Madame Antoniego Libery

Powieść zaczyna się od wyznania narratora: przez wiele lat miał wrażenie, że urodził się za późno. Ciekawe czasy, niezwykłe wydarzenia i wybitni ludzie należeli jego zdaniem do przeszłości. Narrator, którego imienia nie poznajemy, opowiada po latach o swojej młodości w Polsce Ludowej lat sześćdziesiątych, w szarej epoce Gomułki.

Jest uczniem klasy maturalnej renomowanego warszawskiego liceum. Pochodzi z inteligenckiej rodziny, która sprzeciwia się ustrojowi: w domu słucha się Radia Wolna Europa, a przyjaciel rodziców, Konstanty Monteń, wyjaśnia mu zakłamane w podręcznikach wątki historii. Chłopak chodzi na dodatkowe lekcje francuskiego, uczy się gry na fortepianie, czyta ambitne książki. Jest inteligentny i oczytany, ale samotny, krytyczny wobec otoczenia i pogrążony w młodzieńczym poczuciu bezsensu.

W szkole niespodziewanie pojawia się nowa dyrektorka, nauczycielka francuskiego. Uczniowie nazywają ją Madame. Od reszty nauczycieli, szarych i zgorzkniałych, odróżnia ją wszystko: chodzi elegancko ubrana w zachodnie stroje, ma wypielęgnowane dłonie, gustowną biżuterię i pachnie francuskimi perfumami. Jest chłodna, dumna, zdystansowana. Jej życiowym motto jest zdanie, że nic nie jest tak śmieszne jak nieszczęście – fraza z dramatu Samuela Becketta Końcówka.

Narrator jest olśniony. Madame wydaje mu się kimś z innego, lepszego świata, kimś, kto całą swoją postawą mówi „nie” szpetnej rzeczywistości PRL. Zakochuje się w niej, choć ona jest od niego znacznie starsza i jest jego dyrektorką. Siedząc w jednym z warszawskich parków, postanawia rozpocząć grę, która ma go do niej zbliżyć: każdą jej reakcję traktuje odtąd jak zawoalowaną odpowiedź i sięga po cytaty z różnych tekstów kultury, zręcznie posługując się językiem Racine’a, Goethego i Conrada.

Na lekcji francuskiego Madame czyta z uczniami artykuł o budowie kosmosu i zadaje wypracowanie na dowolny temat związany z kosmosem lub niebem. Chłopak widzi w tym szansę. Zamiast kilku stron pisze blisko dwadzieścia, z cytatami z Fausta po francusku, które sprawdza w czytelni romanistyki. Tak powstaje Pieśń Wodnika i Panny, praca, którą Kazimiera Szczuka opisuje jako poświęconą Goethemu i astrologii.

Tekst jest pełen podtekstów: młodzieniec, dojrzała kobieta, inicjacja. Gdy chłopak czyta go sobie na głos, zaczyna się bać, że odczytany w klasie zdradzi jego uczucia i ośmieszy go przed wszystkimi. Wypracowanie odegra jednak inną, ważniejszą rolę: Madame zabiera zeszyt. Według e‑materiału ministerstwa Madame przypisuje sobie w notatce służbowej zasługę jego znajomości francuskiego. Dorota Samborska-Kukuć pisze, że wypracowanie ma skłonić władze do wysłania jej na szkolenie do Francji, a Kazimiera Szczuka – że trafi do teczki dyrektora francuskiego Service Culturel jako świadectwo jej pracy.

Przez cały ten czas chłopak postępuje jak detektyw: planowo i metodycznie zbiera informacje o przeszłości Madame, wykorzystując swój urok i inteligencję.

Krok po kroku odtwarza jej historię. Madame urodziła się i wychowała we Francji, a do Polski Ludowej przeniosła ją nierozważna decyzja ojca. Przyjaciel i powiernik jej rodziców opowiada chłopakowi, że dla dziewczyny przyzwyczajonej do Zachodu było to jak przeniesienie z raju do piekła: zamknięta w sobie, odcięta od rówieśników, czuła się jak dziki ptak w klatce. Niczemu tu nie ufała i obrała strategię sfinksa – za maską chłodu samotnie i skrycie dążyła do jednego celu: wyjechać z Polski.

Bohater szuka okazji do spotkań z Madame poza lekcjami. Trafia do jej gabinetu, urządzonego po jej przyjściu na nowo: zamiast ciemnych szafek z pucharami stoją tam ludowe meble z naturalnego drewna i lekkie regały, na których przeważają książki francuskie, a obok, na małej półce, klasyka w złocistych tomach Plejady. Widzi ją na wystawie prac Picassa: w czarnym, obcisłym stroju, z kieliszkiem szampana, dumną i władczą; wydaje mu się, że to sztuka mówi tam prawdę, a życie w jej osobie jest pozorem.

Im więcej o niej wie, tym bardziej ją idealizuje i tym mniej rozumie. Raz widzi w niej dzielną dziewczynę walczącą o wydostanie się z klatki, raz elegantkę i salonową lwicę, Helenę czy Kleopatrę. Przeczuwa, że w żadnej z tych ról go nie potrzebuje: dzielnej dziewczynie walczącej o wolność zamiast zakochanego chłopca pełnego kompleksów potrzebny byłby ktoś taki jak Heyst z Zwycięstwa Conrada. W dramatycznym monologu, stojąc w mroku, żegna ją jako boską istotę okrutną swą urodą, Królową Śniegu, piękną Victoire.

Bohater odprowadza Madame do domu; to ich ostatnie spotkanie (e‑materiał ministerstwa umieszcza je po balu maturalnym). Ona już wie, że wyjedzie z Polski. Dziękuje mu, nazywa go swoim rycerzem i wręcza mu upominek: mały, biały tomik. W jej torebce chłopak dostrzega zielonkawą okładkę z napisem: paszport służbowy.

Parafrazując Hamleta, mówi sobie, że jeśli to ma się stać, to teraz. Przytrzymuje jej palce, nawiązując do tytułów dramatów Becketta mówi, że po końcówce czas na akt bez słów, i próbuje ją pocałować. Madame powstrzymuje go w ostatniej chwili francuskim „non”: to byłby straszny kicz, a przecież on kiczu nie lubi. Czułym gestem targa mu włosy, odwraca się i znika za rogiem. Tak nagle, jak się pojawiła, odchodzi z jego życia.

Madame wyjeżdża do Francji. Jej zniknięcie nie okazuje się jednak katastrofą. Po pierwszym szoku chłopak otrząsa się, zdaje egzaminy na studia i zaczyna pisać powieść. Dzień po jego urodzinach przychodzi z Francji przesyłka: pióro w czarnym pudełku z portretem małego Mozarta. Madame pamiętała datę jego urodzin i jego adres, a prezentem nawiązała do jego wyznania, że chce zostać pisarzem.

Po latach narrator wraca do swojego liceum jako praktykant i rozmawia ze swoim uczniem, który słyszał, że dawna dyrektorka była Francuzką i że łączył ich romans. Narrator mówi mu, że była Polką, tylko dwujęzyczną, i opowiada nieprawdziwą historię: jego wypracowanie, zgłoszone przez Madame na konkurs ambasady francuskiej, dało mu wyjazd do letniej szkoły pod Tours, gdzie pojechali razem, a potem wspólnie poszli w masyw Mont Blanc. Uczeń słucha z zachwytem. Rzeczywistość nie ma już znaczenia: liczy się opowieść, mit młodości, w którym nieszczęśliwa miłość zostaje ocalona jako literatura.