radość z narodzin syna; kronikarz odkłada opowieść o nim na później. Ponieważ Zbigniew nie dotrzymuje żadnej przysięgi, Bolesław krok po kroku wypiera go z kraju, a z pomocą Rusinów i Węgrów zdobywa grody jego kasztelanów. Tak kończą się rządy Zbigniewa i całe państwo łączy się pod władzą Bolesława.

Bolesław najeżdża też Prusy, bierze łupy i jeńców i pali kraj, ale nie udaje mu się zmusić mieszkańców do bitwy. Kronikarz powtarza przy tym podanie starych ludzi: za czasów Karola Wielkiego Sasi, którzy nie chcieli przyjąć ani jego władzy, ani wiary, odpłynęli na okrętach do Prus, zajęli je i przyjęli nazwę Prusów; trwają tam bez króla i bez praw, w pogaństwie i dzikości. Kraju bronią jeziora i bagna lepiej niż jakiekolwiek grody, dlatego nikt dotąd go nie podbił.

Pomorzanie podczas łupieskiego najazdu napadają na kościół w Spicymierzu, gdzie stary arcybiskup gnieźnieński Marcin spowiada się przed mszą. Dworzanin wbiega z ostrzeżeniem; kościół jest drewniany, broni nie ma. Arcydiakon próbuje dobiec do koni i wpada w ręce napastników, którzy biorą go za arcybiskupa i wiozą z szacunkiem na wozie. Tymczasem starzec, któremu strach dodaje sił, wspina się po drabinie na górę, a kapłan chowa się pod ołtarzem; poganie, jakby zaślepieni przez Boga, nie szukają ich. Zabierają ołtarz podróżny i relikwie, ale każdy, kto trzyma święte przedmioty, zapada na ciężką chorobę albo traci rozum, więc przerażeni oddają relikwie i wypuszczają arcydiakona. Odtąd Pomorzanie rzadziej najeżdżają Polskę.

Bolesław oblega warowny Czarnków, używając machin i wież na kołach, aż gród się poddaje. Wielu ludzi przyjmuje wtedy chrzest, a sam książę zostaje ojcem chrzestnym dowódcy grodu. Na tę wieść pomorski książę uderza przed nim czołem, ale nikt z nich długo nie dochowuje wierności; zwłaszcza chrzestny syn Bolesława dopuszcza się potem wielu zdrad.

Gdy Morawianie próbują znienacka zająć gród Koźle, Bolesław w tym samym czasie i w tym samym zamiarze posyła swoich rycerzy pod Racibórz. Oddziały spotykają się przypadkiem, a inny polski oddział, idący prosto do wyznaczonego mu celu, wchodzi bez przeszkód do grodu i przechyla zwycięstwo; Morawianie zostają rozbici. Dzieje się to wtedy, gdy cesarz Henryk najeżdża Węgry, nie zyskując ani łupu, ani sławy. Bolesław umówił się z królem Kolomanem, że jeśli cesarz napadnie na jednego z nich, drugi wkroczy do Czech. Dotrzymując słowa, przedziera się przez lasy i przez pięć dni i nocy pali Czechy: w zgliszczach legną trzy kasztelanie i jedno podgrodzie. Odchodzi dopiero na wieść o nowym buncie Pomorzan.

Pomorzanie odbierają Bolesławowi gród Ujście. Sprawcą jest Gniewomir – dowódca Czarnkowa, którego książę trzymał do chrztu, darował mu życie i zostawił mu władzę nad grodem. Gniewomir okłamuje polską załogę, że Bolesław został pokonany przez Czechów i wydany Niemcom, i namawia ją do poddania grodu. Bolesław nie zważa na zmęczenie ludzi i wygłodzone konie, jedzie dniem i nocą z wyborowym oddziałem z czeskiej granicy, by wszyscy zobaczyli, że żyje; nikt nie staje z nim do walki.

Wkrótce rusza znów na Pomorze, tym razem nie po łupy, lecz po grody. Oblega Wielun – w tytule rozdziału tłumacz nazwał go Wolinem – i przygotowuje kusze i machiny. Obrońcy zawalają bramy kłodami i bronią się zaciekle: Polakom chodzi o sławę, Pomorzanom o wolność. Wyczerpani długim oblężeniem, poddają się wreszcie na słowo, prosząc o rękawicę księcia jako zastaw. Polscy rycerze, rozgoryczeni stratami, mrozami i dawnymi zdradami, wpadają jednak do grodu i zabijają każdego, kogo spotkają, nie słuchając księcia, który wzywa do litości. Bolesław umacnia gród i zostawia w nim załogę.

Następnego lata Pomorzanie najeżdżają Mazowsze. Gdy wracają z łupami, rządca Mazowsza Magnus z małym oddziałem rozbija ich – poległo, jak wieść niesie, ponad sześciuset – i odbiera łupy oraz jeńców. Pomaga w tym biskup Szymon, który w infule, z duchowieństwem śpiewającym żałosne pieśni, idzie za wojskiem i modli się jak Mojżesz w czasie bitwy z Amalekitami. Następnego dnia dwie kobiety zbierające poziomki w lesie chwytają błąkającego się pomorskiego wojownika, zdejmują z niego zbroję i z rękami związanymi na plecach przyprowadzają go do rządcy i biskupa. Podobnie kończą żołnierze Zbigniewa, którzy z Czechami łupią Śląsk: jednych chwytają, innych zabijają mieszkańcy pogranicza. Tak zamyka się druga księga.

Trzecią księgę autor dedykuje kapelanom dworu książęcego i innym duchownym w Polsce. Tłumaczy, że nie pisze, by popisać się wiedzą jako przybysz, który opuścił własną ojczyznę i rodzinę, ale by nie siedzieć bezczynnie i nie jeść polskiego chleba za darmo. Jeśli komuś jego słowa wydadzą się zbyt proste, niech potraktuje je jako podstawę do napisania czegoś lepszego. Kto uważa, że polscy władcy nie zasługują na kronikę, ten zalicza Polskę do krajów barbarzyńskich. Sława Rzymian, Troi, Hektora i Priama, Aleksandra trwa dzięki pismom; czyny królów, opowiadane w szkołach i na dworach, zagrzewają do męstwa w obronie ojczyzny. Wierszowany epilog opowiada najpierw rzeź Pomorzan w dzień świętego Wawrzyńca (z innymi liczbami niż rozdział 1: trzydzieści tysięcy pogan i siedmiuset ludzi Skarbimira), a potem zapowiada wojnę i pokój z cesarzem, Czechów i spokój z Węgrami.

Bolesław oblega Nakło, gród na granicy Polski i Pomorza, broniony przez bagna. Obrońcy, nie widząc odsieczy, proszą o rozejm: jeśli do wyznaczonego dnia rodacy im nie pomogą, poddadzą się. Pomorzanie przysięgają jednak, że raczej zginą, niż przyjmą taki układ, zsiadają z koni i przedzierają się przez puszczę bez dróg. Wypadają z lasu jak polne myszy w dzień świętego Wawrzyńca, gdy chrześcijanie wychodzą z mszy. Części wojska nie ma przy Bolesławie: jedni pasą konie, inni szukają żywności albo strzegą dróg.

Chrześcijanie tworzą dwa hufce – jeden prowadzi Bolesław, drugi chorąży Skarbimir. Pomorzanie, prawie sami piesi, wbijają włócznie w ziemię ostrzami do przodu i bronią się jak za płotem. Bolesław krąży wokół nich, odciągając ich uwagę, a Skarbimir z drugiej strony wpada w lukę między szeregami. Atakowani z dwóch stron poganie uciekają; według kroniki z czterdziestu tysięcy uchodzi z życiem zaledwie czwarta część, choć chrześcijan było niespełna tysiąc, a wielu wrogów ginie w bagnach. Obrońcy Nakła poddają gród, wymawiając sobie tylko życie, a za ich przykładem poddaje się sześć innych grodów.

Cesarz Henryk przed najazdem przysyła poselstwo: Bolesław ma oddać bratu połowę władzy, płacić cesarzowi trzysta grzywien rocznie i dawać tyluż rycerzy na jego wyprawy – albo bronić się mieczem. Bolesław odpowiada, że gdyby oddawał pieniądze i rycerzy jako daninę, Polacy nie broniliby swojej wolności jak mężczyźni, lecz siedzieliby jak kobiety przy kądzieli; buntownika zaś nie przyjmie i nie podzieli się z nim królestwem pod niczyim przymusem, chyba że zechcą tego rodacy. Gdyby cesarz poprosił po dobroci, dostałby pomoc dla Kościoła rzymskiego. Na koniec radzi mu dobrze się zastanowić, komu grozi.

Rozgniewany cesarz rusza na Polskę, podjudzany przez Zbigniewa, który obiecuje mu słaby opór, i przez Czechów, którzy chwalą się, że znają wszystkie leśne przejścia. Pod Bytomiem widzi jednak gród tak dobrze uzbrojony, że gniewnie pyta Zbigniewa, czy to tak Polacy uznają go za pana. Gdy niemieccy rycerze podchodzą pod mury, obrońcy wypadają przez otwarte bramy i walczą z mieczami w ręku, jakby szli na ucztę, a na świszczące strzały patrzą jak na krople deszczu. Cofają się dopiero przed procarzami i łucznikami, których cesarz posyła.

Bolesław, choć jego ludzie i konie są zmęczeni po walkach na Pomorzu, a część rycerzy jest ranna albo rozpuszczona do domów, rusza ku Odrze i każe zawalić wszystkie brody. Pod Głogowem stawia oddział, który ma powstrzymywać cesarza, sam czuwa nieopodal i wzywa posiłki z kraju, z Rusi i z Węgier. Cesarz przeprawia się jednak przez Odrę tuż pod Głogowem, w miejscu, o którym nikt nie wiedział, w dniu świętego Bartłomieja, gdy lud jest w kościele, i zagarnia namioty rozstawione przed grodem. Bolesław mówi rycerzom, że chętnie stanąłby do bitwy nawet z garstką, gdyby jego śmierć nie wystawiła ojczyzny na zgubę; skoro cesarz ma ponad stu ludzi na jednego Polaka, zwycięstwem będzie już samo zatrzymanie go. Każe zawalić drzewami strumień, nad którym stoi.

Głogowianie dają cesarzowi zakładników i umawiają się na pięciodniowy rozejm: po tym czasie przyślą poselstwo w sprawie pokoju, a zakładnicy wrócą do nich bez względu na wynik. Cesarz bierze zakładników podstępnie, licząc, że dzięki nim łatwiej zdobędzie gród, a obrońcy wykorzystują zwłokę, by naprawić stare mury. Bolesław, rozgniewany, grozi szubienicą każdemu, kto podda gród z powodu zakładników: lepiej, by mieszczanie i zakładnicy zginęli za ojczyznę, niż kupili życie hańbą i niewolą. Cesarz grozi śmiercią zakładnikom, a grodzianie odpowiadają, że może popełnić krzywoprzysięstwo i zabójstwo, ale grodu tak nie zdobędzie.

Podczas szturmu cesarz każe przywiązać do machin oblężniczych najznakomitszych zakładników, a wśród nich syna dowódcy grodu, licząc, że obrońcy nie będą strzelać do swoich dzieci. Ci jednak nie oszczędzają synów i krewnych bardziej niż Czechów czy Niemców i odpierają natarcie kamieniami i bronią. Szturm trwa ze wszystkich stron: świszczą bełty i strzały, pękają tarcze i hełmy, Niemcy podsuwają wieże, tarany i drabiny, a obrońcy zrzucają z murów kamienie młyńskie, leją wrzątek i ciskają płonące głownie, a wspinających się na mury nadziewają na rohatyny.

Tymczasem Bolesław dniem i nocą napada na Niemców, którzy wychodzą z obozu po żywność, i ściga łupieżców. Codziennie giną najznakomitsi rycerze cesarza, a ich ciała, wypatroszone i nasycone wonnościami, odsyła się do Bawarii i Saksonii – taką daninę cesarz wywozi z Polski. Gdy nic nie wskórał ani orężem, ani groźbami, ani przekupstwem, zwija obóz i rusza ku Wrocławiowi. Bolesław idzie za nim krok w krok: gdziekolwiek cesarz stanie, Bolesław jest w pobliżu, wybija oddziały szukające paszy i nie daje Niemcom zasnąć. Nawet Czesi wolą głodować, niż wyjść za obóz. Niemcy nazywają go Bolesławem, który nigdy nie śpi, w każdym zagajniku widzą zasadzkę, śpią w zbrojach na stojąco, a straże wołają przez całą noc. W końcu sami zaczynają śpiewać pieśni, w których drwią z siebie i wysławiają Bolesława.

Kronikarz przytacza pieśń, którą śpiewają niemieccy żołnierze: Bolesław sam nie śpi i płoszy ich sen, raz tu, raz tam bije ich i rozprasza, z garstką młodzieży staje przeciw setkom, na Pomorzu ledwie skończył wojnę, a już broni swojego ludu. Pieśń kończy się gorzko: on walczy z poganami i uczy ich wiary, a oni kąpią się we krwi braci.

Starsi dostojnicy dziwią się, że Bolesław tak zwycięża, i uznają, że pomaga mu Bóg; kronikarz dodaje, że głos ludu jest głosem Boga. Cesarz zakazuje śpiewania pieśni, ale zakaz tylko zachęca żołnierzy do głośniejszego śpiewu. Wojsko nie ma łupów, konie padają, ludzi męczą trud i głód, lasy, bagna i chmary komarów, ostre polskie strzały i chłopi z pałkami. Cesarz udaje więc, że idzie na Kraków, i posyła list: odejdzie w pokoju, jeśli Bolesław zapłaci trzysta grzywien; o rycerzach już nie wspomina. Bolesław odpisuje, że chce pokoju, ale nie za pieniądze: wymuszonym strachem nie da ani grosza, bo zaszczytniej mu stracić królestwo, walcząc o wolność, niż żyć w pokoju okupionym hańbą.

Cesarz oblega Wrocław, ale zamiast zwycięstwa liczy tylko trupy swoich żołnierzy. Pozoruje marsz na Kraków, lecz Bolesław niczego się nie boi i odpowiada posłom tak samo jak przedtem. W końcu cesarz musi się wycofać: żądał z pychy zbyt wiele, potem prosił o mało, a nie dostał nic. Zamiast daniny wiezie do domu ciała poległych.

Za te krzywdy według kronikarza płaci także doradca cesarza Świętopełk. Był dziedzicznym księciem Moraw, podstępnie odebrał władzę w Czechach swojemu panu Borzywojowi i to on namówił cesarza na najazd, choć wcześniej wielokrotnie przysięgał Bolesławowi przyjaźń i to dzięki niemu zdobył czeski tron: Bolesław razem z królem Kolomanem wkroczył dla niego na Morawy, a czeskim zbiegom, którzy liczyli na Świętopełka, dał w obozie przytułek. Świętopełk obiecał wydać albo zburzyć zamki graniczne, a potem złamał wszystkie przysięgi i dopuszczał się zabójstw. Ginie, gdy bez broni jedzie na mule wśród swoich – przebija go oszczepem jakiś prosty rycerz i nikt z jego ludzi nie mści się na zabójcy.

Po krótkim odpoczynku Bolesław wyrusza na Czechów, by pomścić krzywdy i przywrócić władzę swojemu przyjacielowi Borzywojowi. Rozbija Czechów, którzy zastępują mu drogę w lasach, jego wojsko rozchodzi się po czeskich polach, a Czesi przyjmują Borzywoja z powrotem. Bolesław wraca okryty podwójną chwałą: zwycięzcy i człowieka, który dotrzymał słowa.

Nie rozpuszcza jednak wojska i nie odpoczywa przy ucztach, tylko w ostrą zimę rusza z wyborowymi hufcami na Pomorze. Zdobywa trzy zamki, pali je i zrównuje z ziemią, uprowadza łupy i jeńców, a w przerwie między wojnami umacnia grody, przez które przeszedł cesarz. Gdy przebywa w Głogowie, wzmacniając jego mury, hufce Zbigniewa razem z Czechami najeżdżają Polskę, ale tym razem bez udziału księcia radzą sobie z nimi starostowie przygraniczni: jednych chwytają, innych zabijają, a tylko nieliczni uciekają.

Kronikarz zauważa, że wierność Czechów zmienia się jak obrót koła. Borzywoja, przyjętego przez nich ponownie, wkrótce zdradzają: średni brat odbiera mu władzę i wydaje go do niewoli cesarzowi. Najmłodszy brat, wierny Borzywojowi, przebywa na dworze Bolesława, który chce z jego pomocą przywrócić dobre imię najstarszego.

Bolesław prowadzi wielkie wojsko do Czech nową drogą, przez strome góry, których nie przeszedł dotąd żaden wódz. Kronikarz porównuje ten marsz z przejściem Hannibala przez Alpy: Bolesław przez trzy doby, bez odpoczynku, przetacza kłody i skały, wycina lasy i mości bagna. W Czechach nie rabuje po wilczemu, jak Czesi w Polsce, lecz posuwa się w szyku, przy trąbach i bębnach, i wyzywa wroga do bitwy. Czesi znikają mu z oczu, a najmłodszy brat Borzywoja, łatwowierny, prosi, by nie palić kraju, bo spodziewa się zdobyć tron bez wojny.

Czwartego dnia książę czeski staje na przeciwnym brzegu grząskiej rzeki, ale nie po to, by walczyć, tylko by bronić przeprawy. Bolesław proponuje mu, by jedna ze stron cofnęła się i pozwoliła drugiej przejść, i zapewnia, że nie przyszedł po czeską stolicę, tylko w obronie sprawiedliwości: niech książę przyjmie brata do dziedzictwa albo niech rozsądzi ich Bóg w bitwie. Czech odpowiada, że przyjmie brata, jeśli Bolesław przyjmie swojego, ale bez zgody cesarza nie podzieli się władzą. Nocą Bolesław schodzi w dół rzeki aż do jej ujścia do Łaby, przeprawia się, lecz Czechów już nie zastaje. Starsi uznają, że dość pokazali męstwa, młodzi z Bolesławem chcą iść na Pragę, ale brakuje chleba, więc wojsko zawraca, paląc kraj; książę osłania tylną straż.

Szóstej nocy, gdy Bolesław modli się o świcie, w obozie wybucha alarm. Książę wbiega na wzgórze i przemawia: od siedmiu dni pustoszą Czechy, a ci, którzy zawsze napadali na Polskę i uciekali do lasów, nie stają do walki; jeśli dziś się odważą, nadejdzie dzień chwały Polaków. Wojsko słucha mszy i przyjmuje komunię, a potem rusza w las rozdzielone na oddziały, bo drogi są zawalone. Bolesław i Skarbimir omal nie zderzają się ze sobą, biorąc swoich za wrogów.

Czesi, pewni zwycięstwa, pędzą bez szyku, licząc, że wyłapią Polaków w lesie jak zające. Bolesław woła, że Polacy zaczną bitwę i ją skończą, i pierwszy zwala oszczepem czeskiego rycerza, a drugiego zabija podczaszy Dzierżek. Polacy łamią kopie i walczą mieczami; czescy i niemieccy pancerni padają pierwsi. Książę czeski jeszcze dwa razy zawraca hufce do natarcia, a Skarbimir za lasem walczy z innymi oddziałami, tak że obaj wodzowie nie wiedzą o sobie. W końcu Czesi uciekają. Bolesław najpierw powstrzymuje pościg, bojąc się zasadzki, a gdy ucieczka okazuje się prawdziwa, rycerze ścigają wroga. Polacy zostają jeszcze trzy dni, by zabrać rannych, i wracają, wysławiając Boga i Bolesława. Zbigniew, który był wśród Czechów, ratuje się ucieczką.

Zimą Bolesław wyprawia się do Prus, przechodząc po zamarzniętych jeziorach i bagnach, które latem zamykają do nich drogę. Pustoszy kraj rolników, bierze mnóstwo jeńców i pali osady, ale żałuje, że nie spotkał walecznego przeciwnika. Potem zmusza księcia czeskiego, by wydzielił najmłodszemu bratu dziedzictwo. Wtedy Zbigniew pokornie prosi Bolesława o jakąś cząstkę ojcowizny, obiecując być mu posłuszny jak lennik. Bolesław, mimo tylu jego krzywoprzysięstw, przywołuje go z powrotem, zapowiadając, że da mu kilka zamków, jeśli jego pokora jest szczera.

Zbigniew przybywa jednak na dwór brata jak władca: każe nieść przed sobą miecz, z lutniami, trąbami i bębnami. Doradcy podburzają Bolesława, a nawet donoszą, że Zbigniew nakłonił kogoś obietnicą wysokich godności, by zabił go sztyletem; kronikarz sądzi, że to zmyślenie złych doradców. Bolesław w gniewie dopuszcza się wobec brata zbrodni, której kronika nie nazywa wprost. Autor nie uniewinnia go, ale uważa, że grzech popełniony w gniewie jest mniejszy od popełnionego z namysłem, i opisuje jego pokutę: przez Wielki Post książę leży w popiele we włosiennicy, je chleb i pije wodę, rozdaje jałmużny, a w tym samym poście pielgrzymuje boso do świętego Idziego i świętego Stefana na Węgrzech, gdzie wita go król Koloman. Na Wielkanoc przy grobie świętego Wojciecha w Gnieźnie ofiaruje relikwiarz z osiemdziesięciu grzywien złota i obdarowuje wszystkich.

Nakło Bolesław oddał w zarząd spokrewnionemu z nim Pomorzaninowi Świętopełkowi, który jednak nie wpuszcza polskich załóg i nie przychodzi na wezwanie. Bolesław oblega Nakło od świętego Michała do Bożego Narodzenia, lecz na bagnistym gruncie nie można podprowadzić machin. Zawiera więc układ za okup i bierze w zakład pierworodnego syna Świętopełka. Ten jednak rok później nie przybywa na zjazd. Bolesław z wyborowym oddziałem zdobywa w osiem dni zamek Wyszegrad nad ujściem rzeki do Wisły – rycerze przeprawiają się wpław, ciągnąc się na linie, albo na tratwach – a potem oblega główny zamek. Pomorzanie trzy razy palą polskie wieże oblężnicze, Polacy trzy razy je odbudowują, aż w końcu obrońcy poddają gród w zamian za życie i wychodzą z dobytkiem. Na tym kronika się urywa.