Pani Bovary Gustawa Flauberta

Powieść otwiera wspomnienie szkolnego kolegi: do klasy w Rouen wchodzi nowy uczeń w dziwacznej czapce, która spada mu na podłogę, a swoje nazwisko wymawia tak, że klasa zaczyna ryczeć „Charbovari”. To Karol Bovary, syn byłego pomocnika chirurga wojskowego, hulaki, który ożenił się dla posagu, i matki, która wszystkie swoje zawiedzione ambicje przelała na syna. Karol jest pilny, ale nierozgarnięty. Na studiach medycznych w Rouen niewiele rozumie, zaczyna przesiadywać w karczmie i oblewa egzamin na oficera zdrowia, zdaje go dopiero za drugim razem. Matka znajduje mu praktykę w Tostes i żonę: wdowę po komorniku z Dieppe, czterdziestopięcioletnią, brzydką, ale z dwunastoma setkami liwrów renty. Żona, Heloiza, rządzi nim, czyta jego listy i ciągle skarży się na nerwy.

Pewnej nocy Karol zostaje wezwany na folwark Bertaux do zamożnego rolnika Rouault, który złamał nogę. Poznaje tam jego córkę, Emmę, zwraca uwagę na jej białe paznokcie i ciemne oczy, a gdy szuka swojej szpicruty i oboje się po nią schylają, Karol muska piersią plecy pochylonej dziewczyny. Złamanie goi się dobrze, ale Karol jeździ do Bertaux częściej, niż trzeba. Zazdrosna Heloiza każe mu przysiąc, że przestanie. Wkrótce okazuje się, że notariusz, który trzymał jej pieniądze, odpłynął z nimi statkiem, a dom w Dieppe jest obciążony długami. Rodzice Karola robią awantury, oskarżając ją o kłamstwo. Tydzień później Heloiza dostaje krwotoku i umiera. Karol, wróciwszy z cmentarza, myśli, że mimo wszystko go kochała.

Ojciec Rouault pociesza wdowca i namawia go, by znów przyjeżdżał do Bertaux. Karol szybko przyzwyczaja się do wolności, a Emma, która nudzi się na wsi, opowiada mu o klasztornej pensji, muzyce i grobie matki. Ojciec, kiepski rolnik, chętnie odda córkę za lekarza, choć uważa go za chuchro. Około świętego Michała, ostatniego dnia trzydniowego pobytu w Bertaux, Karol nieśmiało prosi o rękę Emmy. Rouault umawia znak: jeśli córka się zgodzi, otworzy okiennicę. Karol czeka w ścieżce za płotem i po półgodzinie i dziewiętnastu minutach słyszy, jak okiennica uderza o mur.

Emma marzy o ślubie o północy przy pochodniach, ale ojciec tego nie rozumie i wyprawia wiejskie wesele dla czterdziestu trzech gości, którzy jedzą do wieczora pod szopą. Karol jest szczęśliwy i nie kryje tego. Odprowadzając młodych, stary Rouault wspomina własny ślub i zmarłą żonę i czuje się smutny jak opustoszały dom. W Tostes Emma znajduje w sypialni bukiet ślubny pierwszej żony; Karol wynosi go na strych. Ona zmienia wystrój domu, a on, zakochany, patrzy na nią rano z bliska, całuje ją przy każdej okazji i nie potrzebuje do szczęścia niczego więcej. Emma natomiast zastanawia się, co właściwie znaczą w życiu słowa szczęście, namiętność i upojenie, które wydawały się jej tak piękne w książkach.

Narrator cofa się do młodości Emmy. W wieku trzynastu lat ojciec oddał ją na pensję do klasztoru w Rouen. Z początku podobała się jej tam religijność, ale głównie jej nastrój: kwiaty ołtarza, porównania z niebiańskim oblubieńcem. Stara szwaczka, przychodząca do klasztoru, przemycała pensjonarkom romanse pełne miłości, zamków, prześladowanych dam i dzielnych kawalerów; potem Emma zaczytywała się w Walterze Scotcie i marzyła o życiu w starym dworze. Gdy umarła jej matka, przeżywała żałobę jak w poezji, ale szybko się nią znudziła. Zakonnice nie żałowały, kiedy ojciec zabrał ją do domu. Na wsi nudziła się, a miłość do Karola wzięła za długo oczekiwane uczucie z książek.

W małżeństwie Emma czeka na szczęście, które zna z lektur, i nie znajduje go. Rozmowy Karola są płaskie jak chodnik, nie umie pływać, fechtować się ani strzelać i niczego jej nie odkrywa, a on myśli, że jest szczęśliwa. Emma dobrze prowadzi dom, rysuje, gra na fortepianie, co napawa męża dumą, ale teściowa krytykuje jej wydatki. Próbuje wzbudzić w sobie miłość, recytując przy księżycu wiersze, lecz serce pozostaje zimne. Z charciczką, prezentem od wyleczonego gajowego, chodzi na samotne spacery i pyta samą siebie, po co wyszła za mąż. Pod koniec września przychodzi wydarzenie: markiz d’Andervilliers, którego Karol uleczył z wrzodu w ustach, zaprasza Bovarych na bal do swojego zamku Vaubyessard.

Bovary przyjeżdżają do zamku markiza wieczorem. Emma ogląda portrety przodków gospodarza, a przy kolacji jest oszołomiona wszystkim: zapachem kwiatów i potraw, mrożonym szampanem, granatami, których nigdy nie widziała, i ananasem, którego nigdy nie jadła. U szczytu stołu siedzi stary książę de Laverdière, teść markiza, dawny faworyt hrabiego d’Artois, który prowadził hulaszcze życie i podobno sypiał w łożach królowych; Emma nie może oderwać od niego wzroku. Przed balem zabrania Karolowi tańczyć, bo ludzie by się śmiali.

Na balu podziwia stroje, swobodę i obojętne spojrzenia bogatych mężczyzn, ich rozmowy o koniach wyścigowych i podróżach do Włoch. Gdy służący wybija dwie szyby, by wpuścić powietrze, widzi przez okno twarze chłopów zaglądających do środka i przypomina sobie folwark ojca, który teraz wydaje się jej odległy jak inny świat. O trzeciej nad ranem tańczy walca z wicehrabią, który prowadzi ją tak, że wszystko wokół wiruje. Karol przez pięć godzin stał przy stolikach i przyglądał się grze w wista.

W drodze powrotnej mijają ich jeźdźcy z cygarami; Emmie wydaje się, że wśród nich jest wicehrabia. Karol znajduje na drodze cygarniczkę obszytą zieloną jedwabną tkaniną z herbem. W domu Emma z byle powodu odprawia starą służącą Nastazję, a cygarniczkę chowa w szafie. Bal zostawia w jej życiu wyrwę, a każda kolejna środa przypomina jej, ile czasu minęło od Vaubyessard.

Emma wyjmuje z szafy cygarniczkę i wyobraża sobie, że należała do wicehrabiego, który jest teraz w Paryżu. Kupuje plan Paryża i wędruje po nim palcem, prenumeruje pismo dla kobiet, czyta Eugeniusza Sue, Balzaka i George Sand i dzieli świat na wielkie życie stolicy i nijaką resztę, do której zalicza wszystko, co ją otacza. Bierze nową służącą, Félicité, i stroi dom drobnymi elegancjami, które Karola cieszą, choć ich nie rozumie.

Karol jest szczęśliwy, ma klientelę i wygląda coraz lepiej, ale Emma coraz bardziej nim gardzi: nie ma ambicji, je powoli, a kiedy lekarz z Yvetot upokarza go przy łóżku chorego, Karol tylko opowiada jej o tym wieczorem i wzrusza się jej oburzeniem. Emma czeka na jakieś wydarzenie jak rozbitek na żagiel, a gdy we wrześniu nie przychodzi nowe zaproszenie do Vaubyessard, porzuca muzykę, bo kto by jej słuchał, a także rysunek i szycie, i powtarza sobie, że wszystko już przeczytała. Niedziele i zimowe wieczory ciągną się bez końca, a jedyną rozrywką jest kataryniarz pod oknem. Emma zaniedbuje dom, staje się kapryśna, ma kołatanie serca, pije ocet, żeby schudnąć, i kaszle. Lekarz w Rouen orzeka chorobę nerwową i zmianę powietrza.

Karol z żalem opuszcza Tostes po czterech latach i przenosi praktykę do miasteczka Yonville-l’Abbaye w okręgu Neufchâtel, z którego właśnie wyjechał miejscowy lekarz, polski emigrant. Pakując się, Emma kłuje się w palec o drut swojego bukietu ślubnego i wrzuca bukiet do ognia. Gdy w marcu wyjeżdżają z Tostes, jest w ciąży.

Narrator opisuje Yonville: senne miasteczko na granicy Normandii, gdzie robi się najgorsze sery w okolicy, z kościołem, halami targowymi, merostwem i jedną ulicą, a przede wszystkim z apteką pana Homais, oblepioną napisami i szyldami. W gospodzie Pod Złotym Lwem wdowa Lefrançois przygotowuje kolację dla przybyszów. Punktualnie o szóstej przychodzi na kolację małomówny poborca Binet. Potem do gospody wchodzi na chwilę proboszcz po zapomniany parasol, a gdy wychodzi, aptekarz Homais wygłasza swoje poglądy: ma swoją religię, Boga Sokratesa, Franklina i Woltera, i pokpiwa z księży.

Diligencja zwana Jaskółką, którą powozi Hivert, przyjeżdża spóźniona, bo po drodze zgubiła się charciczka Emmy. Emma płakała, a sukiennik Lheureux, który jechał z nimi, pocieszał ją opowieściami o psach, które wróciły do domu z daleka. Przy kolacji Homais zabawia doktora rozmową, a Emma rozmawia z Leonem Dupuis, młodym aplikantem notariusza Guillaumina, który mieszka u aptekarza i nudzi się w Yonville. Oboje kochają zachody słońca, morze, muzykę i książki, przy których zapomina się o świecie, i od razu czują, że się rozumieją. Późnym wieczorem Bovary wchodzą do swojego nowego, zimnego domu. Emma myśli, że to czwarty raz w życiu, gdy śpi w nowym miejscu, i że skoro dotąd było źle, teraz może będzie lepiej.

Homais okazuje się najuczynniejszym sąsiadem: doradza Bovarym, gdzie kupować, i przynosi doktorowi gazetę. Ma powód: kiedyś został upomniany przez prokuratora za leczenie bez dyplomu i zależy mu na przyjaźni lekarza. Pacjenci nie przychodzą do Karola, a przeprowadzka kosztowała drogo, ale doktor cieszy się z ciąży żony. Emma chce syna, bo mężczyzna jest przynajmniej wolny. Rodzi w niedzielę rano córkę i na wiadomość o tym mdleje. Imię Berta wybiera, bo słyszała je w Vaubyessard; ojcem chrzestnym zostaje Homais. Ojciec Karola spędza w Yonville miesiąc i bawi synową opowieściami.

Pewnego dnia Emma postanawia odwiedzić córkę u mamki, pani Rolet, i prosi Leona, by ją odprowadził, co jeszcze tego wieczoru jest w Yonville znane. W nędznej chacie mamki bierze dziecko na ręce, a potem wraca z Leonem brzegiem rzeki; rozmawiają niewiele, ale czują, że coś ich łączy. Leon nudzi się w miasteczku, którego mieszkańców nie znosi; wyróżnia się wśród nich tylko Emma, choć wydaje mu się daleka.

Zimą Emma przesiaduje przy oknie, wypatrując Leona przechodzącego dwa razy dziennie. Homais co dzień przychodzi do Bovarych w porze kolacji, a wieczorami Bovary bywają u aptekarza, gdzie zawsze jest też Leon: grają w karty i domino, Emma i Leon przeglądają pismo o modzie i czytają wiersze. Leon przywozi Emmie z Rouen rośliny i daje Karolowi frenologiczną głowę, a Emma posyła Leonowi dywanik, co wywołuje w miasteczku plotki. Jest zakochany, ale zbyt nieśmiały, by to wyznać. Emma nie zastanawia się nad swoim uczuciem, bo sądzi, że prawdziwa miłość powinna przyjść nagle jak burza.

W lutową niedzielę Bovary, Homais i Leon idą obejrzeć budowaną w dolinie przędzalnię lnu. Emma porównuje szczupłego, eleganckiego Leona z ociężałym mężem i wieczorem uświadamia sobie, że młodzieniec ją kocha. Następnego dnia odwiedza ją sukiennik Lheureux, uprzejmy aż do służalczości, pokazuje haftowane kołnierzyki i algierskie szale i zapewnia, że nie trzeba płacić od razu, a nawet pożyczy pieniądze. Emma niczego nie kupuje i jest z siebie dumna. Postanawia być cnotliwa: zabiera Bertę od mamki, dba o dom i męża, a Leon, widząc ją tak spokojną i dobrą, uznaje, że jest nieosiągalna. W rzeczywistości Emma kocha Leona, chudnie i jest pełna tłumionych pragnień, a całą nienawiść przenosi na Karola, który niczego nie zauważa i uważa ją za szczęśliwą.

W kwietniowy wieczór, słysząc dzwon na Anioł Pański, Emma idzie do kościoła, by poradzić się księdza Bournisiena. Proboszcz, zajęty uganianiem się za urwisami na katechezie, myśli tylko o cierpieniach ciała, głodzie i zimnie, i nie rozumie, o czym ona mówi. W domu Emma odpycha małą Bertę, która upada i rozcina sobie policzek o mosiężną rozetkę przy komodzie. Karol uspokaja żonę, że to nic groźnego.

Leon, zmęczony miłością bez nadziei i nudą Yonville, postanawia dokończyć studia prawnicze w Paryżu. Przychodzi pożegnać się z Karolem, ale zastaje tylko Emmę, całuje Bertę, a na koniec podają sobie ręce. Po jego wyjeździe Homais przychodzi jak co dzień na kolację i przynosi nowinę: w Yonville najpewniej odbędzie się w tym roku wystawa rolnicza departamentu.

Po wyjeździe Leona Emma pogrąża się w smutku jak po balu w Vaubyessard: wspomina wspólne spacery nad rzeką i wyrzuca sobie, że go nie zatrzymała. Gdy żal słabnie, wraca nuda, a z nią kaprysy. Kupuje gotycki klęcznik, zmienia fryzury, zaczyna uczyć się włoskiego i czytać poważne książki, których nie kończy, bywa blada i słaba, a raz pluje krwią. Zaniepokojony Karol sprowadza matkę. Teściowa uznaje, że Emmie brakuje pracy, i bierze na siebie przerwanie jej prenumeraty w wypożyczalni, z której Emma pożyczała powieści.

W dzień targowy do doktora przychodzi Rudolf Boulanger, właściciel majątku La Huchette, i prowadzi swojego parobka, który chce, żeby mu puszczono krew. Chłop mdleje, a zaraz po nim Justyn, pomocnik aptekarza, który trzymał miskę; Emma rozluźnia chłopcu krawat i cuci go octem. Rudolf ma trzydzieści cztery lata, jest brutalny i przenikliwy, zna się na kobietach. Wracając do siebie, myśli o Emmie: ładna, znudzona małżeństwem z głupim lekarzem, łatwo ją będzie zdobyć, tylko jak się jej potem pozbyć? Postanawia, że ją zdobędzie, a okazją do zbliżenia ma być zbliżająca się wystawa rolnicza.

W dniu wystawy rolniczej całe Yonville jest przystrojone, ściągają chłopi z okolicy, gwardia narodowa i strażacy maszerują po placu. Wdowa Lefrançois opowiada aptekarzowi, że Lheureux zrujnował wekslami właściciela konkurencyjnej kawiarni, którego majątek w tym tygodniu zostanie zajęty. Rudolf spotyka Emmę, prowadzi ją po łące, na której stoją zwierzęta wystawione do oceny, i rozmawia z nią o nudzie prowincji i o swojej samotności. Zamiast prefekta przyjeżdża radca prefektury, pan Lieuvain.

Rudolf zabiera Emmę na pierwsze piętro merostwa, do pustej sali obrad, skąd widać estradę. Gdy radca wygłasza mowę o rolnictwie, ojczyźnie i obowiązku, a potem przewodniczący jury czyta nagrody za nawozy, świnie i uprawę lnu, Rudolf szepcze Emmie o namiętności, przeznaczeniu i wspólnocie dusz. Narrator przeplata oba głosy tak, że słowa o miłości mieszają się z ogłoszeniem nagrody za nawóz. Emma przypomina sobie wicehrabiego i Leona, nie cofa ręki, a ich palce splatają się.

Na estradę wchodzi stara służąca Katarzyna Leroux, która dostaje srebrny medal wartości dwudziestu pięciu franków za pięćdziesiąt cztery lata pracy w jednym gospodarstwie i nie wie, jak się zachować wśród panów. Po uroczystości jest długi, hałaśliwy bankiet i pokaz sztucznych ogni, podczas którego Emma milczy, a Rudolf patrzy na nią. Dwa dni później Homais publikuje w rouenskiej gazecie entuzjastyczne sprawozdanie z wystawy, w którym wymienia samego siebie.

Rudolf celowo nie pokazuje się przez sześć tygodni, by Emma za nim zatęskniła. Gdy wreszcie przychodzi, zastaje ją samą o zmierzchu i wyznaje jej miłość. Przy Karolu doradza konne przejażdżki dla zdrowia pani Bovary i proponuje swojego konia. Emma się waha, ale Karol nalega i zamawia jej amazonkę, a potem sam pisze do Rudolfa, że żona przyjmuje propozycję.

W pierwszych dniach października Emma i Rudolf wyjeżdżają konno. Homais macha im gazetą, a Justyn wybiega z apteki popatrzeć. Wjeżdżają do lasu, zsiadają z koni, Emma jest zmęczona i nie wie, dokąd idą. Rudolf mówi z powagą i melancholią o przeznaczeniu, a gdy ona chce wracać, prowadzi ją dalej, nad mały staw. Tam Emma ulega mu.

Wraca do Yonville rozpromieniona. Karol przy kolacji mówi jej, że kupił dla niej u pana Alexandre starszą, ale wciąż ładną klacz. Sama w pokoju Emma patrzy w lustro i powtarza, że ma kochanka, czuje się jak bohaterki przeczytanych powieści i nie odczuwa wyrzutów sumienia. Odtąd kochankowie piszą do siebie listy, zostawiane w szczelinie tarasu na końcu ogrodu, nad rzeką. Pewnego ranka, gdy Karol wyjechał przed świtem, Emma biegnie przez pola do La Huchette i wchodzi do sypialni Rudolfa. Takie poranne wizyty powtarzają się, aż Rudolf oświadcza jej poważnie, że te wizyty są nieostrożne i że się kompromituje.

Emma, która z początku nie dbała o ostrożność, zaczyna bać się, że ktoś ją zobaczy. Pewnego ranka, wracając z La Huchette, natyka się na poborcę Binet, który przyczaił się w beczce na polowaniu na dzikie kaczki, choć prefekt zakazał polowania na kaczki inaczej niż z łodzi. Wieczorem w aptece Binet długo kupuje u Homais środki do czyszczenia, a Emma drży, że coś powie. Kochankowie zmieniają więc zwyczaje: przez całą zimę Rudolf przychodzi nocą do ogrodu Bovarych i rzuca piaskiem w okiennice, a Emma wymyka się do altany albo do gabinetu męża. Raz pyta go, czy ma przy sobie pistolety, by mógł się bronić przed Karolem, i Rudolf myśli potem, że jest zbyt egzaltowana.

Emma staje się coraz bardziej sentymentalna: chce wymieniać miniatury i pukle włosów, mówi o matce i o dzwonach wieczornych. Rudolf, pewny jej miłości, przestaje się starać, a jego czułości stają się zwyczajne. Na wiosnę przychodzi indyk od ojca Rouault z listem pełnym błędów ortograficznych; Emma wzruszona wspomina dzieciństwo na folwarku i pyta siebie, kto ją uczynił tak nieszczęśliwą. Gdy Rudolf trzy razy z rzędu nie przychodzi na schadzkę, a potem udaje, że nie widzi jej smutku, Emma żałuje swojego postępku i zastanawia się, czy nie byłoby lepiej móc kochać Karola.

Homais przeczytał o nowej metodzie leczenia stopy końsko-szpotawej i namawia Karola, by zoperował Hipolita, chromego stajennego z gospody Pod Złotym Lwem; zabieg ma przynieść doktorowi sławę. Emma, która szuka w mężu czegoś, na czym mogłaby się oprzeć, też go do tego zachęca. Karol studiuje podręcznik, Homais długo przekonuje Hipolita, a całe miasteczko naciska na niego, aż się zgadza; Bovary nawet zapłaci za aparat. Karol przecina ścięgno Achillesa i zamyka nogę w ciężkiej skrzyni. Wieczór małżonkowie spędzają szczęśliwie, a Homais pisze do gazety entuzjastyczny artykuł o operacji.

Po pięciu dniach Hipolit krzyczy z bólu: noga puchnie, potem zaczyna się gangrena. Ksiądz Bournisien namawia chorego do pobożności, a wdowa Lefrançois na przekór aptekarzowi wiesza nad łóżkiem kropielnicę. W końcu wzywają doktora Canivet z Neufchâtel, który wyśmiewa nowinki i amputuje Hipolitowi nogę powyżej kolana przy ogromnym poruszeniu całego miasteczka. Karol siedzi w domu zgnębiony, myśli o kompromitacji i procesie, a Emma czuje do niego pogardę: znów się pomyliła, sądząc, że może być kimś. Krzyk Hipolita przechodzi przez całą wieś. Gdy Karol, szukając pociechy, chce ją pocałować, Emma wybiega z pokoju i trzaska drzwiami. Tego wieczoru, kiedy przychodzi Rudolf, rzuca mu się w ramiona i ich miłość odżywa.

Miłość odżywa, a Emma zaczyna mówić Rudolfowi o wspólnym wyjeździe. Obsypuje go prezentami: szpicrutą ze złoconą gałką, pieczęcią z dewizą o miłości w sercu, szalem i cygarniczką taką samą jak ta, którą Karol znalazł kiedyś na drodze. Szpicrutę sprowadza jej z Rouen Lheureux, który dotąd nie upominał się o pieniądze; to on załatwił też drewnianą nogę dla Hipolita, za którą Karol płaci trzysta franków, bo żona uznała, że wypada. Gdy kupiec żąda zapłaty, Emma oddaje mu pieniądze, które jeden z pacjentów przysłał Karolowi za cały rok leczenia. Rudolf, który słyszał już tyle wyznań, traktuje ją jak każdą kochankę i coraz mniej się z nią liczy.

Teściowa, która po strasznej kłótni z mężem schroniła się u syna, robi uwagi o prowadzeniu domu i o Félicité, przyłapanej w kuchni z mężczyzną. Emma wybucha i wyrzuca ją z pokoju, a pod naciskiem Karola przeprasza ją oschle. Zaraz potem wywiesza umówiony znak i w zaułku za domem błaga Rudolfa, by ją zabrał, razem z Bertą. Rudolf, który nigdy jeszcze tak jej nie kochał, traci głowę i pyta, czego ona chce. Emma, piękniejsza niż kiedykolwiek, potajemnie zamawia u Lheureux płaszcz, skrzynię i torbę podróżną i marzy o życiu w rybackiej wiosce nad morską zatoką. Karol tymczasem, patrząc na śpiącą córkę, planuje jej przyszłość.

Wyjazd ustalają na poniedziałek: Emma ma pojechać do Rouen, gdzie Rudolf zarezerwuje miejsca. W sobotni wieczór przy księżycu żegnają się w ogrodzie; Rudolf jest dziwnie zamyślony, a Emma upewnia się, czy ma paszporty. Gdy odchodzi, przyznaje sam przed sobą, że nie zamierza wyjeżdżać: obawia się ciężaru, kłopotów i kosztów życia z kobietą i jej dzieckiem.

W domu Rudolf siada do listu. Przegląda pamiątki po dawnych kochankach, miesza ich listy i uznaje wszystko za stek bzdur. Pisze Emmie, że musi być dzielna, że nie chce zniszczyć jej życia, że świat jest okrutny i że on wyjeżdża. Brakuje mu tylko łez, więc kropi papier wodą z kieliszka, a list pieczętuje pieczęcią z dewizą o miłości, którą dostał od niej. Nazajutrz, wstawszy dopiero około drugiej, każe nazbierać koszyk moreli i sam ukrywa list pod liśćmi winorośli; parobek zanosi go do Bovarych.

Emma przeczuwa nieszczęście, biegnie z listem na strych i czyta go przy oknie. Na dole słychać toczarkę Binet, a ziemia placu zdaje się ją przyciągać. Staje na skraju okna i już chce skoczyć, gdy Karol woła ją na obiad. Przy stole ledwie może przełknąć kęs, a Karol mimochodem mówi, że Rudolf wyjeżdża w długą podróż, i podsuwa jej koszyk moreli do powąchania. Nagle przez plac przejeżdża błękitny kabriolet: to Rudolf w drodze do Rouen. Emma krzyczy i pada bez czucia.

Ocknąwszy się, Emma woła o list; biorą to za majaczenie, a od północy wybucha gorączka mózgowa. Przez czterdzieści trzy dni Karol nie odstępuje żony, zaniedbuje pacjentów, wzywa na konsylium doktora Canivet i swojego dawnego nauczyciela, doktora Larivière z Rouen. Emma leży bez słowa i niczego nie słyszy. W połowie października może już siedzieć w łóżku, potem wstaje na kilka godzin, ale w ogrodzie, na widok ławki pod altaną, znów słabnie, a choroba wraca. Na domiar złego Karol zaczyna mieć kłopoty z pieniędzmi.

Choroba żony rujnuje Karola: rachunki u aptekarza, dom i przede wszystkim Lheureux, który przysyła rzeczy zamówione na ucieczkę, a potem nakłania doktora do podpisania weksla na pół roku; Karol pożycza też od kupca tysiąc franków na sześć procent. Lheureux bogaci się i zdobywa coraz więcej interesów w okolicy. Emma długo dochodzi do siebie przez zimę. Gdy w najgorszych dniach przyjmuje komunię, przeżywa uniesienie i postanawia zostać świętą: kupuje różańce, czyta pobożne książeczki, które proboszcz zamawia u księgarza arcybiskupa, rozdaje jałmużnę i szyje ubrania dla ubogich. Mała Berta wraca do domu, a teściowa nie ma się do czego przyczepić.

Później Homais spiera się z księdzem Bournisienem o teatr, a potem namawia Karola, by zabrał żonę do Rouen na występ słynnego tenora Lagardy. W teatrze wystawiają Łucję z Lammermooru. Emma wzrusza się losem bohaterki, wspomina własny ślub i przez chwilę marzy, że śpiewak, o którym mówi się, że zrujnowała się dla niego polska księżniczka, zabrałby ją ze sobą. Karol nie rozumie fabuły. W przerwie wraca z wiadomością, że spotkał Leona, który przyjechał na dwa lata do dużej kancelarii w Rouen. Nie czekając końca przedstawienia, wychodzą i siedzą we troje w kawiarni nad portem; Leon opowiada o śpiewakach, których słyszał w Paryżu. Karol, który musi wracać do pacjentów, sam proponuje, by żona została w mieście sama i jeszcze raz posłuchała Lagardy’ego, a Leon gorąco go popiera. Emma ma się zastanowić.

Leon po trzech latach studiów w Paryżu nabrał pewności siebie i postanawia zdobyć Emmę. Następnego dnia odwiedza ją w hotelu, gdy Karol już wyjechał. Rozmawiają o latach rozłąki, oboje upiększają swoje cierpienia, Emma przemilcza romans z Rudolfem. Leon wyznaje, że kochał ją od dawna, wspominają altanę, kaktusy i wieczory w Yonville. Emma mówi o niemożności takiej miłości, ale zgadza się na spotkanie następnego dnia o jedenastej w katedrze.

Wieczorem pisze długi list, w którym zrywa umówione spotkanie, ale nie znając adresu Leona, postanawia oddać mu go osobiście. Leon czeka w katedrze z bukietem fiołków. Emma przychodzi blada, podaje mu list, ale zaraz cofa rękę i modli się, szukając w kościele ratunku przed sobą; kościelny uparcie oprowadza ich po grobowcach i zabytkach. Leon wyprowadza ją wreszcie z katedry i każe przywołać dorożkę. Przez kilka godzin zamknięta dorożka z zasłoniętymi okienkami krąży bez celu po Rouen i okolicy, a woźnica, zmęczony i spragniony, nie rozumie, czemu nie wolno mu się zatrzymać. W pewnej chwili kobieca ręka wyrzuca przez okienko strzępy papieru, które opadają na pole koniczyny. O szóstej wieczorem z dorożki w bocznej uliczce wysiada kobieta z zasłoniętą twarzą.

W gospodzie okazuje się, że dyliżans już odjechał; Emma dogania go wynajętym kabrioletem, a u wjazdu do Yonville Félicité każe jej natychmiast iść do Homais. W Yonville zastaje Homais w furii: Justyn wziął z jego schowka miskę stojącą obok słoja z arszenikiem, a z kieszeni wypada mu książka o miłości małżeńskiej z rycinami. Dopiero na końcu aptekarz przekazuje to, co miał przekazać ostrożnie: ojciec Karola zmarł nagle po obiedzie. Karol płacze, a Emma nie potrafi okazać współczucia, myśląc tylko o Leonie; Karol bierze nawet do ręki fiołki od Leona, które przywiozła. Przyjeżdża teściowa.

Lheureux zjawia się z kondolencjami, a w rozmowie w cztery oczy proponuje Emmie odnowienie weksla i podsuwa myśl, by Karol przekazał jej pełnomocnictwo do prowadzenia interesów. Emma kupuje u niego materiały na żałobę, uczy się słów z języka kancelarii i przekonuje męża do pełnomocnictwa, a potem, pod pretekstem porady u Leona w sprawie spadku, jedzie do Rouen. Spędza tam z Leonem trzy dni w hotelu, a wieczorami pływają łodzią po Sekwanie i jedzą na wyspie. Przewoźnik mówi, że niedawno woził wesołe towarzystwo, wśród którego był przystojny pan z wąsikiem o imieniu podobnym do Rudolfa; Emma drży.

Leon po jej wyjeździe tęskni i przyjeżdża do Yonville, gdzie spotyka się z nią późnym wieczorem w zaułku za ogrodem. Emma, która liczy na pieniądze ze spadku, kupuje u Lheureux kolejne rzeczy. Udaje przed mężem, że zapomniała gry na fortepianie, a gdy zatroskany Karol namawia ją do lekcji, zgadza się jeździć co tydzień do Rouen, do nauczycielki. Tak zdobywa pozwolenie na cotygodniowe spotkania z kochankiem.

Co czwartek Emma jedzie Jaskółką do Rouen, z góry patrzy na miasto jak na Babilon i przez boczne uliczki biegnie do Leona. W hotelowym pokoju, który nazywają swoim, spędzają cały dzień; Emma jest dla niego wszystkimi kochankami z powieści naraz, a on uczy się od niej miłości. Wieczorem wraca dyliżansem; na zboczu za miastem wychodzi naprzeciw niewidomy żebrak z twarzą zżartą chorobą i śpiewa piosenkę o słonecznym dniu, który każe dziewczynie marzyć o miłości. Leonowi Emma opowiada, że kochała kiedyś kapitana okrętu, by nie szukał nikogo w okolicy.

Karol spotyka u pani Liégeard pannę Lempereur, rzekomą nauczycielkę Emmy, która wcale jej nie zna. Emma podsuwa mężowi pokwitowanie za lekcje, których nigdy nie brała, a kłamstwo staje się dla niej nałogiem. Lheureux widzi ją wychodzącą z hotelu pod rękę z Leonem i zaczyna się upominać o pieniądze. Na jego radę Emma, korzystając z pełnomocnictwa, sprzedaje mały dom z ziemią w Barneville, odziedziczony po teściu, za cztery tysiące franków; połowę dostaje od razu, ale zamiast zapłacić nią rachunek kupca, podpisuje mu cztery weksle po tysiąc franków, które on dyskontuje u bankiera Vinçarta w Rouen. Teściowa, zgorszona rachunkami, pali pełnomocnictwo, ale Karol pierwszy raz staje po stronie żony i każe notariuszowi sporządzić nowe.

Pewnej nocy Emma nie wraca do domu. Karol jedzie do Rouen i do świtu szuka jej po mieście, aż spotyka ją na ulicy; tłumaczy się chorobą u nauczycielki. Odtąd jeździ do Leona, kiedy tylko chce, a gdy Leon się jej nie spodziewa, wywołuje go z kancelarii. Żąda od niego wierszy i czarnego ubrania, a jej uczucie staje się coraz bardziej zaborcze.

Pewnego czwartku Homais jedzie do Rouen razem z Emmą, odnajduje Leona i przez cały dzień nie pozwala mu odejść: ciągnie go na długi posiłek do kawiarni, a potem do swojego znajomego Bridoux. Emma czeka na kochanka w hotelu, a w końcu wraca wściekła. Od tej pory widzi w Leonie coraz więcej słabości: jest tchórzliwy, pospolity, miękki. Leon z kolei boi się jej egzaltacji i władzy nad sobą. Emma przywozi mu róże, troszczy się o niego jak matka i chce kontrolować jego życie, ale między pocałunkami oboje coraz bardziej się nudzą; Emma odkrywa w zdradzie całą płaskość małżeństwa. Matka Leona dostaje anonimowy list, że syn gubi się dla zamężnej kobiety, a jego zwierzchnik namawia go do zerwania; Leon przyrzeka, że zerwie.

Tymczasem Lheureux puszcza w obieg kolejne weksle. Emma zastawia przez Leona w lombardzie srebrne łyżeczki, prezent ślubny od ojca, sprzedaje stare rękawiczki i kapelusze, ściąga pieniądze od pacjentów męża i dalej kupuje. W domu panuje bałagan, Karol spaceruje samotnie z Bertą, a Emma przesiaduje w pokoju i czyta. W połowie Wielkiego Postu zostaje w Rouen na balu maskowym, tańczy całą noc w męskim przebraniu w podejrzanym towarzystwie i nad ranem uświadamia sobie, gdzie się znalazła.

Po powrocie zastaje urzędowy nakaz: w ciągu dwudziestu czterech godzin ma zapłacić osiem tysięcy franków, pod groźbą zajęcia mebli. Biegnie do Lheureux, który zimno odpowiada, że weksle przeszły w ręce Vinçarta, że sąd orzekł i że on nic nie może. Emma błaga, nazywa go łajdakiem, grozi, że powie wszystkim, kim jest, ale kupiec wyjmuje z kasy jej pokwitowanie na tysiąc osiemset franków z dyskonta u Vinçarta i grozi, że pokaże je mężowi. W końcu wypycha ją za drzwi.

Komornik Hareng z dwoma świadkami spisuje cały dobytek Bovarych, zagląda nawet do szkatułki z listami Rudolfa; Karol, któremu nic nie powiedziano, niczego nie zauważa. Następnego dnia Emma jedzie do Rouen i obchodzi bankierów, ale wszędzie jej odmawiają. Prosi Leona o osiem tysięcy franków, a gdy on mówi, że może wystarczy tysiąc ecu, czyli trzy tysiące, każe mu je zdobyć; on obiega kilku znajomych i wraca z niczym, a gdy Emma podsuwa mu myśl, by wziął pieniądze z kancelarii, przestraszony obiecuje, że nazajutrz przywiezie pieniądze od bogatego kolegi, Morela, ale jeśli nie zjawi się o trzeciej, niech już na niego nie czeka. W drodze powrotnej mija ją powóz, w którym wydaje się jej, że widzi wicehrabiego. Homais, który jedzie tą samą Jaskółką, wymyśla niewidomemu żebrakowi maść, a Emma rzuca żebrakowi ostatnią pięciofrankówkę.

Rano na halach wisi ogłoszenie o licytacji ich mebli; Justyn próbuje je zerwać. Félicité radzi pójść do notariusza Guillaumina. Notariusz, który zna jej sprawy lepiej niż ona, przyjmuje ją przy śniadaniu, bierze za rękę i proponuje pieniądze w zamian za jej względy; Emma wybiega oburzona. W domu wyobraża sobie, jak Karol po powrocie dowie się o ruinie i jej przebaczy, a ta myśl o jego wyższości doprowadza ją do szału. Gdy słyszy, że Karol wraca, wymyka się z domu do poborcy Binet, który przy tokarce słucha jej ze zgrozą, a dwie sąsiadki obserwują przez okno strychu, jak Emma prosi go o coś z bliska, i uznają to za skandal. Binet odmawia.

Emma chroni się u dawnej mamki, pani Rolet, i posyła ją do swojego domu, licząc, że czeka tam Leon z pieniędzmi; ale nikogo nie ma. W końcu przypomina sobie o Rudolfie, który był taki dobry i hojny, i idzie przez pola do La Huchette.

W La Huchette Rudolf przyjmuje Emmę z zakłopotaniem, tłumaczy się z dawnego wyjazdu, a gdy ona płacze, sądzi, że wraca do niego z miłości. Dopiero po chwili Emma prosi o trzy tysiące franków. Rudolf odpowiada spokojnie, że ich nie ma. Narrator zaznacza, że nie kłamie i że gdyby je miał, pewnie by je dał. Emma wskazuje na jego kosztowne przedmioty, wypomina mu, że jest bogaty i wolny, i wychodzi. W drodze powrotnej świat wiruje jej przed oczami, widzi ogniste kule i czuje, że traci zmysły. Wtedy pojmuje swoje położenie i w porywie heroizmu biegnie do apteki. Prosi Justyna o klucz od schowka, mówiąc, że chce wytruć szczury, idzie prosto do niebieskiego słoja i garścią je biały proszek; chłopcu każe milczeć, bo inaczej wszystko spadnie na jego pana.

W domu pisze list do Karola i każe mu go przeczytać dopiero nazajutrz. Wkrótce czuje w ustach smak atramentu, zaczynają się wymioty, dreszcze i drgawki. Karol w końcu otwiera list i dowiaduje się, że to arszenik. Homais radzi zrobić analizę. Emma jest łagodna, mówi mężowi, że jest dobry, i każe przyprowadzić Bertę, ale dziewczynka się jej boi i Karol każe ją wynieść. Przyjeżdża doktor Canivet, a potem sławny doktor Larivière, który od progu widzi, że nic nie da się zrobić. Ksiądz Bournisien udziela jej ostatniego namaszczenia; Emma całuje krzyż. W chwili agonii z ulicy dobiega piosenka niewidomego żebraka. Emma podnosi się, woła o ślepcu i wybucha strasznym śmiechem, po czym konwulsja rzuca ją na posłanie. Umiera.

Karol jest jak odrętwiały. Pisze, że chce, by żonę pochowano w sukni ślubnej, w białych trzewikach i wieńcu, z rozpuszczonymi włosami, w trzech trumnach: dębowej, mahoniowej i ołowianej, przykrytej aksamitem. Gdy proboszcz mówi mu o woli Boga, wybucha bluźnierstwem. W nocy przy zwłokach czuwają Homais i ksiądz Bournisien, którzy spierają się o religię, o modlitwę i spowiedź, aż obaj zasypiają. Karol przychodzi pożegnać się z żoną, wspomina ich wspólne dni, a gdy chce zobaczyć jej twarz, krzyczy z przerażenia. Prosi o pukiel jej włosów. Nad ranem Homais i ksiądz godzą się przy wspólnym poczęstunku.

Ojciec Rouault, który dostał od Homais list z ostrożną wiadomością o chorobie, pędzi konno do Yonville i dopiero na placu dowiaduje się prawdy; mdleje. Na mszy pogrzebowej pojawia się Hipolit w nowej drewnianej nodze. Kondukt idzie przez pola wiosenne i radosne, a Karol, prosto wyprostowany, ma przed oczami ich dawne poranki. Przy grobie Homais kropi trumnę wodą święconą, a Karol pada na kolana, rzuca garściami ziemię, woła «Żegnaj!» i czołga się do grobu, aż go odprowadzają. Rouault chce od razu wracać do Bertaux i nie chce nawet zobaczyć wnuczki. W nocy, gdy Karol nie śpi, Rudolf śpi spokojnie w swoim zamku, a Leon w Rouen; tylko Justyn płacze, klęcząc na świeżym grobie, gdzie przyłapuje go grabarz Lestiboudois.

Wierzyciele zgłaszają się jeden po drugim: Lheureux, panna Lempereur po zapłatę za pół roku lekcji, których nie było, i inni, a Karol płaci dług za długiem. Wcześniej matka, oburzona, że syn podpisuje weksle na ogromne sumy, byle nie sprzedać żadnej z rzeczy żony, opuszcza jego dom. Félicité nosi suknie zmarłej pani, a potem ucieka z Teodorem, służącym notariusza. Pani Dupuis zawiadamia o ślubie syna, Leona, notariusza w Yvetot. Karol znajduje na strychu list Rudolfa z inicjałem R, ale uznaje, że łączyła ich platoniczna przyjaźń. Uwielbia żonę coraz bardziej, przejmuje jej gusta, kupuje lakierowane buty i białe krawaty, a żeby spłacać długi, sprzedaje srebra i meble. Z Homais wybiera dla niej pomnik i łaciński napis o ukochanej żonie.

Homais tymczasem prześladuje w gazecie niewidomego żebraka, którego nie udało mu się wyleczyć, aż ten trafia do przytułku, i coraz śmielej walczy z klerem. Karol, pogrążony w żałobie, wreszcie otwiera sekretarzyk Emmy i znajduje wszystkie listy Leona i portret Rudolfa. Odtąd zamyka się w domu. Na targu w Argueil spotyka Rudolfa, który zaprasza go na piwo i rozmawia o rolnictwie. Karol patrzy na mężczyznę, którego kochała jego żona, i mówi, że nie ma do niego żalu, bo to wina fatalności. Następnego dnia Berta znajduje ojca martwego w altanie, z pasmem czarnych włosów w ręku; Canivet nie znajduje przyczyny śmierci.

Po licytacji zostaje dwanaście franków i siedemdziesiąt pięć centymów na podróż Berty do babki. Babka umiera w tym samym roku, ojciec Rouault jest sparaliżowany, a uboga ciotka posyła dziewczynkę do przędzalni bawełny. Po Karolu w Yonville nie utrzymuje się żaden lekarz, bo Homais ich wykańcza; ma ogromną klientelę, władze go oszczędzają, a opinia publiczna go wspiera. Właśnie dostał Legię Honorową.