Matura 2027 · epoka literacka
Literatura po 1989 r. to w historii literatury polskiej ostatnia epoka: od przełomu 1989 roku, po którym upadł komunizm i zniesiono cenzurę, do dziś. To czas transformacji, gospodarki rynkowej i połączenia literatury krajowej z emigracyjną, a na maturze epoka opowiadań Tokarczuk, Stasiuka i Nowakowskiego, Podróży z Herodotem Kapuścińskiego i Antygony w Nowym Jorku Głowackiego.
Epoka zaczyna się od przełomu 1989 roku: obrad Okrągłego Stołu, które trwały od 6 lutego do 5 kwietnia, i wyborów 4 czerwca, pierwszych po wojnie częściowo wolnych. Po tych wyborach cenzura w praktyce ograniczyła swoje działanie, a w 1990 roku zniesiono ją ustawą razem z jej urzędem. Epoka trwa do dziś, dlatego nie ma daty końcowej.
Nazwa wskazuje datę, nie styl, i obejmuje bardzo różne zjawiska, od opowiadań o transformacji lat dziewięćdziesiątych po powieści Olgi Tokarczuk z XXI wieku. W encyklopediach i w katalogu Wolnych Lektur spotkasz też szersze określenie literatura współczesna, liczone zwykle od 1945 roku; na maturze rozróżniasz jednak literaturę lat 1945–1989 i literaturę po 1989 r.
Utwór obcy wydany po 1989 roku przypisujesz na maturze do tej epoki, bo zasady oceniania wypracowania na poziomie rozszerzonym każą liczyć daty literatury polskiej. Dlatego na przykład Problem trzech ciał Liu Cixina, z listy lektur uzupełniających podstawy programowej, należy w wypracowaniu do literatury po 1989 r.
Nazwa literatura po 1989 r. pochodzi z podstawy programowej i zasad oceniania CKE. Nie mówi o stylu ani programie, tylko wyznacza początek epoki rokiem przełomu politycznego, który zniósł cenzurę i podział na literaturę krajową i emigracyjną.
Na maturze piszesz literatura po 1989 roku albo tak, jak w podstawie programowej: literatura po 1989 r.; skrót r. po dacie czytasz jako roku.
W 1989 roku po obradach Okrągłego Stołu i wyborach czerwcowych w Polsce zaczęły się zmiany ustrojowe. W 1990 roku zniesiono cenzurę, a pisarze mogli odtąd wydawać w kraju bez zgody urzędu, który sprawdzał teksty. Wraz z upadkiem komunizmu nurt krajowy i emigracyjny połączyły się w jedną literaturę: Czesław Miłosz wrócił z emigracji do Krakowa, gdzie zmarł w 2004 roku, a paryską „Kulturę” zamknięto w 2000 roku, po śmierci Jerzego Giedroycia.
Gospodarka przeszła od centralnie sterowanej do rynkowej; przemiany te wiążą się z planem Balcerowicza. Pojawiły się prywatne firmy, nowe możliwości zarobku, ale też pogoń za pieniądzem i kult sukcesu, które Marek Nowakowski pokazał w opowiadaniach z tomu Prawo prerii. Niektórzy pisarze zostali wydawcami: Andrzej Stasiuk prowadzi z żoną Wydawnictwo Czarne, specjalizujące się w literaturze faktu, eseistyce, prozie i reportażu.
Literatura zyskała nowe nagrody i międzynarodowe uznanie. Od 1997 roku przyznaje się Nagrodę Literacką Nike za najlepszą książkę roku, a polscy pisarze otrzymali dwie Nagrody Nobla: Wisława Szymborska w 1996 roku i Olga Tokarczuk w 2019 roku, za rok 2018. Na przełomie lat osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych do głosu doszło nowe pokolenie poetów, skupione wokół krakowskiego pisma „brulion”, które ukazywało się do 1999 roku.
Po zniesieniu cenzury pisarze nie musieli już mówić aluzją i parabolą, by przenieść treści przez jej sito, a w opowiadaniach z listy lektur pojawia się codzienność nowej Polski. Poeci pokolenia „brulionu” krytykowali herbertowski model liryki czynu, czerpali z amerykańskiej poezji Franka O’Hary i z zachodniego postmodernizmu.
Wiele utworów z listy lektur wraca do przeszłości: do PRL i stanu wojennego, opowiedzianych z dystansu, jak w Profesorze Andrewsie w Warszawie Tokarczuk czy w Madame Libery, i do historii miejsc, jak dzieje wysiedlonych Łemków w Miejscu Stasiuka. Tokarczuk w Prawieku i innych czasach łączy powieść obyczajową z fantastyką, a Komitet Noblowski docenił w jej prozie przekraczanie granic jako formę życia.
Literatura przygląda się też skutkom przemian: kultowi pieniądza i siły w nowym kapitalizmie, emigracji i bezdomności, jak w Antygonie w Nowym Jorku Głowackiego, i spotkaniu z obcymi kulturami, jak w Podróżach z Herodotem Kapuścińskiego. Pisarze chętnie grają z tradycją: Głowacki przenosi Antygonę Sofoklesa do nowojorskiego parku, Nowakowski nazywa bohatera imieniem Edka z Tanga, a Dukaj w Katedrze pyta o wiarę i cud w świecie zaawansowanej techniki.
Transformacja otwiera nowe możliwości, ale też uczy prawa silniejszego. W Górą „Edek” zamożny kierowca bez słowa odbiera słabszemu miejsce do parkowania, a narrator, nazywając go imieniem bohatera Tanga, zamienia drobną scenę w diagnozę Polski lat dziewięćdziesiątych.
Gdzie go znajdziesz:Górą „Edek”Tango
Miejsce przechowuje pamięć o ludziach, którzy w nim żyli. W Miejscu Stasiuka narrator stoi na pustym placu po łemkowskiej cerkwi, którą rozebrano i wywieziono do muzeum, i przywołuje jej historię oraz potomków wysiedlonych, którzy wrócili się w niej pomodlić.
Gdzie go znajdziesz:Miejsce
Bohater trafia do świata, którego nie rozumie. Angielski psycholog z Profesora Andrewsa w Warszawie budzi się w mieście, w którym właśnie wprowadzono stan wojenny, a bezdomni emigranci z Antygony w Nowym Jorku żyją na marginesie wielkiego miasta.
Gdzie go znajdziesz:Profesor Andrews w WarszawieAntygona w Nowym Jorku
Podróż pozwala zrozumieć innych i siebie. Kapuściński w Podróżach z Herodotem opowiada o swoich pierwszych wyjazdach reporterskich i czyta Herodota jako poprzednika reportażu, który sam jechał do ludzi i słuchał ich opowieści.
Gdzie go znajdziesz:Podróże z Herodotem
Wspomnienie młodości splata się z obrazem PRL. W Madame Libery uczeń zakochuje się w nauczycielce francuskiego, wychowanej we Francji, która w zamkniętej Polsce lat sześćdziesiątych jest kimś z innego świata.
Gdzie go znajdziesz:Madame
Nawet w świecie zaawansowanej techniki człowiek pyta o Boga. W Katedrze Dukaja ksiądz bada cuda przy grobie astronauty, nad którym wyrosła budowla z żywokrystu, której nikt nie zaprojektował do końca i której nikt nie rozumie.
Gdzie go znajdziesz:Katedra
Dawne teksty wracają w nowych kostiumach. Głowacki przenosi los Antygony z Antygony Sofoklesa do nowojorskiego parku, gdzie Anita chce godnie pochować ukochanego, a Tokarczuk pisze o Lalce Prusa w eseju Lalka i perła.
Gdzie go znajdziesz:Antygona w Nowym Jorku
Zadanie 1. (0–1)
Zadanie 2. (0–1)
Zadanie 3. (0–1)
Zadanie 4. (0–1)
Zadanie 5. (0–1)
Zadanie 6. (0–1)
Zadanie 7. (0–1)
Zadanie 8. (0–1)
Odpowiedzi sprawdzone: 0/8
Zacznij od pierwszych zadań z darmowego arkusza (matura z języka polskiego, poziom podstawowy): bez zegara, każde sprawdzisz od razu, z wyjaśnieniem. Potem możesz rozwiązać cały arkusz.
5. Poprawność przypisania przez zdającego utworu literackiego do epoki literackiej / okresu literackiego egzaminator oceni zgodnie z periodyzacją literatury określoną w podstawie programowej, tj.: starożytność, średniowiecze, renesans, barok, oświecenie, romantyzm, pozytywizm, Młoda Polska, dwudziestolecie międzywojenne, literatura wojny i okupacji, literatura lat 1945–1989 krajowa i emigracyjna, literatura po 1989 r.
6. Każdy utwór literacki należący do literatury powszechnej przypisuje się do epoki literackiej / okresu literackiego zgodnie z ramami czasowymi przyjętymi w historii literatury polskiej.
Na maturze nazywasz epokę tak, jak podstawa programowa i zasady oceniania CKE: literatura po 1989 r. Zasady oceniania wypracowania na poziomie rozszerzonym każą przypisywać utwór literatury powszechnej do epoki według dat literatury polskiej, więc utwór obcy wydany po 1989 roku należy do tej epoki. Przypisując utwór polski, patrz na datę jego powstania, nie na to, kiedy debiutował autor: Martwa natura z wędzidłem Herberta (1993) należy tutaj, choć jego wcześniejsze tomy należą do literatury lat 1945–1989.
W wypracowaniu literatura po 1989 roku przydaje się jako kontekst, gdy piszesz o pamięci, o miejscu ważnym dla człowieka, o podróży, o samotności w obcym świecie albo o pieniądzu i władzy. W teście maturalnym z 2026 roku CKE sięgnęła po esej Olgi Tokarczuk Lalka i perła, pytając o bohatera Lalki. Na maturze ustnej cztery pytania jawne na lata 2026–2028 dotyczą Górą „Edek”, Miejsca, Profesora Andrewsa w Warszawie i Podróży z Herodotem.
Matura 2026, poziom podstawowy, część 1, zadanie 11.1
Krótki fragment eseju Olgi Tokarczuk Lalka i perła o człowieku oddanym historii i przywiązanym do ludzi, opinii i miejsca: trzeba podać nazwisko opisanego bohatera Lalki. Według klucza CKE to Ignacy Rzecki.
Matura 2026, poziom podstawowy, część 1, zadanie 11.2
Ten sam fragment eseju Tokarczuk: trzeba wykazać, że Rzecki to człowiek przywiązany do ludzi, odwołując się do jego relacji z wybranym bohaterem Lalki, na przykład z Wokulskim albo ze zmarłym przyjacielem Katzem.
Pytania jawne CKE na lata 2026–2028 o lektury, które należą do tej epoki — słowo w słowo, z numerami CKE. Plan odpowiedzi znajdziesz na stronie lektury.
Pytanie 73. Górą „Edek”
W jakim celu autor nawiązuje w swoim tekście do innego tekstu? Omów zagadnienie na podstawie utworu Górą „Edek” Marka Nowakowskiego. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
Plan odpowiedzi na stronie lekturyPytanie 74. Miejsce
Miejsca ważne w życiu człowieka. Omów zagadnienie na podstawie Miejsca Andrzeja Stasiuka. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
Plan odpowiedzi na stronie lekturyPytanie 75. Profesor Andrews w Warszawie
Stan wojenny z perspektywy obcokrajowca. Omów zagadnienie na podstawie utworu Profesor Andrews w Warszawie Olgi Tokarczuk. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
Plan odpowiedzi na stronie lekturyPytanie 76. Podróże z Herodotem
Czym dla człowieka może być podróżowanie? Omów zagadnienie na podstawie znanych Ci fragmentów Podróży z Herodotem Ryszarda Kapuścińskiego. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
Plan odpowiedzi na stronie lekturyOdp.:Literaturę po 1989 roku liczy się od przełomu 1989 roku: obrad Okrągłego Stołu od lutego do kwietnia i wyborów 4 czerwca, pierwszych po wojnie częściowo wolnych. Po tych wyborach cenzura w praktyce ograniczyła swoje działanie, a w 1990 roku zniesiono ją razem z jej urzędem. Epoka trwa do dziś. Wcześniejsza jest literatura lat 1945–1989 krajowa i emigracyjna, którą na maturze trzeba od niej odróżniać.
Odp.:Z zakresu podstawowego to Górą „Edek” Nowakowskiego (z tomu Prawo prerii), Miejsce Stasiuka (z tomu Opowieści galicyjskie), Profesor Andrews w Warszawie Tokarczuk (z tomu Gra na wielu bębenkach) i fragmenty Podróży z Herodotem Kapuścińskiego. Zakres rozszerzony dodaje Antygonę w Nowym Jorku Głowackiego i wybrany esej Herberta albo Herlinga-Grudzińskiego, jeśli powstał po 1989 roku. Z tomów wydanych po 1989 roku mogą też pochodzić wybrane wiersze Szymborskiej, Herberta, Miłosza i Różewicza z zakresu podstawowego, a z rozszerzonego Barańczaka. Do 2028 roku w wypracowaniu możesz się też odwołać do Katedry Dukaja i Madame Libery z listy z 2018 roku.
Odp.:Najważniejsze cechy tej literatury to koniec cenzury i połączenie nurtu krajowego z emigracyjnym, obraz transformacji i pogoni za pieniądzem, pamięć PRL i stanu wojennego, historia miejsc i regionów, bohater z marginesu, gra z tradycją i mieszanie gatunków. Do tego dochodzą fantastyka naukowa na liście lektur i nowa poezja pokolenia „brulionu”. Dobrze widać je w opowiadaniach z listy lektur: Górą „Edek”, Miejscu i Profesorze Andrewsie w Warszawie.
Odp.:Po 1989 roku literacką Nagrodę Nobla otrzymały dwie polskie pisarki. Wisława Szymborska dostała ją w 1996 roku za poezję, a Olga Tokarczuk w 2019 roku, za rok 2018, za prozę, w której Komitet Noblowski docenił przekraczanie granic jako formę życia. Wcześniej, w 1980 roku, Nobla otrzymał Czesław Miłosz, wtedy pisarz emigracyjny, co należy już do literatury lat 1945–1989.
Odp.:To pokolenie młodych poetów i prozaików skupionych wokół krakowskiego pisma „brulion”, które założono w 1986 roku i wydawano do 1999 roku. Krytykowali herbertowski model liryki czynu, czerpali z amerykańskiej poezji Franka O’Hary i z zachodniego postmodernizmu. Z tego kręgu wywodzą się między innymi Marcin Świetlicki, Jacek Podsiadło i Manuela Gretkowska, a debiutancki tom Świetlickiego, Zimne kraje, wydała fundacja pisma.
Odp.:Przed nią była literatura lat 1945–1989 krajowa i emigracyjna, czas PRL, cenzury i podziału na pisarzy w kraju i na emigracji. Przełom 1989 roku zniósł cenzurę i połączył oba nurty, a literatura po 1989 r. jest ostatnią z dwunastu epok, które wymienia podstawa programowa. Pełną listę epok po kolei znajdziesz na stronie epok literackich.
Tę stronę napisaliśmy my, nie CKE. Stan na 22 października 2026.
22 października 2026Sprawdź się w arkuszu w układzie matury: test historycznoliteracki i wypracowanie z odwołaniem do lektury obowiązkowej, ocenione według kryteriów CKE.