Ojciec Goriot Honoré de Balzaka

Narrator zapowiada, że jego dramat nie jest wymysłem: wszystko jest prawdziwe. Akcja zaczyna się w 1819 roku w Paryżu, w taniej gospodzie pani Vauquer przy ulicy Neuve-Sainte-Geneviève, w ponurej dzielnicy między Dzielnicą Łacińską a przedmieściem Saint-Marceau. Dom, zaniedbany ogródek, salon i jadalnia, w których czuć stęchliznę i biedę, są opisane bardzo szczegółowo, a gospodyni pasuje do swojego domu: to tęga wdowa około pięćdziesiątki, w fałszywym warkoczu, przymilna, ale wyrachowana.

Stałych mieszkańców jest siedmioro. Na pierwszym piętrze mieszkają pani Vauquer i pani Couture, wdowa po komisarzu wojennym, która opiekuje się młodą Wiktoryną Taillefer: bogaty ojciec nie uznaje córki, daje jej tylko sześćset franków rocznie, a cały majątek chce zostawić synowi. Na drugim piętrze mieszkają stary Poiret, podobny do automatu, i czterdziestoletni Vautrin z czernionymi faworytami, wesoły, usłużny i znający się na wszystkim, któremu wdowa powierzyła klucz do bramy. Ma on jednak spojrzenie, od którego przechodzą ciarki, i z zapałem drwi z praw i wyższych sfer. Na trzecim piętrze mieszkają stara panna Michonneau, były fabrykant makaronu zwany ojcem Goriot i student prawa z okolic Angoulême, Eugeniusz de Rastignac, którego liczna rodzina odmawia sobie wielu rzeczy, by go utrzymać. Usługują kucharka gruba Sylwia i posługacz Krzysztof, a na obiady przychodzą studenci.

Mieszkańców łączy wzajemna obojętność: każdy dźwiga własną biedę i nikt nie pyta, czy nieszczęścia innych są prawdziwe. Kozłem ofiarnym tej małej społeczności jest ojciec Goriot, z którego wszyscy drwią.

Goriot zamieszkał u pani Vauquer w 1813 roku, gdy wycofał się z interesów. Zajmował najlepsze mieszkanie, płacił tysiąc dwieście franków, miał piękną bieliznę, brylantowe szpilki, złotą tabakierkę z medalionem z włosami i mnóstwo srebra, wśród niego filiżankę, którą dostał od zmarłej żony. Wdowa, licząc na jego dochody, postanowiła wyjść za niego za mąż: zaczęła się stroić i wprowadziła lepsze jedzenie. Zwabiona ogłoszeniem hrabina de l’Ambermesnil miała wybadać Goriota, ale sama próbowała go zdobyć, a gdy jej się nie udało, wyjechała, nie płacąc za pół roku. Zawiedziona pani Vauquer znienawidziła Goriota i swoją niechęć przekazała innym lokatorom.

Pod koniec drugiego roku Goriot przeniósł się na drugie piętro i płacił już tylko dziewięćset franków. Już wcześniej, gdy płacił jeszcze tysiąc dwieście franków, zaczęły go odwiedzać dwie piękne, wytwornie ubrane młode kobiety: jasnowłosa i ciemnowłosa, które przyjeżdżały powozem. Gdy Goriot mówi, że to jego córki, nikt mu nie wierzy. Wdowa i Sylwia biorą je za kilka różnych kochanek. Pod koniec trzeciego roku Goriot przeniósł się na trzecie piętro za czterdzieści pięć franków miesięcznie, przestał pudrować włosy, a jego kosztowności po kolei znikały. Z pulchnego, młodo wyglądającego mieszczanina zmienił się w drżącego, wychudłego starca, który wygląda na siedemdziesiąt lat.

Mieszkańcy uznają, że to stary rozpustnik, który roztrwonił majątek na kobiety. Pani Vauquer dowodzi, że gdyby miał tak bogate córki, nie mieszkałby u niej na trzecim piętrze. Gdy wdowa złośliwie pyta, czy córki już go nie odwiedzają, Goriot drży i odpowiada wzruszonym głosem, że przychodzą jeszcze czasem. Tak wygląda sytuacja pod koniec listopada 1819 roku, gdy zaczyna się właściwa akcja.

Po pierwszym roku studiów Eugeniusz jedzie na wakacje do domu. Rodzina ma mały majątek pod Angoulême: ojciec, matka, dwaj bracia, dwie siostry i ciotka, a z niewielkiego dochodu z winnicy co roku odkłada pieniądze na jego utrzymanie. Rastignac dopiero teraz widzi ich biedę i postanawia zdobyć wysoką pozycję. Rozumie, jak wielką rolę w świecie grają kobiety, i prosi ciotkę, panią de Marcillac, która bywała kiedyś u dworu, o pomoc. Ciotka pisze list do dalekiej krewnej, wicehrabiny de Beauséant, jednej z pierwszych dam przedmieścia Saint-Germain, a ta zaprasza studenta na bal.

Na balu Eugeniusz zachwyca się hrabiną Anastazją de Restaud, piękną brunetką, która zapisuje go dwa razy na liście tancerzy i zaprasza do siebie, gdy słyszy, że jest kuzynem wicehrabiny. Jej adres przy ulicy du Helder podaje mu margrabia de Montriveau. Rastignac wraca do gospody w nocy, chce pracować do rana, ale marzy o hrabinie. Słysząc westchnienie, zagląda przez dziurkę od klucza do pokoju Goriota i widzi, jak starzec z ogromną siłą zgniata srebrny półmisek i wazę w bryłę, a potem ze łzami w oczach mówi: „Biedne dziecię!”. Eugeniusz postanawia nikomu o tym nie mówić. Chwilę później słyszy, jak po schodach skradają się dwaj mężczyźni, w pokoju Vautrina brzęczy złoto, a potem Vautrin odpowiada gospodyni, że to on wraca, choć drzwi były zaryglowane.

Rano Paryż spowija gęsta mgła. Sylwia i Krzysztof piją kawę ze śmietanką przeznaczoną dla gości i plotkują: Vautrin daje Krzysztofowi pieniądze za milczenie, a jakiś obcy wypytywał, czy Vautrin czerni faworyty. Vautrin opowiada gospodyni, że widział, jak Goriot sprzedał złotnikowi zgnieciony srebrny serwis, a potem poszedł do znanego lichwiarza Gobsecka. Goriot posyła Krzysztofa z listem do hrabiny de Restaud, a Vautrin ogląda kopertę pod światło, uchyla jej róg i widzi w niej pokwitowanie.

Przy śniadaniu Vautrin radzi Wiktorynie, by nie liczyła tylko na modlitwę: jej ojciec ma podobno trzy miliony, a jej nie chce dać posagu, więc potrzebny jest przyjaciel, który z nim pomówi. Obiecuje, że za kilka dni sam się wmiesza w jej sprawy. Eugeniusz opowiada o balu i o tym, że rano widział na ulicy des Grès swoją piękną hrabinę. Vautrin od razu podaje jej nazwisko i adres i mówi, że szła do lichwiarza Gobsecka. Goriot podnosi głowę z niepokojem i dopytuje, czy była wczoraj piękna.

Gdy Goriot wychodzi, Vautrin wykłada swoją teorię: stary jest jednym z tych ludzi, którzy dla swojej namiętności oddadzą wszystko, a hrabina go wykorzystuje. Rano oddał swoje srebro do przetopienia, był u Gobsecka i posłał hrabinie pokwitowanie, bo musiała nagle zapłacić weksel. Eugeniusz, wstrząśnięty, mówi, że Paryż jest kałużą. Vautrin odpowiada, że w tej kałuży ci, którzy jeżdżą powozami, uchodzą za uczciwych, a ci, którzy brną piechotą, za łotrów. Złodziej bagatelki staje przed sądem, a ten, kto ukradł milion, uchodzi w salonach za wzór cnoty. Eugeniusz pyta, czy wśród tego srebra była pokrywka z dwiema synogarlicami: widział, jak stary płakał nad zgniecionym serwisem.

Po południu pani Couture opowiada, jak przyjął je bankier Taillefer: Wiktoryna stała, nie poproszona, by usiąść, padła mu do nóg i prosiła, by przeczytał ostatni list matki, a on, obcinając paznokcie, wrzucił list do ognia. Brat nawet się z nią nie przywitał. Przy obiedzie stołownicy prześcigają się w żartach, dodając do słów modną końcówkę -rama, a przychodzący na obiady student medycyny Horacy Bianchon, przyjaciel Eugeniusza, mówi, że panna Michonneau budzi w nim dreszcz. Vautrin wciska Goriotowi kapelusz na oczy i wszyscy śmieją się z bezradnego starca. Eugeniusz zauważa jednak, że Goriot nie spuszcza oczu z zapłakanej Wiktoryny, i mówi Bianchonowi, że źle osądzili starego: to nie głupiec ani człowiek bez serca.

Nazajutrz Eugeniusz idzie piechotą do hrabiny de Restaud. Po drodze tak się zabłocił, że w Palais-Royal musi kazać sobie oczyścić buty, a służba na ulicy du Helder patrzy z pogardą na gościa bez powozu. Pomylił drzwi i wszedł do łazienki, a z głębi korytarza usłyszał głos hrabiny, głos ojca Goriot i odgłos pocałunku. W salonie czeka elegancki hrabia Maksym de Trailles, kochanek hrabiny. Przez okno Eugeniusz widzi, jak Goriot, wychodząc, o mało nie wpada pod koła wjeżdżającego powozu, a siedzący w nim pan kłania mu się z przymusem.

Hrabina wchodzi w porannym negliżu, cała zajęta Maksymem, a studenta przyjmuje chłodno. Maksym patrzy na niego jak na intruza, a Eugeniusz czuje się przy nim zabłocony, źle ubrany i gorszy. Wtedy wchodzi mąż, hrabia de Restaud. Gdy żona przedstawia Eugeniusza jako krewnego wicehrabiny de Beauséant, hrabia staje się uprzejmy: okazuje się, że dziad stryjeczny Eugeniusza, wiceadmirał, dowodził okrętem „Vengeur”, a dziad hrabiego okrętem „Warwick”, i że majątek Rastignaców leży niedaleko Verteuil nad Charente. Maksym wychodzi, a hrabina obiecuje mu wieczór razem. Mówi mu przy tym, że student przyda się jej jak piorunochron.

Eugeniusz, chcąc pokazać, że zna hrabinę bliżej, mówi, że widział właśnie, jak wychodził od niej ojciec Goriot, jego sąsiad z gospody. Hrabia rzuca szczypce w ogień i oburzony mówi, że można go było nazwać panem Goriot. Hrabina blednie i czerwieni się, mówi, że nie ma na świecie człowieka bardziej godnego ich przywiązania, a potem urywa i siada do fortepianu. Eugeniusz rozumie, że popełnił ogromny błąd: nazwisko Goriota zamknęło przed nim ten dom tak szybko, jak nazwisko pani de Beauséant je otworzyło.

Gdy Eugeniusz wychodzi, hrabia każe służbie nigdy go więcej nie wpuszczać, o czym student dowie się dopiero od wicehrabiny. Pada deszcz, więc choć to go kosztuje dziesięć franków, wynajmuje powóz, którym jeżdżą biedne pary na śluby, i każe się wieźć do pałacu wicehrabiny de Beauséant. Zastaje ją z kochankiem, portugalskim margrabią d’Adjuda-Pinto, który od trzech lat jest z nią związany, a teraz ma się żenić z bogatą panną de Rochefide i nie ma odwagi jej tego powiedzieć. Margrabia wychodzi pod pretekstem obiadu u posła angielskiego, ale wicehrabina słyszy z okna, jak lokaj każe woźnicy jechać do państwa de Rochefide. Wstrząśnięta pisze do niego list z żądaniem wyjaśnień.

Eugeniusz prosi kuzynkę o opiekę i deklaruje, że zabiłby dla niej nawet dwóch ludzi. Przychodzi księżna de Langeais, przyjaciółka wicehrabiny, która z udawaną serdecznością donosi, że jutro ogłoszą zapowiedzi margrabiego. Gdy Eugeniusz opowiada o swojej wpadce, kobiety wyjaśniają mu, że Goriot to panieńskie nazwisko hrabiny de Restaud. Jej młodsza siostra, Delfina, wyszła za bankiera, barona de Nucingen. Goriot dorobił się w czasie rewolucji, sprzedając mąkę podczas głodu, a każdej córce dał pięćset czy sześćset tysięcy franków posagu, zostawiając sobie tylko niewielki dochód. Po powrocie Burbonów dawny rewolucjonista stał się dla zięciów kłopotem, więc córki przyjmowały go tylko wtedy, gdy nikogo nie było, a on usunął się sam. Księżna mówi, że cytryna była wyciśnięta, więc skórkę wyrzucono na ulicę.

Upokorzona wicehrabina daje Eugeniuszowi gorzką lekcję: im chłodniej będzie wszystko rachował, tym dalej zajdzie. Ma traktować mężczyzn i kobiety jak konie pocztowe, które można zajeździć na każdej stacji, a prawdziwe uczucie ukrywać, by nie stać się ofiarą. Radzi mu zdobyć Delfinę de Nucingen, która zazdrości siostrze pozycji i oddałaby wszystko, by bywać w salonie wicehrabiny. Daje mu swoje nazwisko jako nić Ariadny w paryskim labiryncie, ale żąda, by go nie splamił.

Wracając, Eugeniusz porównuje przepych domu hrabiny z pałacem wicehrabiny i dochodzi do wniosku, że Vautrin miał rację: w tym świecie bogactwo jest cnotą. Nędza gospody, do której wraca, jeszcze rozpala jego ambicję. Postanawia iść dwiema drogami naraz, przez naukę i przez miłość. Przy obiedzie opowiada, że hrabina zamknęła przed nim drzwi, bo powiedział, że jej ojciec je z nimi przy jednym stole. Goriot ociera łzy, udając, że wpadła mu do oka tabaka. Eugeniusz oświadcza, że kto będzie dokuczał ojcu Goriot, będzie miał z nim do czynienia, bo stary jest więcej wart niż oni wszyscy. Vautrin drwi, że w takim razie musi umieć posługiwać się szpadą i pistoletem.

Vautrin radzi Eugeniuszowi, by, jeśli chce poznać marionetki, wszedł do całej budy, zamiast zaglądać przez dziury. Gdy wszyscy wychodzą, Goriot drżącym głosem pyta, czy Eugeniusz widział jego córkę. Student, wzruszony, nazywa go uczciwym człowiekiem, ale odkłada rozmowę. Wieczorem pisze do matki z prośbą o tysiąc dwieście franków: ma szansę zrobić karierę, bywa u wicehrabiny, a nie ma za co kupić rękawiczek. Prosi, by sprzedała jakiś klejnot, a gdyby trzeba, by ciotka sprzedała koronki. Pisze też do sióstr, by przysłały mu oszczędności. Po napisaniu listów płacze, czując, że czyste uczucia rodziny mają mu posłużyć za stopnie do pani de Nucingen. Mówi Goriotowi, że słusznie drży o Anastazję, bo zgubi ją Maksym de Trailles. Wysyła listy ze słowami „Uda się niezawodnie!”, słowami gracza, które częściej gubią, niż zbawiają.

U hrabiny de Restaud nie zostaje przyjęty ani razu. Na wykłady chodzi już tylko po to, by odpowiedzieć na apel, odkładając naukę na ostatnią chwilę przed egzaminami, i w ciągu tygodnia dwa razy odwiedza wicehrabinę, która na razie powstrzymuje ślub margrabiego, choć wiadomo, że to tylko zwłoka. Zbiera też wiadomości o Goriocie od pana Muret, który przejął jego interes. Jan Joachim Goriot był przed rewolucją robotnikiem w fabryce makaronu, po śmierci właściciela przejął fabrykę i jako przewodniczący sekcji dorobił się majątku w czasie głodu. Znał się na zbożu jak nikt, choć poza swoim fachem był prostakiem.

Ożenił się z córką bogatego dzierżawcy z Brie i był z nią szczęśliwy przez siedem lat. Po jej śmierci całą miłość przelał na dwie córki i nie ożenił się ponownie. Na siebie wydawał niewiele, a córkom dawał wszystko: nauczycieli, konie, powóz. Każda dostała w posagu połowę jego majątku. Anastazja, która lubiła arystokrację, wyszła za hrabiego de Restaud, a Delfina, która lubiła pieniądze, za bankiera barona de Nucingen. Zięciowie wstydzili się teścia handlarza. Po kilku latach Goriot wycofał się z interesów, a gdy zrozumiał, że zięciowie nie pozwalają córkom przyjmować go otwarcie, przeniósł się do gospody pani Vauquer. Narrator mówi, że tu kończy się wstęp do tej paryskiej tragedii.

Na początku grudnia przychodzą listy. Matka posyła pieniądze, choć drugi raz nie zdołałaby zebrać takiej sumy bez wiedzy ojca. Przestrzega syna, że kręte drogi nie prowadzą do wielkich celów, i przypomina, że los pięciu ukochanych osób spoczywa na nim. Ciotka Marcillac poświęciła swoje pamiątki. Eugeniusz płacze i myśli o Goriocie, który zgniótł srebro, by wykupić weksel córki: skoro jego matka poświęciła klejnoty, jakim prawem ma potępiać Anastazję? Chce nie tykać pieniędzy, ale list siostry Laury przynosi mu ulgę. Agata dała dwieście franków, a Laura, która wydała część na drobiazgi, mniej, i obie z radością zaniosły pieniądze na pocztę w Ruffec. Proponują mu też uszyć koszule z płótna ciotki.

Eugeniusz postanawia, że musi zostać bogaty za wszelką cenę, by odwdzięczyć się rodzinie. Ma teraz tysiąc pięćset pięćdziesiąt franków, zamawia ubranie u dobrego krawca i od razu czuje się pewniej. Gdy przy śniadaniu listonosz przynosi mu dwa worki pieniędzy, Vautrin rzuca, że będzie teraz miał czym zapłacić za lekcje fechtunku i strzelania, i daje za niego napiwek. Eugeniusz, który od tygodnia nie rozmawiał z Vautrinem, czując, że ten przenika jego myśli, spłaca gospodyni swój dług i oddaje Vautrinowi dwadzieścia su, by nic mu nie być winien.

Vautrin drwi z niego, nazywając go margrabią Rastignacoramą, a gdy Eugeniusz ostro się odcina, prowadzi go do ogrodu. Mieszkańcy myślą, że będą się pojedynkować. Wiktoryna z przerażeniem pyta, czemu Vautrin chce zabić pana Eugeniusza, i rumieni się, a Vautrin obiecuje żartem, że postara się uszczęśliwić ich oboje. Pod lipami mówi Eugeniuszowi, że z trzydziestu pięciu kroków trafia w asa pikowego, więc pojedynek byłby głupstwem, i że chce z nim pomówić, bo go lubi. Przez chwilę przejęzycza się, mówiąc o sobie innym imieniem, i poprawia się na Vautrina.

W ogrodzie Vautrin wygłasza długi wykład o życiu. Mówi, że jest dobry dla tych, którzy są dla niego dobrzy, a zabić człowieka to dla niego drobnostka. Pokazuje bliznę po kuli na piersi. Potem z dokładnością, która zdumiewa studenta, wylicza jego rodzinę i jej biedę: dwie siostry, dwóch braci, majątek dający trzy tysiące franków rocznie, z których Eugeniusz potrzebuje tysiąca dwustu. Wyjaśnia, że uczciwa kariera sędziego, prokuratora czy adwokata trwa latami i daje mało, a młodych ludzi takich jak on jest w Paryżu pięćdziesiąt tysięcy i muszą się zjadać jak pająki w garnku. Twierdzi, że wynieść się można tylko geniuszem albo zepsuciem.

Następnie przedstawia propozycję. Sam marzy o plantacji z niewolnikami na południu Stanów Zjednoczonych i potrzebuje dwustu tysięcy franków. Eugeniusz ma się zalecać do Wiktoryny, która już go kocha. Ojciec Taillefer chce zostawić wszystko synowi. Gdyby syn umarł, bankier przyjąłby córkę jako jedyną spadkobierczynię i Wiktoryna wniosłaby mężowi milion posagu. Vautrin sprawi, że „Pan Bóg zechce powołać do siebie” młodego Taillefera: jego przyjaciel, pułkownik, który przeszedł do gwardii królewskiej, wyzwie syna na pojedynek i zabije go. Za całą usługę Vautrin chce od Eugeniusza dwustu tysięcy franków z posagu.

Eugeniusz woła, że to zgroza. Vautrin odpowiada, że student kiedyś i tak zrobi coś gorszego, na przykład będzie brał pieniądze od kobiety, którą uwiedzie, że cnota jest cała albo nie ma jej wcale i że pod wielką fortuną niewiadomego pochodzenia zawsze ukrywa się zbrodnia. Eugeniusz nie chce słuchać dalej, bo dotąd jego jedyną mądrością jest uczucie. Daje mu piętnaście dni do namysłu i odchodzi spokojnie. Eugeniusz zostaje wstrząśnięty: czuje, że ten rozbójnik powiedział mu o cnocie więcej niż wszystkie książki, i że on sam, biorąc pieniądze sióstr, już je okradł. Postanawia żyć z uczciwej pracy, ale gdy krawiec przynosi nowe ubranie, szybko zapomina o tych postanowieniach.

Goriot, który od służących córek wie wszystko o ich życiu, mówi Eugeniuszowi, że pani de Nucingen będzie w poniedziałek na balu u marszałkowej Carigliano. Prosi, by student tam poszedł i potem opowiedział, jak córki wyglądały. Opowiada też, jak spotyka je ukradkiem: stoi na Polach Elizejskich, by zobaczyć je w przejeżdżających powozach, raz czekał do trzeciej w nocy, by spojrzeć na Naścię. Mówi, że jest najszczęśliwszym ojcem, a winni są tylko zięciowie. Między starym a studentem rodzi się przyjaźń.

Pani de Beauséant przyjmuje Eugeniusza chłodno, a potem, zawstydzona, zaprasza go na obiad. Student myśli z goryczą, że skoro najlepsza z kobiet tak się zachowuje, trzeba stać się kulą armatnią, jak mówił Vautrin. Obiad w pałacu Beauséantów olśniewa go srebrami i bezszelestną służbą, więc postanawia w styczniu wyprowadzić się z pensjonatu. Wicehrabia idzie wieczorem do innego teatru, do pewnej osoby, a wicehrabina zabiera Eugeniusza do swojej loży w teatrze.

Delfina siedzi w loży niedaleko, a Anastazja z panem de Trailles po drugiej stronie sali. Pani de Beauséant zauważa, że w każdym ruchu Delfiny widać Goriota. Eugeniusz wyznaje, że się zakochał, i prosi kuzynkę, by zabrała go na bal u księżnej de Carigliano. Wicehrabina radzi mu działać od razu, bo w loży innej damy siedzi de Marsay, kochanek Delfiny, który ją zaniedbuje. Zapytana, co sama by zrobiła w takim położeniu, odpowiada, że cierpiałaby w milczeniu. Zaraz potem przychodzi markiz d’Adjuda, a twarz wicehrabiny się rozjaśnia.

Markiz d’Adjuda przedstawia Eugeniusza pani de Nucingen. Student opowiada jej szczerze, jak naraził się Anastazji, i mówi, że jej ojciec ubóstwia ją tak, że on sam staje się zazdrosny. Delfina zwierza się, że ustąpiła mężowi, który kazał jej przyjmować ojca tylko rano, że płakała z tego powodu i że jest nieszczęśliwa, choć uchodzi za szczęśliwą. Eugeniusz prawi jej czułe słowa, a ona słucha z uśmiechem, choć co chwila spogląda na de Marsaya w loży innej damy. Baron de Nucingen, tęgi Alzatczyk mówiący z ciężkim akcentem, zaprasza studenta do domu. Eugeniusz nie wie, że Delfina jest tego wieczoru roztargniona, bo czeka na list od de Marsaya. Wracając pieszo, marzy, że przez Delfinę i jej męża bankiera dojdzie do majątku, i coraz bardziej się w niej zakochuje.

W pensjonacie od razu puka do Goriota. Pierwszy raz widzi jego pokój i osłupia: okno bez firanek, zawilgocone ściany, cienka kołdra, stół, na którym starzec zgniótł srebrną wazę, a w kominku ani śladu ognia. Myśli przy tym o świetnej toalecie córki. Goriot pyta, która z córek bardziej mu się podoba, a gdy student wybiera Delfinę, bo ona szczerzej kocha ojca, starzec ściska mu rękę. Na pytanie, jak może żyć w takiej norze, odpowiada, że żyje tylko życiem córek: nie czuje zimna, gdy wie, że im ciepło, i dopiero jako ojciec zrozumiał Boga. Wyznaje, że chętnie czyściłby buty człowiekowi, który dałby Delfinie prawdziwą miłość, a de Marsaya nazywa psem.

Eugeniusz mówi, że zakochał się w Delfinie i w sobotę ją odwiedzi. Goriot cieszy się i grozi żartem, że zabiłby go, gdyby ją zdradził. Gdy pyta, co córka kazała mu powiedzieć, student zmyśla, że przesyła mu pocałunek. Kładąc się do łóżka, Eugeniusz myśli, że los starego wzruszyłby najtwardsze serce, a córka myślała o nim tyle co o Wielkim Mogole.

Na obiedzie u Delfiny Eugeniusz zastaje gospodynię w rozpaczy. Nie chce powiedzieć, co ją dręczy, mówi tylko, że złote łańcuchy ciężą bardziej niż wszelkie inne. Gdy student nalega, zabiera go powozem męża do Palais-Royal, daje mu sakiewkę ze stu frankami, swoim całym majątkiem, i każe zagrać w ruletę: przegrać wszystko albo przynieść sześć tysięcy. Eugeniusz, który nigdy nie był w domu gry, stawia na dwadzieścia jeden, liczbę swoich lat, i wygrywa trzy tysiące sześćset franków, a potem wygrywa jeszcze raz na czerwone. Siwy starzec, były prefekt napoleoński, radzi mu przestać i bierze za radę dziesięć luidorów. Eugeniusz wraca z siedmioma tysiącami.

W powozie Delfina, płacząc z radości, opowiada swoją historię. Wniosła mężowi siedemset tysięcy franków posagu, a baron nie daje jej do rąk ani grosza. Z dumy nie chciała go prosić i zadłużyła się; mąż spłacił długi, ale wyznaczył jej skąpą pensyjkę, a człowiek, który potem dawał jej pieniądze, porzucił ją. Dziś mąż odmówił jej sześciu tysięcy franków, choć kochance z opery daje pewnie co miesiąc nie mniej, i myślała o samobójstwie. Każe Eugeniuszowi zatrzymać część wygranej jako wspólnikowi i przysiąc, że nigdy nie wróci do gry. Za radą studenta odsyła bilety bankowe de Marsayowi w kopercie, bez listu. Wieczorem są razem w operze, a ona obiecuje, że zobaczą się na balu.

Goriot, usłyszawszy wszystko, rozpacza i złości się na zięciów. Mówi, że ma jeszcze tysiąc trzysta liwrów dochodu i sprzedałby je, gdyby wiedział. Prosi o kamizelkę, na której płakała Delfina, i postanawia iść do adwokata Derville’a, by odebrać jej majątek z rąk męża. Eugeniusz oddaje mu tysiąc franków od Delfiny, by przechował je dla niej. Starzec mówi, że Bóg jest sprawiedliwy, a takich ludzi jak Eugeniusz jest mało, a student kładzie się spać z przekonaniem, że całe życie będzie uczciwy.

Na balu u księżnej de Carigliano Eugeniusz przeżywa świetny debiut. Jako kuzyn pani de Beauséant i domniemany kochanek pani de Nucingen budzi zazdrość młodzieży, dostaje zaproszenia do najlepszych domów, a Delfina, bojąc się, że go straci, obiecuje mu pocałunek. Nazajutrz przy śniadaniu opowiada Goriotowi o swoich triumfach. Vautrin wylicza przy wszystkich, ile kosztuje życie modnego młodzieńca: powozy, krawiec, praczka, karty i podarunki, razem dwadzieścia pięć tysięcy franków rocznie, a do tego jeszcze kamerdyner i groom. Zostają mu dwie drogi, mówi, albo cnotliwe poddasze i ciężka praca, albo inna droga, i spogląda przy tym na pannę Taillefer.

Przez kolejne dni Eugeniusz prowadzi lekkomyślne życie. Je obiady u Delfiny, towarzyszy jej wszędzie, wraca do domu o trzeciej lub czwartej nad ranem i wstaje w południe. Gra w karty, raz wygrywa, raz przegrywa, i przyzwyczaja się do zbytku, choć sam niczego nie ma.

Eugeniusz przegrywa i zadłuża się. Mimo zapowiedzi nie wyprowadził się jeszcze z pensjonatu, a Delfina, raz go zachęcając, raz trzymając na dystans, każe mu czekać. Bianchon pyta żartem, czy zabili już mandaryna, nawiązując do ich rozmowy o tym, czy wolno zabić daleką osobę, by się wzbogacić; Eugeniusz odpowiada, że mandaryn jeszcze żyje, ale już charczy. Tego wieczoru zostaje przy stole obok Wiktoryny i pyta ją, czy kochałaby biednego młodzieńca, gdyby nagle stała się bogata. Ona przytakuje. Vautrin, który podsłuchiwał, pożycza mu trzy tysiące franków na weksel na trzy tysiące pięćset franków, płatny za rok, bo student przegrał na słowo do markiza d’Adjuda i hrabiego de Trailles. Mówi, że dla niego jedynym prawdziwym uczuciem jest przyjaźń dwóch mężczyzn, i że kiedyś pomógł przyjacielowi zakopać trupa. Eugeniusz postanawia, że i tak nie ożeni się z panną Taillefer. Wygrywa w wista u pani de Restaud i nazajutrz oddaje Vautrinowi pieniądze.

W Ogrodzie Botanicznym agent policji Gondureau, udający zamożnego mieszczanina, rozmawia z panną Michonneau i Poiretem. Twierdzi, że Vautrin to zbiegły z galer w Tulonie Jakub Collin, zwany Trompe-la-Mort, czyli Zwodziciel Śmierci, który przechowuje pieniądze galerników i bogatych złodziei. Policja nie chce go aresztować bez pewności, więc panna Michonneau ma mu wlać do wina lub kawy płyn wywołujący niby atak apopleksji, a potem uderzyć go w ramię: wystąpią wtedy wypalone litery, znak skazańca. Stara panna targuje się i wymawia sobie trzy tysiące franków, jeśli Vautrin okaże się zbiegiem. Bianchon, przechodząc, słyszy to dziwne przezwisko.

Eugeniusz, rano odprawiony przez Delfinę i zrozpaczony, przez godzinę składa Wiktorynie czułe obietnice. Przerywa im wejście Vautrina, który oznajmia studentowi, że sprawa załatwiona: jego przyjaciel pokłócił się już z młodym Tailleferem i nazajutrz rano zabije go w pojedynku. Rastignac osłupia, nie podaje mu ręki i widzi przed sobą kałużę krwi. Postanawia jeszcze tego wieczoru ostrzec Tailleferów.

Goriot zdradza mu tajemnicę: Delfina urządziła dla niego mieszkanie na ulicy d’Artois, do którego przeprowadzi się za trzy dni. Adwokat starego zajął się już sprawą, by Delfina dostawała procent od swojego posagu. Starzec prosi, by mógł zamieszkać w pokoiku na górze tego samego domu i słuchać kroków studenta wracającego od jego córki, i opowiada, jak szczęśliwy był, gdy Delfina nazwała go tatkiem. Na kominku zostawia pudełko z zegarkiem od Delfiny z herbem Rastignaców. Prosi Goriota, by poprosił starego Taillefera o rozmowę, a gdy starzec się niepokoi, przysięga, że kocha tylko jedną kobietę.

Przy obiedzie Vautrin jest w świetnym humorze, stawia wino, a Eugeniusz płaci za szampana. Vautrin dolewa jemu i Goriotowi wina z dodatkiem środka nasennego. Gdy obaj zaczynają zasypiać, szepcze studentowi, że go przejrzał: nie pozwoli mu ostrzec Taillefera, a nazajutrz hrabia Franchessini otworzy końcem szpady spadek po młodym Tailleferze. Eugeniusz zasypia przy stole z głową na ramieniu Wiktoryny, a Vautrin zabiera panią Vauquer do teatru.

Następnego ranka pensjonat zaspał, bo wino Vautrina uśpiło także służącego; tylko Vautrin wyszedł przed ósmą. Panna Michonneau wlewa płyn od policji do srebrnego kubka, w którym Vautrin pije śmietankę do kawy. Eugeniusz dostaje list od Delfiny, która czekała na niego do drugiej w nocy. W tej chwili wpada służący pana Taillefer: syn bankiera został w pojedynku pchnięty szpadą w czoło i umiera, a Wiktoryna ma natychmiast jechać do ojca. Vautrin spokojnie dopija kawę i mówi, że wczoraj nie miała grosza, a dziś ma miliony. Eugeniusz oświadcza z odrazą, że nigdy się z nią nie ożeni, a Goriot ściska mu rękę.

Zaraz potem Vautrin pada nieprzytomny. Eugeniusz woła, że jest więc sprawiedliwość boska, i biegnie po Bianchona. Goriot idzie do córki, a pani Vauquer złorzeczy mu za egoizm. Na górze panna Michonneau uderza leżącego w ramię i na czerwonej skórze występują dwie białe litery. Przy okazji wypatruje, czy w pokoju nie ma kasy galerników. Eugeniusz długo chodzi po Ogrodzie Luksemburskim i robi rachunek sumienia. Bianchon mówi mu, że gazeta pisze już o pojedynku z hrabią Franchessinim, a Wiktoryna jest jedną z najbogatszych partii w Paryżu. Eugeniusz uznaje, że miłość Delfiny jest jego kotwicą zbawienia, a jej prezenty może przyjąć bez wstydu.

Wieczorem Vautrin, już zdrowy, stoi przy piecu w jadalni. Gdy Bianchon mimochodem wspomina przezwisko Trompe-la-Mort, Vautrin blednie, a w drzwiach staje szef policji z agentami i żandarmami. Szef zrzuca mu z głowy perukę, spod której ukazują się krótkie ceglastorude włosy. Vautrin w pierwszym odruchu chce walczyć, ale widząc pistolety, opanowuje się w jednej chwili, podaje ręce do kajdan i przyznaje, że jest Jakubem Collinem, zbiegłym skazańcem. Mówi mieszkańcom, że na ramieniu galernika jest mniej hańby niż w ich sercach, odgaduje, że uśpiła go panna Michonneau, i obrzuca ją wyzwiskami. Eugeniuszowi przypomina, że ich umowa nie jest zerwana, a żegnając się, zapewnia go, że ma w nim przyjaciela.

Po wyjściu policji wszyscy patrzą z odrazą na pannę Michonneau. Bianchon i malarz żądają, by opuściła pensjonat, bo inaczej oni się wyprowadzą. Gdy Rastignac proponuje zwrócić jej komorne, stara panna zarzuca mu, że trzyma stronę Collina i łatwo zgadnąć dlaczego. Pani Vauquer, licząc, co jej się bardziej opłaca, każe jej odejść.

Stołownicy wypędzają pannę Michonneau, która przenosi się do konkurencyjnego pensjonatu pani Buneaud, a Poiret, zakochany w niej po swojemu, idzie za nią. Przychodzi wiadomość, że młody Taillefer zmarł po południu. Pani Couture i Wiktoryna przenoszą się do starego Taillefera. Pani Vauquer w jeden dzień traci pięciu stołowników i lamentuje, że nieszczęście weszło do jej domu.

Wtedy zjawia się rozpromieniony Goriot, który przyjechał dorożką, co dla pensjonatu jest niesłychane. Na wiadomość o aresztowaniu Vautrina i śmierci Taillefera odpowiada, że to ich nic nie obchodzi, i zabiera Eugeniusza na ulicę d’Artois. Tam czeka Delfina w urządzonym dla studenta mieszkaniu kawalerskim. Eugeniusz, wyczerpany wstrząsami dnia, płacze z radości. Gdy jednak oświadcza, że nie może przyjąć takiego daru od kobiety, Delfina przekonuje go, że dawniej dama dawała rycerzowi zbroję i konia, a pieniądze są bronią ich epoki.

Goriot rozstrzyga spór: wyznaje, że to on zapłacił dostawcom, i pożycza te pieniądze studentowi na rewers, bo jemu, mężczyźnie, Eugeniusz nie odmówi. Żeby je zdobyć, sprzedał swój dożywotni dochód, zostawiając sobie tylko skromną pensyjkę, a dla siebie wynajął pokoik na górze tego samego domu. Jeszcze przed sporem powiedział, że ojciec musi zawsze dawać, by być szczęśliwym. Delfina rzuca mu się na szyję, a starzec, ściskając ją zbyt mocno, przeraża się, że sprawił jej ból. Eugeniusz przysięga, że będzie godny tego wszystkiego. Goriot opowiada córce, że student wyrzekł się dla niej milionów panny Taillefer, i mówi, że takiego szczęścia nie zaznał od dnia, gdy córki wyszły za mąż.

W dniu przeprowadzki Eugeniusz, wróciwszy na chwilę do starego pokoju, słyszy przez ścianę rozmowę Delfiny z ojcem. Mąż Delfiny wyznał jej, że jej posag zamroził w spekulacjach, a gdyby go teraz zażądała, zbankrutowałby. Proponuje jej układ: ona pozwoli mu dalej obracać pieniędzmi i w razie czego zasłoni go swoim imieniem, a w zamian on zostawi jej swobodę, także w miłości. Delfina opisuje ojcu jego oszukańcze interesy budowlane. Goriot rzuca się na kolana i prosi córkę o przebaczenie, że wydał ją za takiego człowieka, a ona odpowiada, że i on jest temu winien, bo ojcowie powinni myśleć za córki.

Wtedy przychodzi Anastazja. Opowiada, że by ratować Maksyma de Trailles, który był winien sto tysięcy franków, sprzedała lichwiarzowi Gobseckowi rodowe brylanty męża. Hrabia de Restaud dowiedział się o wszystkim. Zmusił ją do wyznania, które z dzieci jest jego, i kazał przysiąc, że podpisze sprzedaż swojego majątku, gdy on tego zażąda. Do tego Maksymowi brakuje jeszcze dwunastu tysięcy franków, bez których trafi do więzienia. Goriot nie ma już nic, bo ostatnie pieniądze wydał na mieszkanie, które Delfina urządziła dla Eugeniusza.

Siostry zaczynają się kłócić i wyrzucać sobie kochanków i długi. Goriot błaga je o zgodę, klęka przed Delfiną, mówi, że pójdzie na galery jak Vautrin, i tłucze głową o ścianę. Eugeniusz, wstrząśnięty, przerabia stary weksel dla Vautrina na rewers na dwanaście tysięcy franków wystawiony na Goriota i wręcza go Anastazji. Hrabina wpada w szał, bo myśli, że Delfina umyślnie pozwoliła obcemu podsłuchać jej hańbę, a Goriot traci przytomność. Anastazja wraca, prosi ojca o przebaczenie i o podpis na wekslu, który starzec daje. Eugeniusz szepcze Delfinie, że siostra wróciła tylko po podpis. Uśpiony Goriot mamrocze, że jego córki nie są szczęśliwe.

Przy obiedzie Bianchon zauważa u Goriota objawy grożącego udaru i mówi, że jest z nim źle. Wieczorem w teatrze Delfina uspokaja Eugeniusza, że ojciec jest silny, i wyznaje, że jest bardziej kochanką niż córką. Mówi też, że cały Paryż będzie na balu u pani de Beauséant, choć markiz d’Adjuda w tajemnicy przed nią podpisuje kontrakt ślubny z panną de Rochefide. Eugeniusz pierwszy raz nocuje w nowym mieszkaniu.

Nazajutrz po kłótni Goriot, by Anastazja mogła odebrać od szwaczki suknię ze złotogłowu na bal, sprzedaje ostatnie srebrne nakrycia i odstępuje lichwiarzowi Gobseckowi roczny dochód. Wraca wyczerpany, a Bianchon stwierdza udar. Eugeniusz i Bianchon czuwają na zmianę przy chorym, stawiają mu pijawki i okłady. Anastazja nie przychodzi, tylko przysyła posłańca po pieniądze. Delfina pisze, że markiz d’Adjuda podpisał kontrakt ślubny, a cały Paryż idzie wieczorem na bal do opuszczonej wicehrabiny jak na egzekucję. Lekarz orzeka, że Goriot nie wyzdrowieje. Starzec mimo to każe powiedzieć córce, żeby się dobrze bawiła.

Delfina, uczesana i gotowa do balu, choć jeszcze bez sukni,, przerywa Eugeniuszowi, gdy zaczyna mówić o ojcu: nie będzie jej pouczał, co jest winna ojcu. Student wychodzi zdruzgotany. Świat wydaje mu się oceanem błota, a Vautrin większy od ludzi, którzy popełniają takie małe zbrodnie. Widzi trzy drogi: posłuszeństwo, walkę i bunt, czyli rodzinę, świat i Vautrina, ale nie ma odwagi wybrać. Nie ma też odwagi przeciwstawić się Delfinie i sam zaczyna ją usprawiedliwiać. Gdy w powozie opowiada, co ojciec przeszedł przez Anastazję, Delfina płacze, lecz zaraz przestaje, by łzy jej nie oszpeciły, i obiecuje czuwać przy ojcu po balu.

Na balu pani de Beauséant, w białej sukni, bez ozdób, przyjmuje gości spokojnie jak posąg. Mówi Eugeniuszowi, by kochał tylko taką kobietę, którą będzie mógł kochać zawsze, i posyła go do markiza d’Adjuda po swoje listy. Markiz oddaje szkatułkę i prosi, by nic jej o nim nie mówić. Wicehrabina pali listy w kominku. Wyjawia, że o świcie wyjeżdża na zawsze do Normandii, i daje Eugeniuszowi na pamiątkę pudełko na rękawiczki. Anastazja błyszczy na sali w brylantach, które ma na sobie ostatni raz, a Eugeniusz mówi Delfinie, że jej siostra potrafi korzystać nawet ze śmierci ojca.

Nad ranem przyjaciółka wicehrabiny, księżna de Langeais, godzi się z nią i zapowiada, że jeśli jej ostatnia próba w miłości się nie uda, wstąpi do klasztoru. Pani de Beauséant żegna Eugeniusza i odjeżdża. Student wraca pieszo w chłodny poranek i, jak mówi narrator, tak dopełnia się jego wychowanie. Bianchonowi mówi, że sam jest w piekle i musi w nim zostać, a przyjacielowi radzi trzymać się skromnej drogi.

Nazajutrz stan Goriota gwałtownie się pogarsza. Bianchon i jego przełożeni z myślą o nauce obserwują przebieg choroby, a Bianchon mówi, że on, w przeciwieństwie do starych lekarzy, widzi jeszcze chorego, a nie tylko chorobę. W pokoju nie ma czym palić. Goriot pyta, czy córki dobrze się bawiły, i wspomina dawne mieszkanie, gdzie córki co rano mówiły mu dzień dobry. Wysyła po nie Krzysztofa. Służący wraca z niczym: hrabia de Restaud mówi, że to dobrze, że teść umiera, a żona wyjdzie dopiero po załatwieniu ich spraw, Anastazja przekazuje, że chodzi o życie jej dzieci, a pokojówka Delfiny nie chce budzić pani, która wróciła z balu nad ranem.

Wtedy starzec wygłasza rozpaczliwy monolog. Mówi, że trzeba umrzeć, by poznać, czym są dzieci, że pieniądz daje wszystko, nawet córki, i że gdyby był bogaty, stałyby przy jego łóżku. Wspomina, jak zięciowie przyjmowali go, póki myśleli, że ma pieniądze, i jak jedno spojrzenie Anastazji pokazało mu, że jest zbędny. Przyznaje, że córki były jego występkiem, że sam je zepsuł i sam jest winien wszystkiemu. Na przemian przeklina córki i woła, że je ubóstwia, każe sprowadzić je siłą, bo prawo jest po jego stronie, i planuje, że pojedzie do Odessy robić krochmal i makaron, by znów mieć dla nich pieniądze. Na koniec szuka rękami ich włosów i błogosławi je.

Eugeniusz daje Bianchonowi do zastawienia zegarek od Delfiny, bo nie mają pieniędzy na leczenie, i jedzie po córki. Hrabia de Restaud oświadcza chłodno, że nic go nie obchodzi, czy teść umrze, a Anastazja, złamana przez męża, nie może wyjść. Delfina leży w łóżku z przeziębieniem po balu i mówi, że ojciec może nie jest tak chory. Gdy Eugeniusz szepcze, że jej ojciec nie ma nawet na całun, a on zastawił jej zegarek, daje mu sakiewkę i obiecuje przyjechać. W sakiewce jest sześćdziesiąt sześć franków.

Pani Vauquer każe sobie zapłacić z góry za prześcieradła i świecę, a Sylwii poleca dać połatane. Gdy studenci zmieniają umierającemu koszulę, Goriot szuka medalionu z włosami córek i imionami Anastazji i Delfiny. Potem, myląc studentów z córkami, chwyta ich za włosy i szepcze: „Ach! Moje anioły!”. Narrator mówi, że ostatnie westchnienie ojca było westchnieniem radości i że Goriot mylił się po raz ostatni. Przychodzi pokojówka Delfiny z wiadomością, że jej pani zemdlała po kłótni z mężem o pieniądze dla ojca. Zjawia się Anastazja, prosi nieprzytomnego ojca o przebaczenie i mówi, że Maksym ją porzucił, zostawiając długi. Wkrótce potem Goriot umiera.

Przy obiedzie stołownicy żartują, a pani Vauquer prosi, by siadać do stołu, bo zupa wystygnie. Jedyną mową pogrzebową jest uwaga, że lepiej mu, że umarł. Rastignac i Bianchon sprowadzają księdza, a Rastignac pisze do zięciów z prośbą o pokrycie kosztów pogrzebu, ale nikt nie przysyła ani pieniędzy, ani pełnomocnika. W domach córek odźwierni mówią, że państwo nikogo nie przyjmują, bo stracili ojca, a karteczkę Eugeniusza do Delfiny baron wrzuca do ognia. Bianchon kupuje w szpitalu tanią trumnę.

Pani Vauquer zabiera dla siebie złoty medalion z włosami córek. Eugeniusz z oburzeniem każe otworzyć trumnę i kładzie go zmarłemu na piersi. Oprócz dwóch żałobników za trumną do kościoła idą tylko Eugeniusz i służący Krzysztof. Nabożeństwo trwa dwadzieścia minut. Na cmentarz Père-Lachaise jadą za karawanem dwa puste powozy z herbami hrabiego de Restaud i barona de Nucingen. Eugeniusz nie ma nawet drobnych dla grabarzy i pożycza je od Krzysztofa. Nad grobem roni ostatnią młodzieńczą łzę.

Potem podchodzi na skraj cmentarza, skąd widać Paryż, i patrzy na dzielnicę między placem Vendôme a kopułą Inwalidów, gdzie żyje świat, do którego chce się dostać. Rzuca mu wyzwanie: „Teraz my się spróbujemy!”, i idzie na obiad do pani de Nucingen.