Klub Pickwicka Charlesa Dickensa

Powieść udaje wydanie pośmiertnych papierów klubu: jej narrator jest wydawcą, który przegląda protokoły i notatki. Pierwszy z nich, z 12 maja 1827 roku, mówi, że Klub Pickwicka dziękuje swemu założycielowi, Samuelowi Pickwickowi, za rozprawę o źródłach stawów w Hampstead i teorii ciernika, i powołuje korespondencyjne towarzystwo: pan Pickwick i trzej członkowie, Tracy Tupman, Augustus Snodgrass i Nathaniel Winkle, mają podróżować na własny koszt i zdawać sprawę ze swoich obserwacji. Podczas posiedzenia pan Pickwick kłóci się z panem Blottonem, ale spór kończy się, gdy obaj wyjaśniają, że obraźliwych słów użyli w sensie pickwickowskim.

Rankiem pan Pickwick wynajmuje dorożkę, a dorożkarz, widząc, że pasażer notuje wszystko, co mu powie, bierze go za donosiciela i rzuca się na niego z pięściami. Z opresji ratuje pickwickistów chudy nieznajomy w wytartym zielonym fraku, który wsiada z nimi do dyliżansu do Rochester i zabawia ich urywanymi, przesadnymi opowieściami. W gospodzie Pod Bykiem zostaje na obiedzie, a gdy pan Pickwick, Snodgrass i Winkle zasypiają po winie, wybiera się z Tupmanem na bal dobroczynny we fraku Winkle’a z guzikami klubu, który Tupman wyjmuje z torby śpiącego przyjaciela bez jego wiedzy. Na balu nieznajomy odbija bogatą wdowę, panią Budger, doktorowi Slammerowi z 97. pułku, a obrażony doktor wyzywa go na pojedynek.

Rano sekundant doktora przychodzi do Winkle’a, bo wyzwany był ubrany w jego frak. Winkle, który wieczoru nie pamięta, uznaje, że to on się upił i obraził oficera. Choć się boi, przyjmuje wyzwanie, by nie stracić opinii w klubie, i liczy w duchu, że jego sekundant Snodgrass powie o wszystkim panu Pickwickowi, a ten zawiadomi władze; wieczorem obaj stawiają się pod Fort Pitt. Doktor Slammer od razu widzi, że to nie ten człowiek. Winkle oświadcza, że przyjął wyzwanie w obronie fraku, przyszłego munduru klubu, doktor podziwia jego odwagę i przeprasza za kłopot, i wszyscy rozchodzą się w zgodzie.

Nieznajomy przyprowadza znajomego z prowincjonalnej trupy aktorskiej, ponurego człowieka, którego koledzy nazywają Ponurym Jemmym. Ten opowiada historię aktora pantomimy, błazna, który zapił się na śmierć w nędzy, majacząc w gorączce. Gdy pan Pickwick chce ją skomentować, wchodzi doktor Slammer z dwoma oficerami: doktor rozpoznaje w nieznajomym, ubranym już we własny strój, człowieka z balu, a porucznik ogłasza z pogardą, że to wędrowny aktor. Pan Pickwick w gniewie chce ruszyć za oficerami, ale przyjaciele go powstrzymują.

Następnego dnia pickwickiści oglądają wielkie manewry wojskowe w Chatham. Tłum ich popycha, potem znajdują się między szarżującą linią wojska a drugą, która czeka na atak, i ledwie uchodzą cało, a wiatr porywa panu Pickwickowi kapelusz. Kapelusz zatrzymuje się przy powozie pana Wardle’a, zamożnego ziemianina, który przyjechał na manewry z córkami, siostrą, panną Rachelą Wardle, panem Trundle’em, adoratorem jednej z córek, i tłustym chłopcem Joe, który ciągle zasypia. Wardle częstuje wszystkich i zaprasza pickwickistów do swojego folwarku Manor Farm w Dingley Dell.

Rano na moście w Rochester Ponury Jemmy pyta pana Pickwicka, czy nie myślał nigdy, że utonięcie byłoby szczęściem i spokojem. Pickwickiści wyruszają do Dingley Dell: pan Pickwick powozi bryczką, a Winkle, który udaje doświadczonego jeźdźca, dosiada wysokiego konia. Koń Winkle’a ucieka, koń bryczki płoszy się i rozbija ją o most, więc podróżni idą piechotą, prowadząc konia, którego nikt nie chce przyjąć do stajni. Wieczorem, podrapani i zakurzeni, docierają do Manor Farm, gdzie wita ich Wardle z tłustym chłopcem.

W Manor Farm pickwickiści poznają rodzinę Wardle’a: jego starą, przygłuchą matkę, córki Izabelę i Emilię, pannę Rachelę i sąsiadów. Wieczorem grają w wista i w karty, a stary duchowny recytuje swój wiersz o bluszczu i opowiada historię o powrocie skazańca. Rano Wardle zabiera gości na polowanie na gawrony; Winkle, który chlubi się umiejętnościami myśliwego, zamiast w ptaki trafia w ramię Tupmana. Panna Rachela na widok rannego wpada w histerię, a Tupman, choć rana jest lekka, z radością odkrywa jej uczucie.

Pozostali idą do Muggleton na mecz krykieta drużyny z Dingley Dell z drużyną All-Muggleton. Wśród widzów spotykają nieznajomego z Rochester, który przedstawia się jako Alfred Jingle, przyłącza się do uczty po meczu i zostaje zaproszony do Manor Farm. Pickwickiści wracają z niej późno w nocy, mocno podpici.

Tymczasem Tupman w altanie wyznaje pannie Racheli miłość i całuje ją, a widzi to tłusty Joe, który następnego dnia, chcąc, jak mówi, zmrozić starszej pani krew w żyłach, opowiada o tym starej pani Wardle, matce panny Racheli. Rozmowę podsłuchuje Jingle. Przekonuje Rachelę, że Tupman chce tylko jej pieniędzy i kocha Emilię, i sam zostaje przyjęty jako jej wielbiciel, pod warunkiem że niewierność Tupmana się potwierdzi, a Tupmanowi przekazuje rzekomą prośbę Racheli, by dla zmylenia rodziny zalecał się do Emilii. Pożycza też od niego dziesięć funtów.

Przy kolacji okazuje się, że Jingle uciekł powozem z panną Rachelą. Wardle i pan Pickwick ruszają w pościg: najpierw jednokonką do gospody, potem pocztową karetą, przez noc, wiatr i deszcz, z opieszałymi pocztylionami. O świcie doganiają uciekinierów, ale w pędzie ich powóz traci koło i przewraca się, a Jingle, odjeżdżając, macha im z okna białą chusteczką. Pickwick i Wardle idą piechotą do najbliższej stacji.

W londyńskiej gospodzie Pod Białym Jeleniem w dzielnicy Borough czyści buty gości Sam Weller, bystry, dowcipny chłopak w pasiastej kamizelce. Gdy Sam przynosi buty do pokoju, w którym Jingle je śniadanie z panną Rachelą, Jingle pyta go, gdzie wydaje się zezwolenia na ślub, i idzie po nie, zostawiając pannę Rachelę w pokoju na piętrze. Wkrótce do gospody przybywają Wardle i pan Pickwick z panem Perkerem, adwokatem Wardle’a, a Sam za złotego suwerena od Perkera prowadzi ich do pokoju uciekinierów. Panna Rachela wpada w histerię i nie chce wracać. Perker tłumaczy Wardle’owi, że nie mogą jej do niczego zmusić i pozostaje tylko ugoda, i targuje się z Jingle’em: Jingle przyjmuje sto dwadzieścia funtów i rezygnuje z ręki panny. Gdy wychodząc, szydzi z Tupmana, pan Pickwick, zwykle tak łagodny, rzuca za nim kałamarzem. Wardle zabiera siostrę do domu.

Zrozpaczony Tupman zostawia list, że wyjeżdża z Dingley Dell i chce się odciąć od świata w gospodzie Pod Skórzaną Butelką w Cobham. Pan Pickwick dostaje od starego duchownego rękopis, żegna Wardle’ów i idzie z Winklem i Snodgrassem do Cobham, gdzie zastają Tupmana przy obfitym obiedzie; pan Pickwick przez pół godziny przekonuje go na cmentarzu, aż Tupman zgadza się dalej im towarzyszyć. We wsi pan Pickwick odkrywa kamień z wyrytymi niezgrabnie literami, kupuje go od chłopa za dziesięć szylingów i uważa za bezcenny zabytek. Postanawia od razu wrócić do Londynu, a potem pojechać na wybory parlamentarne do miasteczka Eatanswill, w których pan Perker jest agentem jednego z kandydatów. W nocy, nie mogąc zasnąć, czyta rękopis duchownego: ponure zapiski szaleńca, opatrzone przez kogoś notą o jego losach.

W Londynie pan Pickwick wygłasza w klubie odczyt o kamieniu, a uczone towarzystwa go podziwiają. Tylko jego przeciwnik, pan Blotton, jedzie do Cobham i ustala, że napis wyrył z nudów sam sprzedawca kamienia, Bill Stumps: to po prostu jego imię i znak; klub wyklucza Blottona, a sprawa tylko przysparza Pickwickowi sławy.

Pan Pickwick mieszka przy Goswell Street u wdowy, pani Bardell. Pewnego ranka, zdenerwowany, pyta ją, czy utrzymanie dwóch osób kosztuje dużo więcej niż jednej, myśląc o przyjęciu służącego. Pani Bardell, która od dawna go wielbi, bierze to za oświadczyny i omdlewa mu w ramionach, a w tej chwili wchodzą jego przyjaciele i mały syn wdowy, który rzuca się na pana Pickwicka z pięściami. Zaraz potem pan Pickwick przyjmuje do służby Sama Wellera, za dwanaście funtów rocznie i dwa ubrania.

Eatanswill dzieli się na dwa wrogie stronnictwa, Niebieskich i Żółtych, które mają osobne gospody, sklepy i gazety. Pan Pickwick z przyjaciółmi przyjeżdża tam w czasie wyborów, staje po stronie Niebieskich, których kandydatem jest Samuel Slumkey, a agentem pan Perker, i zamieszkuje u pana Potta, redaktora niebieskiej gazety. Winkle bawi panią Pott, a Tupman i Snodgrass mieszkają w gospodzie Pod Pawiem. Sam opowiada, jak kiedyś, w czasie wyborów, jego ojciec wiózł dyliżansem wyborców jednej strony, dostał od drugiej dwadzieścia funtów, a dyliżans jakimś cudem wywrócił się akurat do kanału.

W dniu wyborów orkiestry, sztandary i tłum wypełniają miasto. Slumkey za radą Perkera całuje niemowlęta, mówcy są zagłuszani, a pan Pickwick, przepchnięty na trybunę, zostaje wyśmiany. Obaj kandydaci wychwalają własnych wyborców i zapewniają, że pomyślność Eatanswill jest im najdroższa, a przy głosowaniu przez podniesienie rąk burmistrz ogłasza zwycięstwo Slumkeya, więc kandydat Żółtych, Horatio Fizkin, żąda głosowania imiennego. W ostatniej godzinie Perker zaprasza na rozmowę grupkę niezdecydowanych wyborców, ci idą razem głosować i Slumkey zostaje wybrany.

W gospodzie Pod Pawiem Tupman i Snodgrass słuchają opowieści komiwojażera o Tomie Smarcie, który w deszczową noc zatrzymał się w gospodzie wdowy. W nocy stare krzesło zamienia się w starego dżentelmena i wyjawia mu, że wysoki zalotnik wdowy jest oszustem, który ma żonę i sześcioro dzieci, a dowodem jest list w kieszeni jego spodni. Tom znajduje list, demaskuje rywala i sam żeni się z wdową.

Pani Leo Hunter, autorka wiersza o konającej żabie, zaprasza pana Pickwicka na śniadanie w kostiumach. Tupman chce się przebrać za bandytę, a gdy pan Pickwick oświadcza, że jest na to za stary i za gruby, obaj o mało się nie pobijają, ale szybko się godzą. Na przyjęciu, wśród literatów i hrabiego Smorltorka, który zbiera materiały do książki o Anglii, pojawia się Jingle pod nazwiskiem Charles Fitz-Marshall. Pan Pickwick rzuca się za nim w pogoń i razem z Samem dociera do Bury St Edmunds.

W gospodzie Pod Aniołem Sam poznaje Joba Trottera, sługę Jingle’a w liberii koloru morwy, który ze łzami w oczach opowiada, że jego pan zamierza tej nocy porwać bogatą dziedziczkę z pensji dla panien w Westgate House. Pan Pickwick postanawia udaremnić porwanie, w nocy przełazi przez mur ogrodu i czeka w deszczu pod drzwiami. Nikt się nie pojawia, a gdy puka, wywołuje popłoch wśród nauczycielek i pensjonarek, które biorą go za złodzieja; by dowieść, że nie ma złych zamiarów, sam daje się zamknąć w komórce. Uwalniają go Sam i Wardle z Trundle’em, którzy są w tym czasie w Bury. Okazuje się, że Trotter go oszukał.

Przemoczony pan Pickwick choruje na reumatyzm i spisuje w łóżku opowieść o zakochanym zakrystianinie. Tymczasem w Eatanswill wroga gazeta sugeruje romans Winkle’a z panią Pott, a pani Pott ratuje się histerią przed mężem. Wszyscy spotykają się w Bury, gdzie pan Pickwick dostaje list od kancelarii Dodson i Fogg: pani Martha Bardell pozywa go za niedotrzymanie obietnicy małżeństwa i żąda tysiąca pięciuset funtów odszkodowania. Pan Pickwick postanawia jechać do tych adwokatów.

Pierwszego września Wardle zabiera pickwickistów na polowanie na kuropatwy. Pan Pickwick, któremu reumatyzm nie pozwala chodzić, jedzie na taczce pchanej przez Sama. Winkle strzela z wielkim hukiem i bez skutku, Tupman, który strzela z zamkniętymi oczami, ku własnemu zdumieniu trafia ptaka i zyskuje sławę myśliwego. Po obfitym drugim śniadaniu na trawie z zimnym ponczem pan Pickwick zasypia na taczce w cieniu dębu. Znajduje go tam kapitan Boldwig, właściciel gruntu, i każe zawieźć do gminnej zagrody dla zabłąkanego bydła. Pan Pickwick budzi się w zagrodzie, otoczony przez wyśmiewający go tłum, a wybawiają go dopiero Wardle i Sam.

W Londynie pan Pickwick idzie z Samem do kancelarii Dodsona i Fogga, gdzie urzędnicy plotkują i drwią z klientów. Wspólnicy przyjmują go grzecznie, ale gdy pan Pickwick pyta o podstawy pozwu, a wychodząc nazywa całą sprawę haniebną, wzywają urzędników na świadków i prowokują go, by nazwał ich oszustami, co pan Pickwick robi, i podsuwają mu się, by ich uderzył. Sam w porę wyciąga pana z kancelarii. W gospodzie Sam spotyka swojego ojca, Tony’ego Wellera, woźnicę dyliżansu, który żali się na drugą żonę, wdowę, i przestrzega syna przed wdowami. Opowiada też, że zawiózł Jingle’a i Joba Trottera do Ipswich, więc pan Pickwick postanawia pojechać tam jego dyliżansem. Pan Pickwick szuka adwokata Perkera, a jego aplikanta Lowtena znajduje w tawernie Pod Sroką i Pniem, w towarzystwie kancelaryjnych urzędników.

W tawernie Pod Sroką i Pniem stary bywalec opowiada pickwickiście historię o dziwnym kliencie, Heylingu, którego teść doprowadził do więzienia za długi; umarł mu synek, a potem żona. Heyling przysiągł zemstę i, wzbogacony spadkiem po ojcu, najpierw pozwolił utonąć na oczach teścia jego synowi, a po latach doprowadził samego teścia do nędzy i śmierci.

Pan Pickwick jedzie dyliżansem ojca Sama do Ipswich, by zdemaskować oszusta. Przy dyliżansie poznaje rudowłosego pana Petera Magnusa. Obaj zatrzymują się w ogromnej, labiryntowej gospodzie Pod Wielkim Białym Koniem, gdzie po kolacji Magnus zwierza się, że przyjechał oświadczyć się damie, która nocuje w tej samej gospodzie. W nocy pan Pickwick schodzi po zostawiony na dole zegarek, gubi się w korytarzach i wraca do niewłaściwego pokoju. Zza zasłon łóżka widzi damę w średnim wieku, która w żółtych papilotach szykuje się do snu. Długo nie wie, jak się ujawnić, a gdy w końcu się odzywa, dama krzyczy i wyrzuca go za drzwi. Chce przeczekać do rana we wnęce korytarza, ale wkrótce nadchodzi Sam i odprowadza go do pokoju.

W Ipswich Sam spotyka Joba Trottera, który na jego widok udaje radość i opowiada zmyśloną historyjkę o kucharce zza zielonej furtki, z którą rzekomo ma się żenić. Sam umawia się z nim na wieczór i układa z panem plan, jak zdemaskować oszustów. Tymczasem Peter Magnus przedstawia pana Pickwicka damie, która właśnie przyjęła jego oświadczyny, pannie Witherfield, a ta okazuje się damą w papilotach. Oboje rozpoznają się z przerażeniem; zazdrosny Magnus żąda wyjaśnień, pan Pickwick odmawia, by nie skompromitować damy, i dochodzi niemal do wyzwania. Przestraszona panna Witherfield donosi sędziemu pokoju, panu Nupkinsowi, że szykuje się pojedynek.

Sędzia Nupkins, napuszony i ograniczony, każe przyprowadzić pana Pickwicka i Tupmana. Tragarze niosą ich przez miasto w lektyce pod eskortą konstabli Grummera i Dubbleya, a Sam, który po drodze powala Grummera, oraz Winkle i Snodgrass, którzy też rwą się do bójki, trafiają przed sąd razem z nimi. Nupkins nakłada grzywny i żąda poręczenia, ale pan Pickwick wyjawia mu na osobności, że kapitan Fitz-Marshall, poznany przez sędziego na wyścigach i chwalony przez jego żonę i córkę przed całym towarzystwem, to oszust Jingle. Sędzia, przerażony kompromitacją, uchyla kary. Gdy Jingle i Trotter przychodzą do domu Nupkinsów, pan Pickwick ich demaskuje, a ci odchodzą ze szyderstwem. W kuchni sędziego Sam poznaje ładną pokojówkę Mary i całuje ją po raz pierwszy.

Po powrocie do Londynu Sam odwiedza panią Bardell w Goswell Street, gdzie siedzi ona z przyjaciółkami, panią Cluppins i panią Sanders. Z ich rozmowy wynika, że kancelaria Dodson i Fogg prowadzi sprawę na własne ryzyko, licząc na wygraną, a proces odbędzie się w lutym albo marcu. Perker potwierdza, że sprawa wygląda źle, a pan Pickwick jedzie na Boże Narodzenie do Dingley Dell.

Sam odwiedza w Dorking macochę, drugą żonę ojca, właścicielkę gospody Pod Markizem Granby. Zastaje u niej pana Stigginsa, czerwononosego kaznodzieję, który pod pozorem pobożności objada się i popija rum z wodą na jej koszt. Ojciec Sama, Tony Weller, ma go serdecznie dość, ale nie umie się go pozbyć i wylewa przed synem swoje małżeńskie żale.

Na Boże Narodzenie pickwickiści jadą do Dingley Dell. Wardle wydaje córkę Izabelę, Bellę, za pana Trundle’a; jest ślub, biesiada, stary taniec, pan Pickwick tańczy z babką Wardle’ów, pod jemiołą wszyscy się całują, gra się w ciuciubabkę, a Wardle śpiewa kolędę i opowiada przy kominku legendę o grabarzu Gabrielu Grubie. Ten ponury grabarz, który nienawidził wesołości, w wigilijną noc zostaje porwany przez gobliny; pokazują mu one obrazy ludzkiego życia, a rano budzi się odmieniony. Wśród gości jest przyjaciółka panny młodej, Arabella Allen, w której zakochuje się Winkle.

Przyjeżdża brat Arabelli, student medycyny Benjamin Allen, z kolegą Bobem Sawyerem, któremu chce dać siostrę za żonę. Na zamarzniętym stawie Winkle, który udaje, że umie jeździć na łyżwach, chwieje się uczepiony Sama, a puszczony wpada na Boba Sawyera i obaj się przewracają; pan Pickwick każe zdjąć mu łyżwy i, odprowadziwszy go na bok, półgłosem nazywa go humbugiem, czyli blagierem. Potem pan Pickwick z zapałem ślizga się z Samem i tłustym chłopcem, aż lód się pod nim zarywa. Wyciągnięty z wody, biegnie do domu, by się rozgrzać, a wieczorem przy ponczu wszystko wraca do zabawy.

Urzędnik kancelarii Dodson i Fogg, Jackson, przychodzi do gospody i wręcza Tupmanowi, Winkle’owi, Snodgrassowi i Samowi wezwania na świadków powódki. Perker zapewnia pana Pickwicka obrońcę, sławnego adwokata Snubbina, który jednak zajmuje się sprawą z obojętnością i nie bardzo chce w ogóle rozmawiać z klientem, oraz początkującego, onieśmielonego pomocnika, pana Phunky’ego. Pan Pickwick nalega na spotkanie, bo chce zapewnić Snubbina o swojej niewinności.

Bob Sawyer wydaje w swoim mieszkaniu przy Lant Street w dzielnicy Borough przyjęcie dla pana Pickwicka i przyjaciół. Gospodyni, pani Raddle, żąda zaległego czynszu i robi awanturę, goście kłócą się przy ponczu, a w końcu pani Raddle w środku nocy wyprasza wszystkich z domu.

Trzynastego lutego, w przeddzień procesu, Sam pisze walentynkę do pokojówki Mary, a ojciec komentuje list i radzi podpisać go nazwiskiem Pickwick. Potem obaj idą na zebranie towarzystwa wstrzemięźliwości, gdzie ma przemawiać pastor Stiggins. Stiggins zjawia się pijany, bije w nos brata Tadgera, który spada z drabiny, a ojciec Sama, korzystając z zamieszania, okłada pastora pięściami. Sam siłą wyprowadza ojca na ulicę.

Sprawę sądzi mały, przysypiający sędzia Stareleigh. Panią Bardell, która na widok synka wpada w histerię, wspierają pani Cluppins i pani Sanders, a mowę oskarżycielską wygłasza adwokat Buzfuz, przy nim jego pomocnik Skimpin. Buzfuz przedstawia pana Pickwicka jako bezdusznego uwodziciela, który oszukał samotną wdowę, a z dwóch zwykłych liścików, o kotletach z sosem pomidorowym i o ogrzewaczu do pościeli, wyczytuje ukryte miłosne znaczenia.

Świadkowie pogrążają pana Pickwicka. Pani Cluppins opowiada, co słyszała z sąsiedniego pokoju, a Winkle, przyparty przez Skimpina, a potem nieszczęśliwie dopytany przez Phunky’ego, wyznaje, że pan Pickwick został kiedyś znaleziony o północy w sypialni pewnej damy w Ipswich. Pani Sanders zapewnia, że wszyscy uważali pana Pickwicka za narzeczonego. Sam Weller drwi z adwokatów i sędziego, a pytany o swoją wizytę u pani Bardell opowiada, jak przyjaciółki pani Bardell chwaliły ich za to, że wzięli sprawę bez zapłaty, licząc na koszty od pana Pickwicka. Snubbin w długiej mowie robi dla klienta, co może.

Ława przysięgłych po kwadransie wydaje wyrok na korzyść powódki: siedemset pięćdziesiąt funtów odszkodowania. Pan Pickwick oświadcza Dodsonowi i Foggowi, że nie dostaną od niego ani grosza kosztów ani odszkodowania, choćby miał resztę życia spędzić w więzieniu dla dłużników.

Po procesie pan Pickwick postanawia odpocząć z przyjaciółmi w Bath. Przed odjazdem, w poczekalni zajazdu, poznaje pana Dowlera, chełpliwego byłego wojskowego, i jego ładną żonę, z którymi jedzie do Bath. W Bath przedstawiają go mistrzowi ceremonii, Angelowi Cyrusowi Bantamowi, wystrojonemu elegantowi, i prowadzą na bal w salach asamblowych, gdzie pan Pickwick przez cały wieczór przegrywa w wista z trzema wymagającymi starszymi damami. Odtąd żyje jak kuracjusze: pije wody w pijalni, spaceruje, bywa na przedstawieniach. Wieczorem w wynajmowanym domu czyta legendę o księciu Bladudzie, założycielu Bath.

Pewnej nocy pan Dowler czeka na żonę wracającą z przyjęcia i zasypia. Winkle, obudzony pukaniem, schodzi w szlafroku otworzyć drzwi, a podmuch wiatru je zatrzaskuje, więc Winkle zostaje na ulicy z panią Dowler, która właśnie przyjechała lektyką. Przed nadchodzącymi damami chowa się w jej lektyce; gospodyni widzi to z okna i krzyczy, że pani Dowler ucieka z innym, a obudzony Dowler wybiega z nożem, przysięgając poderżnąć Winkle’owi gardło. Winkle obiega półkolisty plac, wpada z powrotem do domu i barykaduje się w pokoju. Tymczasem Sam bawi się na przyjęciu lokajów z Bath, napuszonych służących w liberiach, którzy uważają się za lepsze towarzystwo.

Rano okazuje się, że Winkle uciekł. Pan Pickwick wysyła Sama, by go odnalazł. Winkle w Bristolu trafia do apteki z napisem Sawyer, dawniej Nockemorf, którą prowadzi Bob Sawyer, i dowiaduje się od Bena Allena, że ten przywiózł siostrę w te strony do starej ciotki, bo Arabella nie chce słyszeć o Sawyerze, a Ben podejrzewa, że kocha kogoś innego. W gospodzie spotyka Dowlera, który także uciekł przed nim ze strachu, i obaj się godzą. W nocy zjawia się Sam; po długich targach zamyka Winkle’a na klucz, a rano obaj proszą listownie pana Pickwicka o zgodę na pozostanie w Bristolu, bo Winkle chce odnaleźć Arabellę.

Pan Pickwick przyjeżdża do Bristolu, gdzie Sam pilnuje Winkle’a, i wysyła Sama na poszukiwanie Arabelli Allen. Sam błądzi po podmiejskich uliczkach i rozmawia z niechętnymi stajennymi, aż spotyka niespodziewanie Mary, pokojówkę z Ipswich, która jest teraz na służbie w tej samej okolicy i wie, że w sąsiednim domu mieszka młoda dama, Arabella. Za pośrednictwem Sama Arabella zgadza się na rozmowę z Winklem. Wieczorem pan Pickwick osobiście asystuje przy schadzce: Winkle wspina się na mur ogrodu, a pan Pickwick trzyma latarnię. Jej światło wywołuje zainteresowanie uczonego sąsiada, który bierze je za nowe zjawisko przyrody, choć jego służący Pruffle podejrzewa złodziei, i Sam ucieka, niosąc pana Pickwicka na plecach.

Gdy zaczyna się nowa sesja sądowa, pan Pickwick wraca do Londynu i nadal odmawia zapłacenia odszkodowania. W gospodzie zjawia się komornik Namby z pomocnikiem Smouchem i aresztuje go za dług. Perker radzi zapłacić, ale pan Pickwick jest nieugięty. Po formalnościach w sądzie, gdzie widzi zawodowych poręczycieli, którzy za pół korony poręczą za każdego na dowolną sumę, zostaje odwieziony do więzienia dla dłużników Fleet. Strażnicy przez kilka minut przyglądają mu się uważnie, by zapamiętać jego twarz, co nazywa się pozowaniem do portretu, a potem pan Pickwick dostaje łóżko na pierwszą noc.

Strażnik Roker prowadzi pana Pickwicka przez więzienie: ciasne izby, w których jedni piją i grają w karty, a inni głodują, korytarze pełne ludzi bez nadziei. Pierwszą noc pan Pickwick spędza w celi z dwoma naciągaczami, Smanglem i Mivinsem, którzy od razu próbują wyłudzić od niego pieniądze i ubrania. Następnego dnia za pośrednictwem Rokera wynajmuje za funta tygodniowo pokój od zapomnianego przez wszystkich, wychudłego i chorego więźnia kanclerskiego, który siedzi tu od lat. Na biedniejszej stronie więzienia, gdzie więźniowie żyją z jałmużny, pan Pickwick spotyka Alfreda Jingle’a w łachmanach, który zastawił już niemal wszystko, i wiernego mu Joba Trottera. Wzruszony, daje im pieniądze. Potem odsyła Sama, nie chcąc go więzić razem z sobą.

Sam nie zamierza opuścić pana. Pożycza od ojca dwadzieścia pięć funtów, a ojciec, zgodnie z planem syna, przez adwokata Pella od razu każe go aresztować za ten dług; Sam zostaje uwięziony jako dłużnik i melduje się u pana Pickwicka w więzieniu. Pan Pickwick jest zdumiony, ale w głębi duszy wzruszony. Odwiedzają go przyjaciele; Winkle zachowuje się tajemniczo: zapowiada, że musi na krótko wyjechać w prywatnej sprawie, i prosi pana Pickwicka, by nie sądził go surowo. Więzień kanclerski umiera po dwudziestu latach w więzieniu: dostaje wolność dopiero od śmierci.

Sama odwiedzają w więzieniu ojciec, macocha i pastor Stiggins, który pije grzane porto i poucza go z pobożną miną, a stary Weller kpi z pastora za jego plecami i w połowie kazania zasypia. Jingle w wykupionym z lombardu ubraniu i wciąż obdarty Job, karmieni za pieniądze pana Pickwicka, który wynajął im też pokój, nie są już tak wynędzniali, a Job ze łzami dziękuje za pomoc. Pan Pickwick, przygnębiony tym, co widział, zamyka się w swojej celi i przez trzy miesiące wychodzi tylko nocą, by zaczerpnąć powietrza, a jego zdrowie zaczyna podupadać.

Pani Bardell z przyjaciółkami, panią Cluppins, panią Sanders, państwem Raddle i lokatorką, panią Rogers, wybiera się na podwieczorek do gospody Pod Hiszpanami w Hampstead. Zjawia się tam Jackson, urzędnik kancelarii Dodson i Fogg, i grzecznie zaprasza panią Bardell do dorożki. Okazuje się, że zaraz po procesie adwokaci kazali jej podpisać zobowiązanie na koszty, a teraz, nie mogąc ich ściągnąć od pana Pickwicka, wsadzają ją za te koszty do więzienia Fleet. Na widok pana Pickwicka na więziennym dziedzińcu pani Bardell naprawdę mdleje.

Perker przekonuje pana Pickwicka, że jeśli zapłaci koszty procesu, pani Bardell zrzeknie się odszkodowania i na piśmie przyzna, że całą sprawę rozdmuchali Dodson i Fogg, a on uwolni z więzienia i siebie, i ją. Pan Pickwick się waha, gdy nagle do celi wchodzą Winkle i Arabella Allen: wzięli potajemnie ślub; Arabella prosi pana Pickwicka, by sam przekazał tę wiadomość jej bratu, a Perker dodaje, że trzeba też zawiadomić ojca Winkle’a, który nic o tym nie wie. Dla młodych pan Pickwick ustępuje i płaci. Sam posyła Joba do Pella po zwolnienie, które ojciec zawczasu u niego zostawił, i też wychodzi na wolność. Przy wyjściu pan Pickwick żegna się z Jinglem i Trotterem i poleca ich Perkerowi, który ma się nimi zająć.

Ciotka, u której przebywała Arabella, przychodzi do apteki z wiadomością, że dziewczyna wyszła za mąż. Ben rzuca się na jej służącego i chce go udusić, a w tej chwili wchodzą pan Pickwick i Sam, którzy przyjechali z Londynu. Bob grozi mężowi Arabelli pojedynkiem, a gdy pan Pickwick wyjawia, że to Winkle, Ben przysięga, że będzie nienawidził siostry do śmierci. Bena próbuje udobruchać ciotka, a pan Pickwick w drugim pokoju uspokaja Boba, który przy czarnej butelce pierwszy wznosi toast za młodą parę; Ben pije razem z nim. Pan Pickwick postanawia osobiście zawiadomić o ślubie ojca Winkle’a w Birmingham, a Ben Allen ma jechać z nim. W gospodzie jednooki komiwojażer opowiada historię swego wuja, który w nocy na podwórzu ze starymi powozami pocztowymi przeżył przygodę z duchami podróżnych sprzed lat.

Podróż do Birmingham jest hałaśliwa: Bob Sawyer, który przyłącza się nieproszony, siada na dachu bryczki, zakłada na głowę kapelusz Sama, wywiesza czerwoną chorągiewkę i zaczepia przechodniów, a na postojach wszyscy objadają się i piją. W Birmingham ojciec Winkle’a, rzeczowy właściciel nabrzeża przy kanale, czyta list syna bez żadnego wzruszenia, choć wcześniej przyłapał Boba Sawyera na robieniu min jak sławny klown Grimaldi, zapisuje adres i oznajmia, że jest człowiekiem interesu i nic nie postanawia pochopnie; na razie nie ma nic do powiedzenia, ale sprawa wcale mu się nie podoba i może cofnąć synowi swoje poparcie. Rozgniewany pan Pickwick wychodzi z jego domu.

W drodze powrotnej pada bez przerwy i podróżni zatrzymują się na noc w gospodzie Pod Głową Saracena w Towcester. Spotykają tam pana Potta, redaktora z Eatanswill, który pokazuje panu Pickwickowi swoje artykuły i udaje, że żona wyjechała do wód dla zdrowia, choć naprawdę od niego odeszła. Zaraz potem w kuchni gospody pojawia się pan Slurk, redaktor wrogiej gazety Independent. Bob Sawyer i Ben Allen złośliwie ich podjudzają; redaktorzy wymieniają obelgi, a potem Slurk okłada Potta torbą podróżną, a Pott broni się łopatką do węgla, aż pan Pickwick rzuca się między nich, a Sam rozdziela walczących, nakładając Pottowi na głowę worek z mąką.

W Londynie, w gospodzie Pod Jerzym i Sępem, pokojówka Mary oddaje Samowi list od ojca, który czekał na niego cztery dni: macocha przeziębiła się, siedząc w deszczu na mokrej trawie podczas zebrania, i zmarła. Sam jedzie do Dorking. Ojciec opowiada mu, że przed śmiercią żona przyznała, iż dla kaplicy zaniedbywała dom i męża. Wdowca zaczynają pocieszać okoliczne kobiety. Wkrótce zjawia się pastor Stiggins, popłakuje, sugeruje, że mógłby zająć się majątkiem starego Wellera pod nieobecność Sama, i nalewa sobie rumu. Stary Weller, który długo to znosił, wyrzuca go kopniakami z gospody na ulicę i tam wpycha mu głowę do końskiego koryta z wodą.

U Perkera pan Pickwick spotyka po raz ostatni Jingle’a i Joba Trottera: dzięki jego pieniądzom wypływają z Liverpoolu do Demerary, by zacząć tam nowe życie, a Job, choć mógł zostać w Anglii, nie chce opuścić pana. Jingle dziękuje ze wzruszeniem. Zaraz potem przychodzą Dodson i Fogg po zapłatę kosztów; biorą czek z udaną uprzejmością, a pan Pickwick na pożegnanie mówi im wreszcie, że są dobraną parą nikczemnych, krętackich rabusiów, i czuje wielką ulgę.

Do drzwi kancelarii z wielkim hukiem dobija się tłusty Joe: przyjechał Wardle. Wardle opowiada panu Pickwickowi, że jego córka Emilia kocha Snodgrassa i chce za niego wyjść, a on sam przywiózł ją do Londynu. W hotelu Osborne’a w Adelphi, gdzie Emilię odwiedza Arabella ze swoją pokojówką Mary, Snodgrass przychodzi do ukochanej pod nieobecność jej ojca i, gdy niespodziewanie wraca całe towarzystwo, chowa się w sypialni. Tłusty chłopiec, który zakochał się w Mary i wypatrzył Snodgrassa, robi przy obiedzie okropne miny, by o tym powiedzieć. Snodgrass w końcu sam wychodzi z ukrycia, wyjaśnia, jak się tam znalazł, i wyznaje, że kocha Emilię, a Wardle, zawstydzony przez Arabellę, ściska mu serdecznie rękę.

Okazuje się, że zmarła macocha zostawiła testament: Sam dostaje dwieście funtów, a resztę mąż. Stary Weller z trzema przyjaciółmi woźnicami i adwokatem Pellem załatwia sprawy w kancelarii i u maklera, sprzedaje papiery i dostaje za nie pięćset trzydzieści funtów, a razem z resztą spadku, także za dzierżawę gospody, tysiąc sto osiemdziesiąt. Z tymi pieniędzmi przychodzi z Samem do pana Pickwicka i prosi, by przechował je dla niego, bo sam by je komuś pożyczył albo zgubił, a wraca do powożenia i nie ma ich gdzie trzymać; pan Pickwick zgadza się dopiero, gdy stary grozi, że inaczej zostanie poborcą myta na rogatce. Pan Pickwick, który chciał zapewnić przyszłość Samowi i Mary, dowiaduje się, że Sam nie zamierza go opuścić.

Tymczasem do Arabelli przychodzi stary pan w tabaczkowym surducie: to ojciec Winkle’a. Zachwycony synową, przyznaje, że syn wybrał dobrze, i godzi się z nim. Pan Pickwick oznajmia przyjaciołom, że Klub Pickwicka, osłabiony wewnętrznymi sporami, przestał istnieć, a on sam osiada w domu z dużym ogrodem w Dulwich pod Londynem. Snodgrass bierze ślub z Emilią Wardle w kościele w Dulwich, a weselne śniadanie odbywa się w nowym domu pana Pickwicka.

Wydawca opowiada dalsze losy bohaterów. Winkle’owie mieszkają niedaleko pana Pickwicka, Snodgrassowie kupują małą farmę w Dingley Dell, a Tupman przenosi się do Richmond, gdzie podziwiają go starsze damy, ale nigdy już się nie oświadcza. Bob Sawyer i Ben Allen wyjeżdżają jako chirurdzy Kompanii Wschodnioindyjskiej do Bengalu. Pani Bardell wynajmuje pokoje, ale nie wytacza już procesów, a Dodson i Fogg robią świetne interesy. Sam dotrzymuje słowa i przez dwa lata się nie żeni; gdy umiera stara gospodyni, pan Pickwick powierza jej miejsce Mary pod warunkiem, że wyjdzie za Sama. Stary Weller przez rok jeszcze powozi, a potem, z podagrą, przechodzi na spoczynek. Pan Pickwick, ojciec chrzestny dzieci przyjaciół, co roku jeździ na wielkie rodzinne święto do Wardle’a.