Miejsce Andrzeja Stasiuka

Opowiadanie zaczyna się już po wszystkim. Ci, którzy rozbierali cerkiew, uwinęli się szybko, w dwa miesiące, i po cerkwi pozostał tylko prostokąt szarej, gliniastej ziemi. W lesistym, bezludnym krajobrazie ta naga plama wygląda jak skrawek zdartej skóry. Narrator przewiduje, że w przyszłym roku po raz pierwszy od dwustu lat wyrośnie tu trawa, a raczej pokrzywy, które najszybciej zajmują miejsca porzucone przez ludzi.

Zjawia się mężczyzna z plecakiem, mapą w ręku i aparatem fotograficznym na szyi. Pyta, co tu było. Narrator odpowiada, że cerkiew, którą zabrano do muzeum – całą, ale po kawałku. Turysta wchodzi na udeptany placyk, rozgląda się, jakby szukał ścian i sklepienia, znajduje plamę słońca w miejscu dawnego prezbiterium i robi zdjęcie swoją praktiką. Mówi, że szkoda; narrator mruczy, że tak.

W trawie walają się kawałki pokruszonego gontu z gwoździami o kwadratowym przekroju, jakich dziś się nie robi; narrator przypuszcza, że kuto je pojedynczo w cygańskiej kuźni albo na miejscu. Nikt nie zapisał, kiedy cerkiew zbudowano – jakby dwa kalendarze używane w tych stronach, gregoriański i juliański, znosiły się nawzajem. Z takich luk, mówi narrator, biorą się zmyślone historie, w które z czasem zaczynamy wierzyć. Cerkiew powstała we wsi, która liczyła może dwadzieścia chałup.

Narrator zauważa, że turysta przypadkiem sfotografował przestrzeń, w której stał ikonostas. Teraz jest ona pusta, ale wypełnia ją światło, jak zawsze przed zachodem słońca. Wspomina, jak to wyglądało, gdy cerkiew jeszcze stała: w pogodne jesienne popołudnia słońce świeciło dokładnie na wprost wejścia. Wystarczyło pchnąć wrota, a fala blasku przetaczała się przez pachnącą stęchlizną nawę, po ścianach z łuszczącą się polichromią, i rozbijała o ikonostas.

Przez kilka minut wypłowiałe złoto snycerki i szarzejące barwy ikon odzyskiwały dawny, nadprzyrodzony blask, wymyślony przez wiejskich artystów. Potem słońce chowało się za pagórkiem, do świątyni wracał półmrok, twarz świętego Dymitra ciemniała i znów stawała się ludzka, a nagie ciało Adama przybierało bury kolor gliny. Dla narratora było to jak zerknięcie na drugą stronę rzeczywistości, która na chwilę się przełamywała i zaraz zasklepiała; korniki, myszy i pleśń wracały do swojej pracy.

Turysta tymczasem patrzy przez wizjer aparatu na stos przegniłych desek i pyta, czy cerkiew złożą od nowa. Narrator odpowiada, że nie wie, ale tak podobno zamierzają.

Narrator myśli, że musiały minąć dziesięciolecia, zanim wnętrze nabrało dostojnego wyglądu; wzruszają go nieporadne malowidła, które udawały kamienne gzymsy, kolumny i pilastry, jak dalekie wspomnienie świątyń Jerozolimy i Konstantynopola. Potem próbuje odtworzyć początki świątyni. Zaczynano prawdopodobnie w błocie, od kamieni węgielnych, które wyznaczały zarys trzech części cerkwi: babińca, nawy i prezbiterium. Podwaliny były z modrzewia, ciężkiego, nasączonego żywicą drewna, które przez setki lat opiera się pogodzie, a pnie ciosano toporami, żeby nadać im kwadratowy lub prostokątny przekrój.

Narrator przywołuje pracę budowniczych: drwali i cieśli, potem innych rzemieślników, a na końcu wiejskich malarzy. W ciepłe, bezwietrzne dni powietrze było gęste od balsamicznej woni, jakby świątynia rodziła się w przestrzeni wszystkich zmysłów. Jesienią przybijano ostatnie gonty i układano podłogę. Forma się zamknęła: kawałek świata został wyjęty ze świata i przeniesiony w inną dziedzinę.

Narrator zastrzega, że w świątyniach najmniej fascynują go obrazy i przedmioty, bo za bardzo przypominają resztę rzeczywistości. Najdoskonalszym obrazem tęsknoty jest dla niego samo powietrze zamknięte w bryle, uformowane przez ściany i sklepienie – można w nie wejść, poczuć je na skórze, ale przepływa między palcami.

Gdy niedawno otwarto wschodnią granicę, zaczęli tu przyjeżdżać potomkowie budowniczych, których pięćdziesiąt lat wcześniej przemocą albo podstępem wysiedlono z rodzinnej wsi. Stare kobiety przekraczały próg, klękały na gliniastym klepisku, bo podłogi dawno już nie było, żegnały się i biły pokłony. Ołtarz stał krzywo, oparty o ścianę, tabernakulum z wyrwanymi drzwiczkami przypominało odrapaną skrzynkę, a najważniejszych ikon – Chrystusa, Matki Bożej i świętego Mikołaja – już nie było. Wnętrze pachniało piwnicą. A jednak kobiety klękały.

Narrator pamięta też starca, którego przywiozła rodzina mieszkająca kilkanaście kilometrów dalej. Siedział wyprostowany na krześle ustawionym na zwykłym chłopskim wozie. Narrator myślał, że to z szacunku, ale okazało się, że starzec jest sparaliżowany: dwóch mężczyzn musiało go zdjąć i wnieść do cerkwi razem z krzesłem. Miał dziewięćdziesiąt lat i zupełnie jasny umysł. Opowiadał, że był na Syberii, w Kazachstanie i w Mongolii, widział muzułmanów, buddystów i Rosjan, którzy od urodzenia w nic nie wierzyli. Jego ojciec w roku dziewięćdziesiątym piątym (badaczka czyta: 1895) pomagał zmieniać dach cerkwi – gont przykryto wtedy blachą – a jego samego tu ochrzczono.

Potem narrator szedł obok wozu, a starzec pokazywał miejsca, gdzie stały domy, wymieniał imiona, opowiadał okruchy zdarzeń. Jechał przez wieś, która istniała już tylko w jego pamięci, ale tam nie miały do niej dostępu ani czas, ani ogień. Na pożegnanie, z twarzą jak przemarznięte jabłko, uśmiechnął się trochę kpiąco i z niemal wesołym błyskiem w oku powiedział, że właściwie można by już umierać.

Narrator wspomina, jak zbudowana była więźba dachu i belkowanie dzwonnicy: wszystko spojone bez jednego gwoździa, na zamki, kołki i czopy, jak wnętrze starego żaglowca. Gdy wiało z południa, konstrukcja trzeszczała, uginała się niezauważalnie i wciąż chroniła zamkniętą w niej przestrzeń. Wiele razy wracał w myślach do początku i śledził pracę budowniczych, od poświęcenia kawałka ziemi aż po ryzykowne mocowanie baniastych hełmów na stromych dachach.

Opuszczona cerkiew z czasem zaczęła się przechylać na bok. Wilgoć nadżarła północne podwaliny, między belkami pojawiły się szpary, a spod cienkiej warstwy wapiennego tynku wychodziło próchno, złotawy pył. Narrator myślał najpierw, że to znak zwycięstwa nietrwałości, ale zrozumiał, że to żywe bakterie, roztocza i owady pokonują pozorny marmur malowideł.

W końcu przyjechali konserwatorzy. Narrator mówi, że przynieśli ze sobą zapach śmierci: chemikaliami o ostrej woni powstrzymywali rozkład, a w sierpniowym upale wszystko cuchnęło jak w szpitalu. Belki zawijali w specjalne materiały i ładowali na samochody jak mumie.

Narrator przyznaje, że nie jest miłośnikiem ruin. Mimo to wizja odnowionej cerkwi stojącej w muzeum wśród innych domów i sprzętów, wyjętych tak samo z ich czasu i miejsca, wydaje mu się płaska i jednowymiarowa. Przewiduje, że badacze będą się spierać o wpływy ruskie i łacińskie w zdobieniach, o barok i bizantyjskość, policzą proporcje i ustalą typ budowli.

Ale – mówi – miejsca nie można przenieść. Miejsce nie ma wymiarów, jest punktem i nieuchwytną przestrzenią. Dlatego narrator nie ma pewności, czy cerkiew naprawdę stąd zabrano.

Turysta chowa aparat do futerału i pyta, gdzie było wejście. Narrator odpowiada, że właśnie tutaj: turysta stoi na progu. Tym zdaniem opowiadanie się kończy.