Martwe dusze Mikołaja Gogola

Do bram zajazdu w gubernialnym mieście NN wjeżdża niewielka resorowana bryczka, jakimi jeżdżą kawalerowie średniej ręki. Siedzi w niej pan ani przystojny, ani brzydki, ani gruby, ani chudy, ani stary, ani młody. Jego przyjazd nie wywołuje w mieście żadnego poruszenia. Bagaż wnoszą stangret Selifan i lokaj Pietruszka, który urządza się w ciemnej komórce przy pokoju pana. Przybysz je obiad w ogólnej sali i wypytuje służącego o urzędników miasta i o okolicznych ziemian: ilu mają chłopów, jak daleko mieszkają, czy w okolicy były zarazy. Na kartce dla policji podpisuje się jako radca kolegialny Paweł Iwanowicz Cziczikow, ziemianin podróżujący w swoich sprawach, a potem ogląda miasto: domy murowane i drewniane, spłowiałe od deszczu szyldy, marny ogród miejski.

Następnego dnia Cziczikow składa wizyty wszystkim dostojnikom: gubernatorowi, wielkiemu poczciwcowi, który sam czasem haftuje na tiulu, wicegubernatorowi, prokuratorowi, prezesowi izby, policmajstrowi, dzierżawcy podatków i innym. Każdemu umie powiedzieć coś pochlebnego, o sobie mówi skromnie i ogólnikami. Na wieczorze u gubernatora Cziczikow rozmyśla, że grubi panowie lepiej niż chudzi umieją urządzić się na tym świecie, przyłącza się do grubych i gra z nimi w wista. Poznaje tam ziemian Maniłowa i Sobakiewicza, wypytuje prezesa izby i naczelnika poczty o ich majątki, a obaj ziemianie zapraszają go do siebie. Na obiedzie u policmajstra poznaje Nozdriowa, mniej więcej trzydziestoletniego hulakę, który po kilku słowach mówi mu na ty. Przez kilka dni przybysz bywa na obiadach i wieczorach, a całe miasto uznaje go za człowieka bardzo porządnego, dobrze wychowanego i miłego. Opinia ta utrzyma się, dopóki nie wyjdzie na jaw dziwne przedsięwzięcie gościa.

Po ponad tygodniu w mieście Cziczikow postanawia odwiedzić ziemian w ich majątkach. Narrator przedstawia jego służbę: lokaj Pietruszka lubi czytać, bo cieszy go samo składanie liter w słowa, śpi w ubraniu i wszędzie roznosi własny zapach; stangret Selifan jest zupełnie innym człowiekiem. Bryczka długo szuka Maniłówki: Maniłow zapraszał na piętnaście wiorst, a Cziczikow przypomina sobie, że takie zaproszenie oznacza dobre trzydzieści. Dom stoi samotnie na wzgórzu, wokół kilka brzóz i altana z napisem «Świątynia samotnego rozmyślania».

Maniłow, przystojny blondyn o słodkim uśmiechu, w pierwszej chwili wydaje się miłym człowiekiem, ale po chwili nudzi: nie ma żadnej pasji, majątkiem się nie zajmuje, snuje plany podziemnego przejścia i kamiennego mostu nad stawem, a w gabinecie od dwóch lat leży książka założona na czternastej stronie. Z żoną po ośmiu latach małżeństwa wciąż czule się karmią, a synów nazwał Temistoklus i Alkid. Gospodarz i gość długo przepuszczają się w drzwiach, przy obiedzie Maniłow każe starszemu synowi popisywać się wiedzą o miastach.

W gabinecie Cziczikow pyta, ilu chłopów zmarło od ostatniej rewizji, czyli spisu, po którym właściciel płaci za nich pogłówne jak za żywych. Maniłow nie wie, wzywa rządcę, ale nikt zmarłych nie liczył. Wtedy Cziczikow oznajmia, że chce kupić zmarłych chłopów, których w dokumentach zapisze się jako żywych. Maniłow ze zdumienia upuszcza fajkę i pyta tylko, czy to nie sprzeczne z prawem i dobrem kraju. Uspokojony, oddaje martwe dusze darmo i sam bierze na siebie koszty aktu kupna. Wzruszony Cziczikow opowiada o prześladowaniach, jakie znosił za prawdę, i odjeżdża do Sobakiewicza. Maniłow długo patrzy z ganku za bryczką, a potem w pokoju marzy o przyjaźni z gościem, o domu z belwederem tak wysokim, że widać z niego Moskwę, i o tym, że car, dowiedziawszy się o tej przyjaźni, zrobi ich obu generałami.

Cziczikow jest zadowolony z pierwszego interesu i nie zwraca uwagi na drogę, a Selifan, podchmielony po wizycie u Maniłowa, rozmawia z końmi i łaje leniwego srokacza. Zaczyna się burza, stangret gubi drogę, nie pamięta, ile minął skrętów, w końcu wywraca bryczkę i pan ląduje w błocie. Na szczęście słychać psy: podróżni trafiają do dworku, gdzie po długich naleganiach wpuszcza ich na noc stara ziemianka. Okazuje się, że Cziczikow zabłądził w głuchą okolicę: do miasta jest stąd około sześćdziesięciu wiorst, a gospodyni nie zna nawet Maniłowa. Służąca Fietinia ściele mu puchową pierzynę.

Rano gość ogląda zasobne gospodarstwo i poznaje gospodynię: to Nastazja Pietrowna Koroboczka, wdowa po sekretarzu kolegialnym, która ma prawie osiemdziesiąt dusz. Od ostatniej rewizji zmarło jej osiemnaście, a za każdą wciąż płaci, jak za żywą. Z Koroboczką Cziczikow nie robi ceremonii. Proponuje, że odkupi zmarłych, ale ona nie rozumie, po co komuś martwi, pyta, czy zamierza ich wykopywać z ziemi, i boi się, że sprzeda za tanio: chce poczekać na kupców i zorientować się w cenach, a zamiast dusz proponuje miód i konopie. Cziczikow, spocony i rozzłoszczony, wspomina o diable, czym ją straszy, a potem kłamie, że prowadzi rządowe dostawy i chętnie kupi od niej różne produkty gospodarskie. Wtedy Koroboczka zgadza się oddać dusze za piętnaście rubli w asygnatach.

Gość pisze pełnomocnictwo, a gospodyni zagląda do jego szkatułki pełnej papieru stemplowego. Listy chłopów nie prowadziła: imiona pamięta na pamięć, między nimi Piotr Sawieliew Nieuważaj-Koryto, którego długie nazwisko zdumiewa Cziczikowa. Potem częstuje go plackiem z jajkiem i blinami, a przy pożegnaniu proponuje jeszcze słoninę i pierze. Mała Pełagieja, która nie odróżnia prawej strony od lewej, pokazuje Selifanowi drogę do gościńca, przy którym stoi karczma.

W przydrożnej karczmie Cziczikow je prosię z chrzanem i śmietaną i wypytuje gospodynię o okolicznych ziemian. Zajeżdża tam powracający z jarmarku Nozdriow ze szwagrem Miżujewem: przegrał wszystko w karty i przechwala się hulankami. Gdy słyszy, że gość jedzie do Sobakiewicza, wyśmiewa go. Każe słudze Porfiremu przynieść szczeniaka, zmusza Cziczikowa, by macał mu uszy i nos, i namawia go, by pojechał do niego. Cziczikow się zgadza, licząc, że od takiego człowieka łatwo dostanie dusze. Narrator opisuje typ Nozdriowa: hulaka, gracz, kłamca bez potrzeby, który lubi zepsuć bliźniemu każdy interes i bywa za to bity, a już po chwili spotyka swoich przeciwników jak przyjaciół.

W majątku Nozdriow oprowadza gości po stajniach, pokazuje wilczka karmionego surowym mięsem, staw z rybami, pole, na którym rzekomo łapie zające rękami, i granicę, za którą wszystko, także las, ma być jego. Pokazuje tureckie sztylety z napisem rosyjskiego majstra i katarynkę. Szwagier wymawia się żoną i odjeżdża, a Nozdriow nazywa go fietiukiem, czyli niedołęgą. Kiedy Cziczikow prosi o przepisanie zmarłych dusz, Nozdriow żąda wyjaśnień, nie wierzy w żadną wymówkę, także w historię o żeniaczce, i mówi, że gdyby był jego zwierzchnikiem, powiesiłby go na pierwszym drzewie. Zamiast sprzedać, proponuje dusze w dodatku do ogiera, klaczy, psów, katarynki lub bryczki, a potem chce grać o nie w karty. Cziczikow odmawia, a obrażony gospodarz każe nie dawać jego koniom owsa.

Rano Nozdriow proponuje warcaby: dusze mają iść jako stawka wartości stu rubli. Cziczikow, który dobrze gra, zgadza się, ale gospodarz oszukuje, przesuwając kilka pionków naraz. Gdy gość przerywa partię, Nozdriow w szale każe służącym go bić. Ratuje go przyjazd kapitana-isprawnika, który oznajmia Nozdriowowi, że jest pod sądem za pobicie rózgami ziemianina Maksimowa po pijanemu. Cziczikow nie czeka na resztę rozmowy, wskakuje do bryczki i każe Selifanowi pędzić.

Gdy bryczka Cziczikowa ucieka od Nozdriowa, najeżdża na nią powóz z dwiema damami, starszą i szesnastoletnią złotowłosą panienką. Chłopi z pobliskiej wsi, wujowie Mitiaj i Miniaj, długo i niezgrabnie rozplątują konie. Cziczikow przez chwilę marzy o pięknej nieznajomej, a potem rozważa, jaką partią byłaby z dwustu tysiącami posagu. Dom Sobakiewicza jest ciężki i niezgrabny, ale zbudowany na wieki, jak wszystko w jego majątku. Sam gospodarz przypomina średniej wielkości niedźwiedzia, chodzi niezdarnie i depcze innym po nogach, a na ścianach salonu wiszą portrety greckich wodzów o grubych udach i Bagrationa. Jego żona, Feodulia Iwanowna, wita gościa sztywno i milczy.

Sobakiewicz o każdym urzędniku z miasta mówi źle: gubernator to pierwszy rozbójnik, policmajster oszust, a jedynym porządnym człowiekiem jest prokurator, choć i on jest świnią. Przy obiedzie je ogromne porcje, gardzi francuskimi potrawami i opowiada o sąsiedzie Pluszkinie, który ma osiemset dusz, a ludzie umierają mu jak muchy. Cziczikow dowiaduje się, że Pluszkin mieszka zaledwie pięć wiorst dalej.

Gdy gość ostrożnie i okrężnie przechodzi do sprawy, Sobakiewicz od razu pyta, czy chodzi o martwe dusze, i żąda stu rubli za sztukę. Cziczikow proponuje osiemdziesiąt kopiejek, potem półtora i dwa ruble, a gospodarz zaczyna wychwalać swoich zmarłych: stelmacha Michiejewa, cieślę Stepana Probkę, zdunów i szewców, jakby byli żywi. Targują się długo: Sobakiewicz schodzi do siedemdziesięciu pięciu rubli, Cziczikow podnosi ofertę do dwóch i pół, gospodarz chce jeszcze pięćdziesięciu, potem trzydziestu, a gdy gość grozi wyjazdem, próbuje dwudziestu pięciu i trzech rubli, ale w końcu ustępuje: stają na dwóch i pół rubla za duszę. Sobakiewicz żąda zadatku, dostaje dwadzieścia pięć rubli, wypisuje pokwitowanie i proponuje jeszcze kobiety po rublu, czego gość odmawia. Odjeżdżając, Cziczikow klnie go w duchu jako pięść, czyli wyzyskiwacza. Pyta chłopa o drogę do Pluszkina, a ten nazywa skąpca Połatanym, z dosadnym dodatkiem. Narrator chwali trafność rosyjskiego słowa, które przylgnie do człowieka na całe życie.

Narrator wspomina, z jaką ciekawością w młodości oglądał każde nowe miejsce, i żali się, że dziś patrzy na wszystko obojętnie. Wieś Pluszkina jest nędzna: zbutwiałe chałupy z dziurawymi dachami, okna zatkane szmatami, zdziczały, ogromny ogród i resztki niegdyś wielkiego gospodarstwa. Przed domem Cziczikow bierze zaniedbaną postać w łachmanach za klucznicę i dopiero w środku, w pokoju z poprzewracanymi meblami, zegarem z zatrzymanym wahadłem i stertą rupieci, przekonuje się, że to sam gospodarz.

Narrator opowiada przeszłość Pluszkina. Był kiedyś rozsądnym, oszczędnym gospodarzem, miał żonę, dwie córki i syna, a sąsiedzi przyjeżdżali do niego uczyć się gospodarności. Po śmierci żony stał się podejrzliwy i coraz bardziej skąpy. Starsza córka, Aleksandra Stiepanowna, uciekła ze sztabsrotmistrzem i wzięła z nim potajemnie ślub, syn wbrew woli ojca wstąpił do pułku, młodsza córka zmarła, a gdy syn przegrał w karty, ojciec go przeklął. Samotny starzec zbiera każdy gwóźdź i szmatę z drogi, siano i zboże gniją mu w spichrzach, a chłopi mrą albo uciekają.

Cziczikow tłumaczy wizytę chęcią poznania tak oszczędnego człowieka. Pluszkin skarży się na gorączkę, która w ostatnich trzech latach zabrała mu około osiemdziesięciu chłopów; od ostatniej rewizji zmarłych jest około stu dwudziestu. Gdy gość proponuje, że przejmie na siebie podatki za zmarłych, Pluszkin nie posiada się z radości i nazywa go dobroczyńcą, a gdy słyszy, że gość zapłaci także koszty aktu kupna, uznaje go w duchu za głupca. Częstuje go starą nalewką, z której, jak mówi, wybrał już zdechłe owady. Pełnomocnikiem przy akcie ma być prezes izby, szkolny kolega gospodarza, więc Pluszkin pisze do niego list i każe Mawrze szukać ćwiartki papieru, którą rzekomo ukradła. Za uciekinierów, których jest siedemdziesięciu ośmiu, Cziczikow płaci niecałe dwadzieścia pięć rubli. Po wyjeździe gościa Pluszkin myśli, że podaruje mu kieszonkowy zegarek, ale zaraz postanawia zostawić go w testamencie. Cziczikow wraca do miasta w znakomitym humorze.

Rozdział otwiera skarga narratora: szczęśliwy jest pisarz, który opisuje ludzi wzniosłych i tylko upiększa życie, a ciężki los czeka tego, kto odważy się pokazać zwykłą, codzienną nędzę człowieka. Narrator wie, że przyjdzie mu jeszcze długo patrzeć na życie przez widoczny dla świata śmiech i niewidzialne dla niego łzy.

Cziczikow budzi się szczęśliwy, bo ma teraz niemal czterysta dusz. Sam przepisuje akty i przeglądając listy, wyobraża sobie życie zmarłych chłopów: cieśli Stepana Probki, szewca Maksima Tielatnikowa, zbiega Abakuma Fyrowa. Na ulicy spotyka Maniłowa, który ściska go i wręcza mu listę zwiniętą w rulon i przewiązaną różową wstążeczką. W izbie urzędnicy odsyłają ich od stołu do stołu, aż trafiają do Iwana Antonowicza, nazwanego przez narratora dzbanowym pyskiem, który przyjmuje łapówkę, nie patrząc na nią. Prezes izby, Iwan Grigorjewicz, wita przybyszów serdecznie; jest już u niego Sobakiewicz. Prezes czyta list od Pluszkina, swego kolegi ze szkoły, i postanawia sporządzić wszystkie akty jeszcze tego samego dnia, bez opłat dla przyjaciół. Sobakiewicz chwali przy wszystkich sprzedanych chłopów, a gdy prezes przypomina, że stelmach Michiejew umarł, bez zmrużenia oka twierdzi, że umarł jego brat. Kupno wynosi prawie sto tysięcy rubli. Cziczikow mówi, że chłopów kupił na wywóz do guberni chersońskiej.

Po załatwieniu sprawy wszyscy idą świętować do policmajstra, który zarządza miastem jak ojciec i dobroczyńca. Sobakiewicz w milczeniu zjada całego jesiotra. Urzędnicy wznoszą toasty za przyszłych chłopów chersońskich i postanawiają ożenić Cziczikowa, a on, podchmielony, opowiada o swoich majątkach jak o rzeczywistych i czyta Sobakiewiczowi wiersze. Wcześniej, przy wyjściu z izby, wypomina Sobakiewiczowi, że dopisał mu kobietę, Jelizawietę Worobiej, tak zapisaną, by wyglądała na mężczyznę, a ten idzie w zaparte. W nocy Pietruszka i Selifan wymykają się do pobliskiej szynkowni i wracają pijani.

Zakupy Cziczikowa stają się tematem rozmów w całym mieście. Urzędnicy spierają się, czy przesiedlenie tylu chłopów do guberni chersońskiej się powiedzie: jedni obawiają się, że chłopi uciekną albo nawet się zbuntują, inni dają Cziczikowowi rady, jak trzymać ich w ryzach. Szybko rozchodzi się plotka, że jest milionerem, i wszyscy, a zwłaszcza panie, zaczynają go adorować. Cziczikow dostaje anonimowy list miłosny z wierszem i zaproszenie na bal u gubernatora, do którego przygotowuje się przed lustrem przez całą godzinę.

Na balu panie otaczają go ze wszystkich stron, a on prawi im komplementy i zręcznie lawiruje między nimi. Nagle gubernatorowa przedstawia mu swoją córkę, świeżo po pensji. Cziczikow poznaje w niej złotowłosą panienkę z powozu, z którym zderzyła się jego bryczka, i tak się zapatruje na nią, że przestaje zważać na inne damy, a jej opowiada rzeczy, przy których dziewczyna zaczyna ziewać. Urażone panie odwracają się od niego. W tej chwili z dalszych pokojów wychodzi pijany Nozdriow i na całą salę woła do niego jako do chersońskiego ziemianina, pytając, ile nahandlował martwych dusz. Choć wszyscy wiedzą, że Nozdriow kłamie, słowa o martwych duszach zostają w pamięci, a Cziczikow wraca do zajazdu wytrącony z równowagi i przeklina bale.

Tej samej nocy na przedmieście wjeżdża dziwny, podobny do arbuza pojazd: to Koroboczka, która po wyjeździe gościa nie mogła spać z obawy, czy nie sprzedała dusz za tanio, i przyjechała do miasta dowiedzieć się, ile chodzą martwe dusze.

Rano dama po prostu przyjemna, Zofia Iwanowna, pędzi z wizytą do damy pod każdym względem przyjemnej, Anny Grigorjewny. Po długiej rozmowie o modzie i perkalikach opowiada nowinę, którą usłyszała od żony protopopa: w nocy do Koroboczki miał przyjechać Cziczikow uzbrojony od stóp do głów jak rozbójnik z powieści i żądać, by sprzedała mu zmarłe dusze; rzucił jej piętnaście rubli i kazał podpisać jakiś papier. Anna Grigorjewna dochodzi do wniosku, że martwe dusze to tylko przykrywka, a naprawdę Cziczikow chce porwać córkę gubernatora, i to z pomocą Nozdriowa. Obie panie obmawiają przy tym gubernatorównę i jej matkę, a potem rozjeżdżają się z nowiną po mieście.

W niewiele ponad pół godziny całe miasto huczy. Panie mówią o porwaniu, panowie o martwych duszach. Urzędników niepokoi, że do guberni mianowano właśnie nowego generał-gubernatora, a każdy z nich ma coś na sumieniu. Na domiar złego gubernator dostaje dwa pisma: o fałszerzu asygnat ukrywającym się pod różnymi nazwiskami i o zbiegłym rozbójniku, którego trzeba zatrzymać. Urzędnicy wypytują Koroboczkę, która powtarza tylko, że kupił dusze za piętnaście rubli, kupuje też pierze i dostarcza skarbowi słoninę, więc pewnie jest oszustem, Maniłowa, który ręczy za Cziczikowa jak za siebie, Sobakiewicza, według którego to porządny człowiek, a nawet Pietruszkę i Selifana, od których niewiele się dowiadują. W końcu postanawiają zebrać się u policmajstra i naradzić.

Urzędnicy zbierają się u policmajstra; z niepokoju przed nowym generał-gubernatorem schudli prezes izby, prokurator i inni. Nie mogą ustalić, kim jest Cziczikow: fałszerzem, rewizorem z kancelarii generał-gubernatora czy rozbójnikiem. Naczelnik poczty, Iwan Andriejewicz, ogłasza, że to kapitan Kopiejkin, i opowiada jego historię.

Opowieść o kapitanie Kopiejkinie to wstawka w rozdziale. Kopiejkin w wojnie z Napoleonem, pod Krasnym albo pod Lipskiem, stracił rękę i nogę, a nie mogąc pracować, pojechał do Petersburga prosić o zapomogę. Wysoki urzędnik kazał mu czekać kilka dni, potem jeszcze i jeszcze. Kapitanowi skończyły się pieniądze, a gdy zaczął się upominać zbyt natarczywie, wysłano go z feldjegrem z powrotem do miejsca zamieszkania. Po dwóch miesiącach w lasach riazańskich pojawiła się banda rozbójników, której hersztem był podobno właśnie Kopiejkin. Policmajster zwraca uwagę, że Cziczikow ma obie ręce i obie nogi, a naczelnik poczty bije się w czoło i nazywa sam siebie cielęciem.

Pada nawet przypuszczenie, że Cziczikow to przebrany Napoleon zbiegły z wyspy. Urzędnicy wypytują Nozdriowa, a ten potwierdza każdą plotkę: że Cziczikow kupił za tysiące rubli martwe dusze, że jest szpiegiem i fałszerzem oraz że chciał porwać gubernatorównę, a on sam miał mu pomagać. Prokurator tak bardzo przejmuje się tym wszystkim, że wraca do domu i umiera, a dopiero wtedy wszyscy dowiadują się, że miał duszę.

Cziczikow o niczym nie wie, bo przez trzy dni nie wychodzi z pokoju, z zapuchniętym policzkiem i bólem gardła. Gdy wychodzi, odźwierny gubernatora oznajmia mu, że kazano go nie wpuszczać, a inni urzędnicy unikają go albo mówią bez sensu. Wieczorem odwiedza go Nozdriow i opowiada o plotkach, proponując nawet pomoc przy porwaniu. Cziczikow pozbywa się gościa i każe Selifanowi szykować bryczkę na wyjazd o świcie.

Nic nie idzie po myśli Cziczikowa: budzi się za późno, konie nie są podkute, a Selifan dopiero teraz przyznaje, że trzeba naprawić koło. Pan wymyśla mu od łajdaków i sprowadza kowali, którzy żądają sześć razy więcej, niż należy, i pracują pięć i pół godziny zamiast dwóch; wreszcie Cziczikow wyjeżdża. Na ulicy bryczkę zatrzymuje kondukt pogrzebowy: chowają prokuratora, a za trumną idą wszyscy urzędnicy, zajęci myślami o nowym generał-gubernatorze. Cziczikow chowa się za firanką i uznaje spotkanie z pogrzebem za dobry znak. Za rogatką zaczyna się droga, a narrator wybucha lirycznym zwrotem do Rusi, ubogiej i otwartej, w której drogach i pieśniach jest coś, co ciągnie i porywa.

Narrator przyznaje, że jego bohater nie jest człowiekiem cnotliwym, i opowiada jego życie. Paweł Iwanowicz urodził się w ubogiej szlacheckiej rodzinie. Ojciec, oddając go do szkoły w mieście, dał mu połtinę miedziakami na wydatki i radę: przypodobuj się nauczycielom i zwierzchnikom, nie zadawaj się z kolegami, chyba że z bogatszymi, a przede wszystkim oszczędzaj i zbieraj kopiejkę, bo kopiejka nigdy cię nie zawiedzie. Chłopiec ją przyjął: zarabiał na sprzedawaniu kolegom smakołyków i na myszy, którą przez dwa miesiące uczył sztuczek, a nauczycielowi przypodobał się posłuszeństwem. Gdy ten nauczyciel, wyrzucony ze szkoły, popadł w nędzę, a dawni uczniowie zbierali dla niego pieniądze, Cziczikow dał tylko srebrną pięciokopiejkówkę.

W urzędzie zalecał się do brzydkiej córki swego zwierzchnika, a gdy dostał awans, zerwał z rodziną. Wzbogacił się w komisji budującej jakiś gmach państwowy, który nigdy nie wyrósł ponad fundamenty, choć członkowie komisji pobudowali sobie domy, i stracił wszystko, gdy przyszedł surowy nowy naczelnik. Przeszedł do komory celnej, gdzie najpierw słynął z gorliwości w łapaniu przemytników, a potem wspólnie z nimi przemycał brabanckie koronki na baranach w podwójnych kożuszkach. Pokłócił się po pijanemu ze wspólnikiem, nazywając go popowiczem, a ten złożył donos; obu postawiono przed sądem i Cziczikowowi z całego majątku zostało niewiele.

Jako pełnomocnik w sprawach majątkowych usłyszał od sekretarza rady opiekuńczej, że chłopi zmarli od ostatniej rewizji wciąż figurują na listach jak żywi. Wtedy przyszedł mu do głowy pomysł: skupić tysiąc martwych dusz, zastawić je w radzie opiekuńczej po dwieście rubli i mieć dwieście tysięcy kapitału, a zakup tłumaczyć przesiedleniem chłopów na ziemie guberni taurydzkiej i chersońskiej, które rozdaje się darmo. Narrator nazywa bohatera nabywcą, opowiada przypowiastkę o Kifie Mokijewiczu i jego synu Mokiju, wymierzoną w tak zwanych patriotów, oburzonych, gdy książka mówi gorzką prawdę o kraju, i każe każdemu czytelnikowi zapytać siebie, czy nie ma w nim cząstki Cziczikowa. Tom kończy się obrazem pędzącej trojki i pytaniem do Rusi, dokąd pędzi; Ruś nie daje odpowiedzi, a inne narody i państwa ustępują jej z drogi.

Drugi tom nie jest skończoną częścią powieści, tylko tym, co zostało z rękopisu: cztery rozdziały i fragment jednego z ostatnich. Cziczikow, nieco postarzały, ale jak zawsze elegancki, zajeżdża do majątku Andrieja Iwanowicza Tientietnikowa. Ten dobrze wykształcony młody ziemianin porzucił służbę w Petersburgu, próbował uzdrowić gospodarstwo i życie chłopów, ale zniechęcony całe dnie spędza w szlafroku i obmyśla wielkie dzieło, którego nie pisze. Zerwał też z sąsiadem, generałem Betriszczewem, którego córkę, Ulinkę, kochał. Cziczikow podejmuje się pogodzić obu i udobruchuje generała, opowiadając mu, że Tientietnikow pisze historię generałów z 1812 roku, a przy okazji prosi go o martwe dusze, tłumacząc się bajeczką o starym wuju. Generał zanosi się śmiechem na myśl o wuju, który dostanie akt na zmarłych zamiast żywych.

Potem bohater odwiedza kolejnych ziemian: żarłoka Pietucha, u którego poznaje znudzonego przystojnego Płatonowa i z nim jedzie dalej, wzorowego gospodarza Kostanżogło, szwagra Płatonowa, którego rady o pracy i dochodach słucha jak śpiewu rajskiego ptaka, pułkownika Koszkariowa, który zakłada w swoim majątku absurdalne komisje i kancelarie, oraz zrujnowanego Chłobujewa, od którego kupuje majątek. W ostatnim zachowanym rozdziale Cziczikow trafia do aresztu za sfałszowanie testamentu bogatej staruszki, błaga księcia, generał-gubernatora, o litość i słucha napomnień cnotliwego przedsiębiorcy Murazowa, który namawia go do zmiany życia. Urzędnicy wikłają sprawę donosami i łapówkami, a książę każe w końcu Cziczikowa wypuścić, byle jak najszybciej wyjechał z miasta. Rękopis urywa się w połowie przemowy księcia do urzędników o obowiązku i uczciwości.